[131] Ekaṁ samayaṁ bhagavā vesāliyaṁ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṁ.
Atha kho mahali 3 licchavī yena bhagavā tenupasaṅkami
.pe. Ekamantaṁ nisinno kho mahali licchavī bhagavantaṁ etadavoca
pūraṇo bhante kassapo evamāha natthi hetu natthi paccayo
sattānaṁ saṅkilesāya ahetū appaccayā sattā saṅkilissanti
natthi hetu natthi paccayo sattānaṁ visuddhiyā ahetū appaccayā
sattā visujjhantīti. Idha bhagavā kimāhāti. Atthi mahali hetu
atthi paccayo sattānaṁ saṅkilesāya sahetū sappaccayā sattā
saṅkilissanti atthi mahali hetu atthi paccayo sattānaṁ visuddhiyā
sahetū sappaccayā sattā visujjhantīti. Katamo pana bhante hetu
katamo paccayo sattānaṁ saṅkilesāya kathaṁ sahetū sappaccayā
sattā saṅkilissantīti. Rūpañca hidaṁ mahali ekantadukkhaṁ abhavissa
dukkhānupatitaṁ dukkhāvakkantaṁ anavakkantaṁ sukhena na yidaṁ sattā
1 vimuttamhītīti vā pāṭho. 2 Po. abhinandunti. 3 Po. Ma. Yu. mahāli.
Rūpasmiṁ sārajjeyyuṁ. Yasmā ca kho mahali rūpaṁ sukhaṁ sukhānupatitaṁ
sukhāvakkantaṁ anavakkantaṁ 1 dukkhena tasmā sattā rūpasmiṁ sārajjanti
sārāgā saññujjanti saññogā saṅkilissanti. Ayaṁpi 2 kho mahali
hetu ayaṁ paccayo sattānaṁ saṅkilesāya. Evaṁpi 3 sahetū sappaccayā
sattā saṅkilissanti. Vedanā ca hidaṁ mahali ekantadukkhā abhavissa
dukkhānupatitā dukkhāvakkantā anavakkantā sukhena na yidaṁ sattā
vedanāya sārajjeyyuṁ. Yasmā ca kho mahali vedanā sukhā sukhānupatitā
sukhāvakkantā anavakkantā dukkhena tasmā sattā
vedanāya sārajjanti sārāgā saññujjanti saññogā saṅkilissanti.
Ayaṁpi kho mahali hetu ayaṁ paccayo sattānaṁ saṅkilesāya.
Evaṁpi sahetū sappaccayā sattā saṅkilissanti. Saññā ca hidaṁ
mahali. Saṅkhārā ca hidaṁ mahali ekantadukkhā abhavissaṁsu dukkhānupatitā
dukkhāvakkantā anavakkantā sukhena na yidaṁ sattā
saṅkhāresu sārajjeyyuṁ. Yasmā ca kho mahali saṅkhārā sukhā
sukhānupatitā sukhāvakkantā anavakkantā dukkhena tasmā sattā
saṅkhāresu sārajjanti sārāgā saññujjanti saññogā saṅkilissanti.
Ayaṁpi kho mahali hetu ayaṁ paccayo sattānaṁ saṅkilesāya.
Evaṁpi sahetū sappaccayā sattā saṅkilissanti. Viññāṇañca hidaṁ
mahali ekantadukkhaṁ abhavissa dukkhānupatitaṁ dukkhāvakkantaṁ anavakkantaṁ
sukhena na yidaṁ sattā viññāṇasmiṁ sārajjeyyuṁ. Yasmā ca
1 Po. avakkantaṁ dukkhena. 2 Ma. ayaṁ. 3 Ma. evaṁ.
Kho mahali viññāṇaṁ sukhaṁ sukhānupatitaṁ sukhāvakkantaṁ anavakkantaṁ
dukkhena tasmā sattā viññāṇasmiṁ sārajjanti sārāgā
saññujjanti saññogā saṅkilissanti. Ayaṁpi kho mahali hetu
ayaṁ paccayo sattānaṁ saṅkilesāya. Evaṁpi sahetū sappaccayā
sattā saṅkilissantīti.

[132] Katamo pana bhante hetu katamo paccayo sattānaṁ
visuddhiyā kathaṁ sahetū sappaccayā sattā visujjhantīti. Rūpañca
hidaṁ mahali ekantasukhaṁ abhavissa sukhānupatitaṁ sukhāvakkantaṁ anavakkantaṁ
dukkhena na yidaṁ sattā rūpasmiṁ nibbindeyyuṁ. Yasmā ca kho
mahali rūpaṁ dukkhaṁ dukkhānupatitaṁ dukkhāvakkantaṁ anavakkantaṁ 1 sukhena
tasmā sattā rūpasmiṁ nibbindanti nibbindaṁ virajjanti virāgā
visujjhanti. Ayaṁpi kho mahali hetu ayaṁ paccayo sattānaṁ
visuddhiyā. Evaṁpi sahetū sappaccayā sattā visujjhanti. Vedanā
ca hidaṁ mahali ekantasukhā abhavissa .pe. Saññā ca hidaṁ mahali.
Saṅkhārā ca hidaṁ mahali ekantasukhā abhavissaṁsu. Viññāṇañca
hidaṁ mahali ekantasukhaṁ abhavissa sukhānupatitaṁ sukhāvakkantaṁ anavakkantaṁ
dukkhena na yidaṁ sattā viññāṇasmiṁ nibbindeyyuṁ. Yasmā ca
kho mahali viññāṇaṁ dukkhaṁ dukkhānupatitaṁ dukkhāvakkantaṁ anavakkantaṁ 2
sukhena tasmā sattā viññāṇasmiṁ nibbindanti nibbindaṁ virajjanti
virāgā visujjhanti. Ayaṁpi kho mahali hetu ayaṁ paccayo sattānaṁ
1-2 Po. avakkantaṁ dukkhena.
Visuddhiyā. Evaṁpi sahetū sappaccayā sattā visujjhantīti.

[133] Sāvatthī. Tatra kho. Rūpaṁ bhikkhave ādittaṁ vedanā
ādittā saññā ādittā saṅkhārā ādittā viññāṇaṁ
ādittaṁ. Evaṁ passaṁ bhikkhave sutavā ariyasāvako rūpasmiṁpi nibbindati
vedanāyapi. Saññāyapi. Saṅkhāresupi. Viññāṇasmiṁpi nibbindati
nibbindaṁ virajjati .pe. Nāparaṁ itthattāyāti pajānātīti.

[134] Sāvatthī. Tatra kho. Tayome bhikkhave niruttipathā
adhivacanapathā paññattipathā asaṅkiṇṇā asaṅkiṇṇapubbā
na saṅkiyanti na saṅkiyissanti appaṭikuṭṭhā samaṇehi brāhmaṇehi
viññūhi. Katame tayo. Yaṁ [1]- bhikkhave rūpaṁ atītaṁ niruddhaṁ vipariṇataṁ
ahosīti tassa saṅkhā ahosīti tassa samaññā ahosīti tassa
paññatti na tassa saṅkhā atthīti na tassa saṅkhā bhavissatīti.
Yā vedanā atītā niruddhā vipariṇatā ahosīti tassā saṅkhā
ahosīti tassā samaññā ahosīti tassā paññatti na tassā
saṅkhā atthīti na tassā saṅkhā bhavissatīti. Yā saññā
.pe. Ye saṅkhārā atītā niruddhā vipariṇatā ahesunti tesaṁ
saṅkhā ahesunti tesaṁ samaññā ahesunti tesaṁ paññatti na
tesaṁ saṅkhā atthīti na tesaṁ saṅkhā bhavissantīti. Yaṁ viññāṇaṁ
atītaṁ niruddhaṁ vipariṇataṁ ahosīti tassa saṅkhā ahosīti tassa
samaññā ahosīti tassa paññatti na tassa saṅkhā atthīti
1 Yu. etthantare hisaddo dissati.
Na tassa saṅkhā bhavissatīti.

[135] Yaṁ bhikkhave rūpaṁ ajātaṁ apātubhūtaṁ bhavissatīti tassa
saṅkhā bhavissatīti tassa samaññā bhavissatīti tassa paññatti
na tassa saṅkhā atthīti na tassa saṅkhā ahosīti. Yā
vedanā ajātā apātubhūtā bhavissatīti tassā saṅkhā bhavissatīti
tassā samaññā bhavissatīti tassā paññatti na tassā saṅkhā
atthīti na tassā saṅkhā ahosīti. Yā saññā. Ye saṅkhārā
ajātā apātubhūtā bhavissantīti tesaṁ saṅkhā bhavissantīti tesaṁ
samaññā bhavissantīti tesaṁ paññatti na tesaṁ saṅkhā atthīti
na tesaṁ saṅkhā ahesunti. Yaṁ viññāṇaṁ ajātaṁ apātubhūtaṁ
bhavissatīti tassa saṅkhā bhavissatīti tassa samaññā bhavissatīti
tassa paññatti na tassa saṅkhā atthīti na tassa saṅkhā
ahosīti.

[136] Yaṁ bhikkhave rūpaṁ jātaṁ pātubhūtaṁ atthīti tassa saṅkhā
atthīti tassa samaññā atthīti tassa paññatti na tassa saṅkhā
ahosīti na tassa saṅkhā bhavissatīti. Yā vedanā jātā
pātubhūtā .pe. Atthīti tassā paññatti na tassā saṅkhā
ahosīti na tassā saṅkhā bhavissatīti. Yā saññā. Ye
saṅkhārā jātā pātubhūtā atthīti tesaṁ saṅkhā atthīti tesaṁ
samaññā atthīti tesaṁ paññatti na tesaṁ saṅkhā ahesunti na
Tesaṁ saṅkhā bhavissantīti. Yaṁ viññāṇaṁ jātaṁ pātubhūtaṁ atthīti
tassa saṅkhā atthīti tassa samaññā atthīti tassa paññatti
na tassa saṅkhā ahosīti na tassa saṅkhā bhavissatīti. Ime
kho bhikkhave tayo niruttipathā adhivacanapathā paññattipathā asaṅkiṇṇā
asaṅkiṇṇapubbā na saṅkiyanti na saṅkiyissanti appaṭikuṭṭhā samaṇehi
brāhmaṇehi viññūhi.

[137] Yepi te bhikkhave ahesuṁ ukkalā 1 vassabhaññā
ahetukavādā 2 akiriyavādā natthikavādā tepime tayo niruttipathe
adhivacanapathe paññattipathe na garahitabbaṁ na paṭikkositabbaṁ amaññiṁsu. Taṁ kissa
hetu. Nindābyārosaupārambhabhayāti.
Majjhimapaṇṇāsakassa upāyavaggo paṭhamo.
Tassuddānaṁ 3
upāyo bījaṁ 4 upādānaṁ 5 parivaṭṭaṁ 6 [7]- sattaṭṭhānañca
buddho 8 pañcavaggi 9 mahalī āditto 9 niruttipathena cāti.
--------------
1 Po. ukkaṇṇavassasaññā. 2 Po. Ma. Yu. ahetuvādā. 3 Yu. tatruddānaṁ.
4 Po. vattaṁ. 5 Po. upādānaṁ ca. Ma. Yu. udānaṁ. 6 Yu. upādānaṁ.
7 Yu. etthantare parivaṭṭanti dissati. 8 Ma. Yu. sambuddho. 9 Ma. Yu. pañca
mahāli ādittā (vaggo).
Khandhasaṁyuttassa majjhimapaṇṇāsake arahantavaggo dutiyo

[138] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati
jetavane anāthapiṇḍikassārāme. Atha kho aññataro bhikkhu yena
bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ
nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho so 1 bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca
sādhu me bhante bhagavā saṅkhittena dhammaṁ desetu yamahaṁ bhagavato
dhammaṁ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto
vihareyyanti. Upādiyamāno kho bhikkhu bandho mārassa anupādiyamāno
mutto pāpimatoti. Aññātaṁ bhagavā aññātaṁ sugatāti.
Yathākathaṁ pana tvaṁ bhikkhu mayā saṅkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṁ
ājānāsīti 2 . Rūpaṁ kho bhante upādiyamāno bandho mārassa
anupādiyamāno mutto pāpimato. Vedanaṁ upādiyamāno bandho mārassa
anupādiyamāno mutto pāpimato. Saññaṁ. Saṅkhāre. Viññāṇaṁ
upādiyamāno bandho mārassa anupādiyamāno mutto pāpimato.
Imassa khvāhaṁ bhante bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa evaṁ vitthārena
atthaṁ ājānāmīti. Sādhu sādhu bhikkhu sādhu kho tvaṁ bhikkhu mayā
saṅkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṁ ājānāsi. Rūpaṁ kho bhikkhu
upādiyamāno bandho mārassa anupādiyamāno mutto pāpimato.
Vedanaṁ. Saññaṁ. Saṅkhāre. Viññāṇaṁ upādiyamāno bandho
1 Po. soti pāṭho natthi. 2 Po. jānāsi.
Mārassa anupādiyamāno mutto pāpimato. Imassa kho bhikkhu
mayā saṅkhittena bhāsitassa evaṁ vitthārena attho daṭṭhabboti.

[139] Atha kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā
anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ 1 katvā
pakkāmi. Atha kho so bhikkhu eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī
pahitatto viharanto nacirasseva yassatthāya kulaputtā sammadevāgārasmā
anagāriyaṁ pabbajanti tadanuttaraṁ brahmacariyapariyosānaṁ
diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati 2 .
Khīṇā jāti vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ karaṇīyaṁ nāparaṁ itthattāyāti
abbhaññāsi. Aññataro ca pana so bhikkhu arahataṁ ahosīti.

[140] Sāvatthiyaṁ. Ārāme. Ekamantaṁ nisinno kho so
bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca sādhu me bhante bhagavā saṅkhittena
dhammaṁ desetu .pe. Ātāpī pahitatto vihareyyanti. Maññamāno
kho bhikkhu bandho mārassa amaññamāno mutto pāpimatoti.
Aññātaṁ bhagavā aññātaṁ sugatāti. Yathākathaṁ pana tvaṁ bhikkhu
mayā saṅkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṁ ājānāsīti. Rūpaṁ kho
bhante maññamāno bandho mārassa amaññamāno mutto pāpimato.
Vedanaṁ. Saññaṁ. Saṅkhāre. Viññāṇaṁ maññamāno bandho mārassa
amaññamāno mutto pāpimato. Imassa khvāhaṁ bhante bhagavatā
saṅkhittena bhāsitassa evaṁ vitthārena atthaṁ ājānāmīti. Sādhu
1 Yu. padakkhiṇaṁ katvāti natthi. 2 Yu. vihāsi.
Sādhu bhikkhu sādhu kho tvaṁ bhikkhu mayā saṅkhittena bhāsitassa
vitthārena atthaṁ ājānāsi. Rūpaṁ kho bhikkhu maññamāno bandho
mārassa amaññamāno mutto pāpimato. Vedanaṁ. Saññaṁ.
Saṅkhāre. Viññāṇaṁ maññamāno bandho mārassa amaññamāno
mutto pāpimato. Imassa kho bhikkhu mayā saṅkhittena bhāsitassa
evaṁ vitthārena attho daṭṭhabboti .pe. Aññataro ca pana
so bhikkhu arahataṁ ahosīti.