[121] Katamā ca bhikkhave saññā. Cha yime bhikkhave saññākāyā
rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā
dhammasaññā. Ayaṁ vuccati bhikkhave saññā. Phassasamudayā saññāsamudayo
phassanirodhā saññānirodho ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko
maggo saññānirodhagāminīpaṭipadā. Seyyathīdaṁ. Sammādiṭṭhi .pe.
Sammāsamādhi .pe. Vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya.
1 Yu. yaṁ.

[122] Katame ca bhikkhave saṅkhārā. Cha yime bhikkhave cetanākāyā
rūpasañcetanā .pe. Dhammasañcetanā. Ime vuccanti
bhikkhave saṅkhārā. Phassasamudayā saṅkhārasamudayo phassanirodhā
saṅkhāranirodho ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅkhāranirodhagāminīpaṭipadā.
Seyyathīdaṁ. Sammādiṭṭhi .pe. Sammāsamādhi.
Yaṁ saṅkhāre paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ ayaṁ saṅkhārānaṁ
assādo ye saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā ayaṁ
saṅkhārānaṁ ādīnavo yo saṅkhāresu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṁ
idaṁ saṅkhārānaṁ nissaraṇaṁ. Ye hi keci bhikkhave samaṇā
vā brāhmaṇā vā evaṁ saṅkhāre abhiññāya evaṁ saṅkhārasamudayaṁ
abhiññāya evaṁ saṅkhāranirodhaṁ abhiññāya evaṁ saṅkhāranirodhagāminīpaṭipadaṁ
abhiññāya .pe. Saṅkhārānaṁ nibbidāya virāgāya nirodhāya
paṭipannā te supaṭipannā ye supaṭipannā te imasmiṁ dhammavinaye
gādhanti .pe. Vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya.

[123] Katamañca bhikkhave viññāṇaṁ. Cha yime bhikkhave
viññāṇakāyā cakkhuviññāṇaṁ sotaviññāṇaṁ ghānaviññāṇaṁ
jivhāviññāṇaṁ kāyaviññāṇaṁ manoviññāṇaṁ. Idaṁ vuccati bhikkhave
viññāṇaṁ. Nāmarūpasamudayā viññāṇasamudayo nāmarūpanirodhā
viññāṇanirodho ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo viññāṇanirodhagāminīpaṭipadā.
Seyyathīdaṁ. Sammādiṭṭhi .pe. Sammāsamādhi.
Yaṁ viññāṇaṁ paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ ayaṁ viññāṇassa
assādo yaṁ viññāṇaṁ aniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ ayaṁ viññāṇassa
ādīnavo yo viññāṇasmiṁ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṁ
idaṁ viññāṇassa nissaraṇaṁ. Ye hi keci bhikkhave samaṇā vā
brāhmaṇā vā evaṁ viññāṇaṁ abhiññāya evaṁ viññāṇasamudayaṁ
abhiññāya evaṁ viññāṇanirodhaṁ abhiññāya evaṁ viññāṇanirodhagāminīpaṭipadaṁ
abhiññāya evaṁ viññāṇassa assādaṁ abhiññāya
evaṁ viññāṇassa ādīnavaṁ abhiññāya evaṁ viññāṇassa nissaraṇaṁ
abhiññāya viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā te
supaṭipannā ye supaṭipannā te imasmiṁ dhammavinaye gādhanti. Ye
ca kho keci bhikkhave samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ viññāṇaṁ
abhiññāya evaṁ viññāṇasamudayaṁ abhiññāya evaṁ viññāṇanirodhaṁ
abhiññāya evaṁ viññāṇanirodhagāminīpaṭipadaṁ abhiññāya evaṁ
viññāṇassa assādaṁ abhiññāya evaṁ viññāṇassa ādīnavaṁ abhiññāya
evaṁ viññāṇassa nissaraṇaṁ abhiññāya viññāṇassa nibbidā
virāgā nirodhā anupādā vimuttā te suvimuttā ye suvimuttā
te kebalino ye kebalino vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya.
Evaṁ kho bhikkhave bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hoti.

[124] Kathañca bhikkhave bhikkhu tividhūpaparikkhī hoti. Idha bhikkhave
bhikkhu dhātuso upaparikkhati āyatanaso upaparikkhati paṭiccasamuppādaso
Upaparikkhati. Evaṁ kho bhikkhave bhikkhu tividhūpaparikkhī hoti.
Sattaṭṭhānakusalo bhikkhave bhikkhu tividhūpaparikkhī imasmiṁ dhammavinaye
kebalī vusitavā uttamapurisoti vuccatīti.

[125] Sāvatthī. Tatra kho. Tathāgato bhikkhave arahaṁ
sammāsambuddho rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto
sammāsambuddhoti vuccati. Bhikkhupi bhikkhave paññāvimutto rūpassa
nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto paññāvimuttoti vuccati.
Tathāgato bhikkhave arahaṁ sammāsambuddho vedanāya nibbidā virāgā
nirodhā anupādā vimutto sammāsambuddhoti vuccati. Bhikkhupi
bhikkhave paññāvimutto vedanāya nibbidā .pe. Paññāvimuttoti
vuccati. Tathāgato bhikkhave arahaṁ sammāsambuddho saññāya.
Saṅkhārānaṁ. Viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā
vimutto sammāsambuddhoti vuccati. Bhikkhupi bhikkhave paññāvimutto
viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto paññāvimuttoti
vuccati.

[126] Tatra [1]- bhikkhave ko viseso ko adhippāyaso kiṁ
nānākaraṇaṁ tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa paññāvimuttena
bhikkhunāti. Bhagavaṁmūlakā no bhante dhammā bhagavaṁnettikā bhagavaṁpaṭisaraṇā
sādhu vata bhante bhagavantaññeva paṭibhātu etassa
bhāsitassa attho bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantīti. Tenahi
1 Po. Ma. Yu. etthantare khosaddo dissati.
Bhikkhave suṇātha sādhukaṁ manasikarotha bhāsissāmīti. Evaṁ bhanteti
kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ. Bhagavā etadavoca tathāgato
bhikkhave arahaṁ sammāsambuddho anuppannassa maggassa uppādetā
asañjātassa maggassa sañjānetā anakkhātassa maggassa akkhātā
maggaññū maggavidū maggakovido 1 . Maggānugā ca bhikkhave etarahi
sāvakā viharanti pacchā samannāgatā. Ayaṁ kho bhikkhave viseso
ayaṁ adhippāyaso idaṁ nānākaraṇaṁ tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa
paññāvimuttena bhikkhunāti.

[127] Ekaṁ samayaṁ bhagavā bārāṇasiyaṁ viharati isipatane
migadāye. Tatra kho bhagavā pañcavaggiye bhikkhū āmantesi .pe.
Etadavoca rūpaṁ bhikkhave anattā. Rūpañca hidaṁ bhikkhave attā
abhavissa na yidaṁ rūpaṁ ābādhāya saṁvatteyya labbhetha ca rūpe
evaṁ me rūpaṁ hotu evaṁ me rūpaṁ mā ahosīti. Yasmā ca
kho bhikkhave rūpaṁ anattā tasmā rūpaṁ ābādhāya saṁvattati na
ca labbhati rūpe evaṁ me rūpaṁ hotu evaṁ me rūpaṁ mā ahosīti.
Vedanā bhikkhave 2 anattā. Vedanā ca hidaṁ bhikkhave attā
abhavissa na yidaṁ vedanā ābādhāya saṁvatteyya labbhetha ca
vedanāya evaṁ me vedanā hotu evaṁ me vedanā mā ahosīti.
Yasmā ca kho bhikkhave vedanā anattā tasmā vedanā ābādhāya
1 Po. maggāmaggakovido. 2 Sī. Ma. bhikkhaveti pāṭho na dissati.
Saṁvattati na ca labbhati vedanāya evaṁ me vedanā hotu evaṁ
me vedanā mā ahosīti. Saññā bhikkhave anattā. Saṅkhārā
bhikkhave anattā. Saṅkhārā ca hidaṁ bhikkhave attā abhavissaṁsu
na yidaṁ saṅkhārā ābādhāya saṁvatteyyuṁ labbhetha ca saṅkhāresu
evaṁ me saṅkhārā hontu evaṁ me saṅkhārā mā ahesunti.
Yasmā ca kho bhikkhave saṅkhārā anattā tasmā saṅkhārā ābādhāya
saṁvattanti na ca labbhati saṅkhāresu evaṁ me saṅkhārā hontu
evaṁ me saṅkhārā mā ahesunti. Viññāṇaṁ bhikkhave anattā.
Viññāṇañca hidaṁ bhikkhave attā abhavissa na yidaṁ viññāṇaṁ
ābādhāya saṁvatteyya labbhetha ca viññāṇe evaṁ me viññāṇaṁ
hotu evaṁ me viññāṇaṁ mā ahosīti. Yasmā ca kho bhikkhave
viññāṇaṁ anattā tasmā viññāṇaṁ ābādhāya saṁvattati na
ca labbhati viññāṇe evaṁ me viññāṇaṁ hotu evaṁ me
viññāṇaṁ mā ahosīti.

[128] Taṁ kiṁ maññatha bhikkhave rūpaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vāti.
Aniccaṁ bhante. Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vāti.
Dukkhaṁ bhante. Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ kallaṁ nu taṁ
samanupassituṁ etaṁ mama esohamasmi eso me attāti. No
hetaṁ bhante. Vedanā. Saññā. Saṅkhārā. Viññāṇaṁ niccaṁ
vā aniccaṁ vāti. Aniccaṁ bhante. Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā
Taṁ sukhaṁ vāti. Dukkhaṁ bhante. Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ
kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ etaṁ mama esohamasmi eso me
attāti. No hetaṁ bhante.

[129] Tasmā tiha bhikkhave yaṅkiñci rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ
ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ
vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā sabbaṁ rūpaṁ netaṁ mama
nesohamasmi na meso attāti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya
daṭṭhabbaṁ. Yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā .pe.
Yā dūre santike vā sabbā vedanā netaṁ mama nesohamasmi
na meso attāti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ.
Yā kāci saññā. Ye keci saṅkhārā atītānāgatapaccuppannā
.pe. Ye dūre santike vā sabbe saṅkhārā netaṁ mama
nesohamasmi na meso attāti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya
daṭṭhabbaṁ. Yaṅkiñci viññāṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ
vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ
dūre santike vā sabbaṁ viññāṇaṁ netaṁ mama nesohamasmi na
meso attāti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ.

[130] Evaṁ passaṁ bhikkhave sutavā ariyasāvako rūpasmiṁpi
nibbindati vedanāyapi nibbindati saññāyapi nibbindati saṅkhāresupi
nibbindati viññāṇasmiṁpi nibbindati nibbindaṁ virajjati
Virāgā vimuccati. Vimuttasmiṁ vimuttamiti 1 ñāṇaṁ hoti. Khīṇā
jāti vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ karaṇīyaṁ nāparaṁ itthattāyāti
pajānātīti.
Idamavoca bhagavā. Attamanā pañcavaggiyā bhikkhū bhagavato
bhāsitaṁ abhinanduṁ 2 . Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṁ bhaññamāne
pañcavaggiyānaṁ bhikkhūnaṁ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṁsūti.