[101] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane
kalandakanivāpe. Atha kho soṇo gahapatiputto yena bhagavā
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.
Ekamantaṁ nisinnaṁ kho soṇaṁ gahapatiputtaṁ bhagavā etadavoca ye hi
keci soṇa samaṇā vā brāhmaṇā vā rūpaṁ nappajānanti
rūpasamudayaṁ nappajānanti rūpanirodhaṁ nappajānanti rūpanirodhagāminīpaṭipadaṁ
nappajānanti. Vedanaṁ nappajānanti vedanāsamudayaṁ nappajānanti
vedanānirodhaṁ nappajānanti vedanānirodhagāminīpaṭipadaṁ nappajānanti.
Saññaṁ nappajānanti .pe. Saṅkhāre nappajānanti saṅkhārasamudayaṁ
nappajānanti saṅkhāranirodhaṁ nappajānanti saṅkhāranirodhagāminīpaṭipadaṁ
nappajānanti. Viññāṇaṁ nappajānanti viññāṇasamudayaṁ nappajānanti
Viññāṇanirodhaṁ nappajānanti viññāṇanirodhagāminīpaṭipadaṁ nappajānanti.
Namete soṇa samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu vā
samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā na ca pana
te āyasmanto sāmaññatthaṁ vā brāhmaññatthaṁ vā diṭṭheva
dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti.

[102] Ye ca kho keci soṇa samaṇā vā brāhmaṇā vā
rūpaṁ pajānanti rūpasamudayaṁ pajānanti rūpanirodhaṁ pajānanti
rūpanirodhagāminīpaṭipadaṁ pajānanti. Vedanaṁ pajānanti .pe. Saññaṁ
pajānanti. Saṅkhāre pajānanti. Viññāṇaṁ pajānanti viññāṇasamudayaṁ
pajānanti viññāṇanirodhaṁ pajānanti viññāṇanirodhagāminīpaṭipadaṁ
pajānanti. Te khome soṇa samaṇā vā brāhmaṇā
vā samaṇesu ceva samaṇasammatā brāhmaṇesu ca brāhmaṇasammatā
te ca panāyasmanto sāmaññatthañca brāhmaññatthañca diṭṭheva
dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantīti.

[103] Sāvatthiyaṁ. Tatra kho .pe. Etadavoca aniccaññeva
bhikkhave bhikkhu rūpaṁ aniccanti passati sāssa hoti sammādiṭṭhi
sammā passaṁ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo rāgakkhayā
nandikkhayo nandirāgakkhayā cittaṁ vimuttaṁ suvimuttanti vuccati.
Aniccaññeva bhikkhave bhikkhu vedanaṁ aniccāti passati sāssa
hoti sammādiṭṭhi sammā passaṁ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo
Rāgakkhayā nandikkhayo nandirāgakkhayā cittaṁ vimuttaṁ suvimuttanti
vuccati. Aniccaññeva bhikkhave bhikkhu saññaṁ aniccāti passati
.pe. Anicce yeva bhikkhave bhikkhu saṅkhāre aniccāti passati
sāssa hoti sammādiṭṭhi sammā passaṁ nibbindati. Nandikkhayā
rāgakkhayo rāgakkhayā nandikkhayo nandirāgakkhayā cittaṁ vimuttaṁ
suvimuttanti vuccati. Aniccaññeva bhikkhave bhikkhu viññāṇaṁ
aniccanti passati sāssa hoti sammādiṭṭhi sammā passaṁ
nibbindati nandikkhayā rāgakkhayo rāgakkhayā nandikkhayo
nandirāgakkhayā cittaṁ vimuttaṁ suvimuttanti vuccatīti.

[104] Sāvatthiyaṁ. Tatra kho .pe. Etadavoca rūpaṁ bhikkhave
yoniso manasikarotha rūpāniccatañca yathābhūtaṁ samanupassatha. Rūpaṁ
bhikkhave bhikkhu yoniso manasikaronto rūpāniccatañca yathābhūtaṁ
samanupassanto rūpasmiṁ nibbindati nandikkhayā rāgakkhayo rāgakkhayā
nandikkhayo nandirāgakkhayā cittaṁ vimuttaṁ suvimuttanti vuccati.
Vedanaṁ bhikkhave yoniso manasikarotha vedanāniccatañca yathābhūtaṁ
samanupassatha. Vedanaṁ bhikkhave bhikkhu yoniso manasikaronto vedanāniccatañca
yathābhūtaṁ samanupassanto vedanāya nibbindati nandikkhayā
rāgakkhayo rāgakkhayā nandikkhayo nandirāgakkhayā cittaṁ vimuttaṁ
suvimuttanti vuccati. Saññaṁ bhikkhave. Saṅkhāre bhikkhave yoniso
manasikarotha saṅkhārāniccatañca yathābhūtaṁ samanupassatha. Saṅkhāre
Bhikkhave bhikkhu yoniso manasikaronto saṅkhārāniccatañca yathābhūtaṁ
samanupassanto saṅkhāresu nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo
rāgakkhayā nandikkhayo nandirāgakkhayā cittaṁ vimuttaṁ suvimuttanti
vuccati. Viññāṇaṁ bhikkhave yoniso manasikarotha viññāṇāniccatañca
yathābhūtaṁ samanupassatha. Viññāṇaṁ bhikkhave bhikkhu
yoniso manasikaronto viññāṇāniccatañca yathābhūtaṁ samanupassanto
viññāṇasmiṁ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo rāgakkhayā
nandikkhayo nandirāgakkhayā cittaṁ vimuttaṁ suvimuttanti vuccatīti.
Attadīpavaggo pañcamo.
Tassuddānaṁ
attadīpā paṭipadā dve ca honti aniccatā
samanupassanā khandhā dve soṇā dve nandikkhayena cāti.
Mūlapaṇṇāsakaṁ samattaṁ.
Tassa mūlapaṇṇāsakavaggassuddānaṁ
nakulapitā anicco ca bhārena natumhākena ca
attadīpena paṇṇāso paṭhamo tena vuccatīti.
-------------
Khandhasaṁyuttassa majjhimapaṇṇāsake upāyavaggo paṭhamo

[105] Sāvatthiyaṁ. Tatra kho .pe. Etadavoca upāyo
bhikkhave avimutto anupāyo vimutto. Rūpūpāyaṁ vā bhikkhave
viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya rūpārammaṇaṁ rūpappatiṭṭhaṁ nandūpasevanaṁ
vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyya .pe. Saṅkhārūpāyaṁ vā
bhikkhave viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya saṅkhārārammaṇaṁ saṅkhārappatiṭṭhaṁ
nandūpasevanaṁ vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyya. Yo
bhikkhave evaṁ vadeyya ahaṁ aññatra rūpā aññatra vedanāya
aññatra saññāya aññatra saṅkhārehi viññāṇassa āgatiṁ vā
gatiṁ vā cutiṁ vā upapattiṁ vā vuḍḍhiṁ vā virūḷhiṁ vā vepullaṁ
vā paññapessāmīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. Rūpadhātuyā ce bhikkhave
bhikkhuno. Vedanādhātuyā ce bhikkhave bhikkhuno. Saññādhātuyā
ce bhikkhave bhikkhuno. Saṅkhāradhātuyā ce bhikkhave bhikkhuno.
Viññāṇadhātuyā ce bhikkhave bhikkhuno rāgo pahīno hoti rāgassa
pahānā vocchijjatārammaṇaṁ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti
tadappatiṭṭhitaṁ viññāṇaṁ avirūḷhaṁ anabhisaṅkhacca vimuttaṁ vimuttattā
ṭhitaṁ ṭhitattā santusitaṁ santusitattā na paritassati aparitassaṁ
paccattaññeva parinibbāyati. Khīṇā jāti vusitaṁ brahmacariyaṁ
kataṁ karaṇīyaṁ nāparaṁ itthattāyāti pajānātīti.

[106] Sāvatthiyaṁ. Tatra kho. Pañcimāni bhikkhave bījajātāni.
Katamāni pañca. Mūlabījaṁ khandhabījaṁ phalabījaṁ aggabījaṁ bījabījaññeva
pañcamaṁ. Imāni cassu bhikkhave pañca bījajātāni akkhaṇḍāni
apūtikāni avātātapappahatāni 1 sārādāni sukhasayitāni paṭhavī ca
nāssa āpo ca nāssa. Api numāni bhikkhave pañca bījajātāni
vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyyunti. No hetaṁ bhante. Imāni
cassu bhikkhave pañca bījajātāni akkhaṇḍāni 2 .pe. Sukhasayitāni
paṭhavī ca assa āpo ca assa. Api numāni bhikkhave pañca
bījajātāni vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyyunti. Evaṁ bhante.

[107] Seyyathāpi bhikkhave paṭhavīdhātu evaṁ catasso viññāṇaṭṭhitiyo
daṭṭhabbā. Seyyathāpi bhikkhave āpodhātu evaṁ nandirāgo
daṭṭhabbo. Seyyathāpi bhikkhave pañca bījajātāni evaṁ
viññāṇaṁ sāhāraṁ daṭṭhabbaṁ. Rūpūpāyaṁ 3 vā 4 bhikkhave viññāṇaṁ
tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya rūpārammaṇaṁ rūpappatiṭṭhaṁ nandūpasevanaṁ vuḍḍhiṁ
virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyya. Vedanūpāyaṁ vā bhikkhave viññāṇaṁ
tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya .pe. Nandūpasevanaṁ vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ
āpajjeyya. Saññūpāyaṁ vā .pe. Saṅkhārūpāyaṁ vā bhikkhave
viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya saṅkhārārammaṇaṁ saṅkhārappatiṭṭhaṁ
nandūpasevanaṁ vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyya. Yo bhikkhave
evaṁ vadeyya ahaṁ aññatra rūpā aññatra vedanāya aññatra
1 Yu. avātātapahatāni. 2 Yu. khaṇḍāni. 3 Ma. rupupayaṁ. 4 Ma. vāsaddo
natthi.
Saññāya aññatra saṅkhārehi viññāṇassa āgatiṁ vā gatiṁ vā
cutiṁ vā upapattiṁ vā vuḍḍhiṁ vā virūḷhiṁ vā vepullaṁ vā
paññapessāmīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. Rūpadhātuyā ce bhikkhave bhikkhuno
rāgo pahīno hoti rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṁ patiṭṭhā
viññāṇassa na hoti. Vedanādhātuyā ce. Saññādhātuyā
ce. Saṅkhāradhātuyā ce. Viññāṇadhātuyā ce bhikkhave bhikkhuno
rāgo pahīno hoti rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṁ patiṭṭhā
viññāṇassa na hoti. Tadappatiṭṭhitaṁ viññāṇaṁ avirūḷhaṁ anabhisaṅkhacca 1
vimuttaṁ vimuttattā ṭhitaṁ ṭhitattā santusitaṁ santusitattā
na paritassati aparitassaṁ paccattaññeva parinibbāyati. Khīṇā
jāti .pe. Nāparaṁ itthattāyāti pajānātīti.

[108] Sāvatthī. Tatra kho. Bhagavā udānaṁ udānesi no
cassaṁ 2 no ca me siyā na bhavissati 3 na me bhavissatīti evaṁ
vimuccamāno 4 bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saññojanānīti.

[109] Evaṁ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca
yathākathaṁ pana bhante no cassaṁ no ca me siyā na bhavissati
na me bhavissatīti evaṁ vimuccamāno 5 bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni
saññojanānīti. Idha bhikkhu assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī
.pe. Sappurisadhamme avinīto rūpaṁ attato samanupassati rūpavantaṁ
1 Yu. anabhisaṅkhārañca. 2 Yu. cassa. 3 Ma. nābhavissa. 4 Ma. adhimuccamāno.
5 Yu. adhimuccamāno.
Vā attānaṁ attani vā rūpaṁ rūpasmiṁ vā attānaṁ. Vedanaṁ.
Saññaṁ. Saṅkhāre. Viññāṇaṁ attato samanupassati viññāṇavantaṁ
vā attānaṁ attani vā viññāṇaṁ viññāṇasmiṁ vā attānaṁ.
So aniccaṁ rūpaṁ aniccaṁ rūpanti yathābhūtaṁ nappajānāti aniccaṁ
vedanaṁ aniccā vedanāti yathābhūtaṁ nappajānāti aniccaṁ saññaṁ
aniccā saññāti yathābhūtaṁ nappajānāti anicce saṅkhāre aniccā
saṅkhārāti yathābhūtaṁ nappajānāti aniccaṁ viññāṇaṁ aniccaṁ
viññāṇanti yathābhūtaṁ nappajānāti. Dukkhaṁ rūpaṁ dukkhaṁ rūpanti
yathābhūtaṁ nappajānāti dukkhaṁ vedanaṁ. Dukkhaṁ saññaṁ. Dukkhe
saṅkhāre. Dukkhaṁ viññāṇaṁ dukkhaṁ viññāṇanti yathābhūtaṁ nappajānāti.
Anattaṁ rūpaṁ anattaṁ rūpanti yathābhūtaṁ nappajānāti anattaṁ
vedanaṁ. Anattaṁ saññaṁ. Anatte saṅkhāre. Anattaṁ viññāṇaṁ
anattaṁ viññāṇanti yathābhūtaṁ nappajānāti. Saṅkhataṁ rūpaṁ saṅkhataṁ
rūpanti yathābhūtaṁ nappajānāti saṅkhataṁ vedanaṁ. Saṅkhataṁ saññaṁ.
Saṅkhate saṅkhāre. Saṅkhataṁ viññāṇaṁ saṅkhataṁ viññāṇanti yathābhūtaṁ
nappajānāti. Rūpaṁpi 1 bhavissatīti yathābhūtaṁ nappajānāti vedanāpi
bhavissati. Saññāpi bhavissati. Saṅkhārāpi bhavissanti.
Viññāṇampi bhavissatīti yathābhūtaṁ nappajānāti.

[110] Sutavā ca kho bhikkhu 2 ariyasāvako ariyānaṁ dassāvī
ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto sappurisānaṁ dassāvī
1 Ma. Yu. rūpaṁ vibhavissatīti. 2 Yu. bhikkhave.
Sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṁ attato
samanupassati .pe. Na vedanaṁ. Na saññaṁ. Na saṅkhāre. Na
viññāṇaṁ attato samanupassati. So aniccaṁ rūpaṁ aniccaṁ
rūpanti yathābhūtaṁ pajānāti aniccaṁ vedanaṁ. Aniccaṁ saññaṁ.
Anicce saṅkhāre. Aniccaṁ viññāṇaṁ aniccaṁ viññāṇanti
yathābhūtaṁ pajānāti. Dukkhaṁ rūpaṁ .pe. Dukkhaṁ viññāṇaṁ. Anattaṁ
rūpaṁ .pe. Anattaṁ viññāṇaṁ. Saṅkhataṁ rūpaṁ .pe. Saṅkhataṁ
viññāṇaṁ saṅkhataṁ viññāṇanti yathābhūtaṁ pajānāti. Rūpaṁpi
bhavissatīti yathābhūtaṁ pajānāti vedanā. Saññā. Saṅkhārā.
Viññāṇampi bhavissatīti yathābhūtaṁ pajānāti. So rūpassa vibhavā
vedanāya vibhavā saññāya vibhavā saṅkhārānaṁ vibhavā viññāṇassa
vibhavā. Evaṁ kho bhikkhu no cassaṁ no ca me siyā na
bhavissati na me bhavissatīti evaṁ vimuccamāno bhikkhu chindeyya
orambhāgiyāni saññojanānīti.