[81] Sāvatthiyaṁ. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho āyasmantaṁ ānandaṁ
bhagavā etadavoca sace taṁ ānanda evaṁ puccheyyuṁ katamesaṁ
āvuso ānanda dhammānaṁ uppādo paññāyittha vayo paññāyittha
ṭhitānaṁ 1 aññathattaṁ paññāyittha. Katamesaṁ dhammānaṁ uppādo
paññāyissati vayo paññāyissati ṭhitānaṁ aññathattaṁ paññāyissati.
Katamesaṁ dhammānaṁ uppādo paññāyati vayo paññāyati
ṭhitānaṁ aññathattaṁ paññāyatīti. Evaṁ puṭṭho tvaṁ ānanda
kinti byākareyyāsīti. Sace maṁ bhante evaṁ paccheyyuṁ katamesaṁ
āvuso ānanda dhammānaṁ uppādo paññāyittha vayo paññāyittha
ṭhitānaṁ aññathattaṁ paññāyittha. Katamesaṁ dhammānaṁ uppādo
paññāyissati vayo paññāyissati ṭhitānaṁ aññathattaṁ paññāyissati.
1 Ma. ṭhitassa. sabbattha īdisameva.
Katamesaṁ dhammānaṁ uppādo paññāyati vayo paññāyati
ṭhitānaṁ aññathattaṁ paññāyatīti. Evaṁ puṭṭho ahaṁ bhante evaṁ
byākareyyaṁ yaṁ kho āvuso rūpaṁ atītaṁ niruddhaṁ vipariṇataṁ tassa
uppādo paññāyittha vayo paññāyittha ṭhitassa aññathattaṁ
paññāyittha. Yā vedanā atītā niruddhā vipariṇatā tassā
uppādo paññāyittha vayo paññāyittha ṭhitāya aññathattaṁ
paññāyittha. Yā saññā. Ye saṅkhārā atītā niruddhā vipariṇatā
tesaṁ uppādo paññāyittha vayo paññāyittha ṭhitānaṁ aññathattaṁ
paññāyittha. Yaṁ viññāṇaṁ atītaṁ niruddhaṁ vipariṇataṁ tassa
uppādo paññāyittha vayo paññāyittha ṭhitassa aññathattaṁ
paññāyittha. Imesaṁ kho āvuso dhammānaṁ uppādo paññāyittha
vayo paññāyittha ṭhitānaṁ aññathattaṁ paññāyittha. Yaṁ kho
āvuso rūpaṁ ajātaṁ apātubhūtaṁ tassa uppādo paññāyissati
vayo paññāyissati ṭhitassa aññathattaṁ paññāyissati. Yā
vedanā ajātā apātubhūtā tassā uppādo paññāyissati vayo
paññāyissati ṭhitāya aññathattaṁ paññāyissati. Yā saññā.
Ye saṅkhārā ajātā apātubhūtā tesaṁ uppādo paññāyissati
vayo paññāyissati ṭhitānaṁ aññathattaṁ paññāyissati. Yaṁ
viññāṇaṁ ajātaṁ apātubhūtaṁ tassa uppādo paññāyissati vayo
paññāyissati ṭhitassa aññathattaṁ paññāyissati. Imesaṁ kho
Āvuso dhammānaṁ uppādo paññāyissati vayo paññāyissati
ṭhitānaṁ aññathattaṁ paññāyissati. Yaṁ kho āvuso rūpaṁ jātaṁ
pātubhūtaṁ tassa uppādo paññāyati vayo paññāyati ṭhitassa
aññathattaṁ paññāyati. Yā vedanā jātā pātubhūtā .pe.
Yā saññā. Ye saṅkhārā jātā pātubhūtā tesaṁ uppādo
paññāyati vayo paññāyati ṭhitānaṁ aññathattaṁ paññāyati.
Yaṁ viññāṇaṁ jātaṁ pātubhūtaṁ tassa uppādo paññāyati vayo
paññāyati ṭhitassa aññathattaṁ paññāyati. Imesaṁ kho āvuso
dhammānaṁ uppādo paññāyati vayo paññāyati ṭhitānaṁ aññathattaṁ
paññāyatīti. Evaṁ puṭṭho ahaṁ bhante evaṁ byākareyyanti.

[82] Sādhu sādhu ānanda yaṁ kho ānanda rūpaṁ atītaṁ niruddhaṁ
vipariṇataṁ tassa uppādo paññāyittha vayo paññāyittha ṭhitassa
aññathattaṁ paññāyittha. Yā vedanā. Yā saññā. Ye
saṅkhārā. Yaṁ viññāṇaṁ atītaṁ niruddhaṁ vipariṇataṁ tassa uppādo
paññāyittha vayo paññāyittha ṭhitassa aññathattaṁ paññāyittha
imesaṁ kho ānanda dhammānaṁ uppādo paññāyittha vayo
paññāyittha ṭhitānaṁ aññathattaṁ paññāyittha. Yaṁ kho ānanda rūpaṁ
ajātaṁ apātubhūtaṁ tassa uppādo paññāyissati vayo paññāyissati
ṭhitassa aññathattaṁ paññāyissati. Yā vedanā. Yā saññā.
Ye saṅkhārā. Yaṁ viññāṇaṁ ajātaṁ apātubhūtaṁ tassa uppādo
Paññāyissati vayo paññāyissati ṭhitassa aññathattaṁ
paññāyissati. Imesaṁ kho ānanda dhammānaṁ uppādo paññāyissati
vayo paññāyissati ṭhitānaṁ aññathattaṁ paññāyissati. Yaṁ kho
ānanda rūpaṁ jātaṁ pātubhūtaṁ tassa uppādo paññāyati vayo
paññāyati ṭhitassa aññathattaṁ paññāyati. Yā vedanā jātā
pātubhūtā .pe. Yā saññā. Ye saṅkhārā. Yaṁ viññāṇaṁ
jātaṁ pātubhūtaṁ tassa uppādo paññāyati vayo paññāyati
ṭhitassa aññathattaṁ paññāyati. Imesaṁ kho ānanda dhammānaṁ
uppādo paññāyati vayo paññāyati ṭhitānaṁ aññathattaṁ
paññāyatīti. Evaṁ puṭṭho tvaṁ ānanda evaṁ byākareyyāsīti.

[83] Sāvatthiyaṁ. Tatra kho. Dhammānudhammapaṭipannassa bhikkhave
bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṁ rūpe nibbidābahulo 1 vihareyya
vedanāya nibbidābahulo vihareyya saññāya nibbidābahulo vihareyya
saṅkhāresu nibbidābahulo vihareyya viññāṇe nibbidābahulo
vihareyya. So rūpe nibbidābahulo viharanto. Vedanāya.
Saññāya. Saṅkhāresu. Viññāṇe nibbidābahulo viharanto rūpaṁ
parijānāti. Vedanaṁ. Saññaṁ. Saṅkhāre. Viññāṇaṁ parijānāti.
So rūpaṁ parijānaṁ. Vedanaṁ. Saññaṁ. Saṅkhāre. Viññāṇaṁ
parijānaṁ parimuccati rūpamhā parimuccati vedanāya parimuccati
saññāya parimuccati saṅkhārehi parimuccati viññāṇamhā
1 Yu. sabbattha nibbidābahulanti dissati.
Parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi
domanassehi upāyāsehi parimuccati dukkhasmāti vadāmīti.

[84] Sāvatthiyaṁ. Tatra kho. Dhammānudhammapaṭipannassa bhikkhave
bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṁ rūpe aniccānupassī vihareyya.
Vedanāya. Saññāya. Saṅkhāresu. Viññāṇe aniccānupassī
vihareyya. So rūpe aniccānupassī viharanto. Vedanāya.
Saññāya. Saṅkhāresu. Viññāṇe aniccānupassī viharanto
rūpaṁ parijānāti. Vedanaṁ. Saññaṁ. Saṅkhāre. Viññāṇaṁ
parijānāti. So rūpaṁ parijānaṁ. Vedanaṁ. Saññaṁ. Saṅkhāre.
Viññāṇaṁ parijānaṁ parimuccati rūpamhā parimuccati vedanāya
parimuccati saññāya parimuccati saṅkhārehi parimuccati viññāṇamhā
parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi
domanassehi upāyāsehi parimuccati dukkhasmāti vadāmīti.

[85] Sāvatthiyaṁ. Tatra kho. Dhammānudhammapaṭipannassa bhikkhave
bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṁ rūpe dukkhānupassī vihareyya.
Vedanāya. Saññāya. Saṅkhāresu. Viññāṇe dukkhānupassī
vihareyya. So rūpe dukkhānupassī viharanto. Vedanāya.
Saññāya. Saṅkhāresu. Viññāṇe dukkhānupassī viharanto
rūpaṁ parijānāti. Vedanaṁ. Saññaṁ. Saṅkhāre. Viññāṇaṁ
parijānāti. So rūpaṁ parijānaṁ. Vedanaṁ. Saññaṁ. Saṅkhāre.
Viññāṇaṁ parijānaṁ parimuccati rūpamhā parimuccati vedanāya
parimuccati saññāya parimuccati saṅkhārehi parimuccati viññāṇamhā
parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi
domanassehi upāyāsehi parimuccati dukkhasmāti vadāmīti.

[86] Sāvatthiyaṁ. Tatra kho. Dhammānudhammapaṭipannassa bhikkhave
bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṁ rūpe anattānupassī vihareyya.
Vedanāya. Saññāya. Saṅkhāresu. Viññāṇe anattānupassī
vihareyya. So 1 rūpe anattānupassī viharanto. Vedanāya.
Saññāya. Saṅkhāresu. Viññāṇe anattānupassī viharanto
rūpaṁ parijānāti. Vedanaṁ. Saññaṁ. Saṅkhāre. Viññāṇaṁ
parijānāti. So rūpaṁ parijānaṁ. Vedanaṁ. Saññaṁ. Saṅkhāre.
Viññāṇaṁ parijānaṁ parimuccati rūpamhā parimuccati vedanāya
parimuccati saññāya parimuccati saṅkhārehi parimuccati viññāṇamhā
parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi
domanassehi upāyāsehi parimuccati dukkhasmāti vadāmīti.
Natumhākavaggo catuttho.
Tassuddānaṁ
natumhākena dve vuttā bhikkhūhi apare duve
ānandena ca dve vuttā anudhammehi dve dukāti.
------------
1 Ma. yo.
Khandhasaṁyuttassa mūlapaṇṇāsake attadīpavaggo pañcamo

[87] Sāvatthiyaṁ. Tatra kho. Attadīpā bhikkhave viharatha
attasaraṇā anaññasaraṇā dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā.
Attadīpānaṁ bhikkhave viharataṁ attasaraṇānaṁ anaññasaraṇānaṁ dhammadīpānaṁ
dhammasaraṇānaṁ anaññasaraṇānaṁ yonisova 1 upaparikkhitabbo kiṁjātikā
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā kiṁpahotikāti. Kiṁjātikā ca bhikkhave
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā kiṁpahotikā. Idha bhikkhave assutavā
puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme
avinīto sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme
avinīto rūpaṁ attato samanupassati rūpavantaṁ vā attānaṁ
attani vā rūpaṁ rūpasmiṁ vā attānaṁ tassa taṁ rūpaṁ vipariṇamati
aññathā hoti tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Vedanaṁ attato samanupassati
vedanāvantaṁ vā attānaṁ attani vā vedanaṁ vedanāya vā attānaṁ
tassa sā vedanā vipariṇamati aññathā hoti tassa vedanāvipariṇāmaññathābhāvā
uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.
Saññaṁ. Saṅkhāre attato samanupassati .pe. Viññāṇaṁ attato
samanupassati viññāṇavantaṁ vā attānaṁ attani vā viññāṇaṁ
viññāṇasmiṁ vā attānaṁ tassa taṁ viññāṇaṁ vipariṇamati aññathā
1 Yu. yoniyeva. Ma. yoni upaparikkhitabbā.
Hoti tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

[88] Rūpassa tveva bhikkhave aniccataṁ viditvā vipariṇāmaṁ virāgaṁ
nirodhaṁ pubbe ceva rūpaṁ etarahi ca sabbaṁ rūpaṁ aniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammanti
evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passato ye
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahiyyanti tesaṁ pahānā na paritassati
aparitassaṁ sukhaṁ viharati sukhavihārī bhikkhu tadaṅganibbutoti vuccati.
Vedanāya tveva bhikkhave aniccataṁ viditvā vipariṇāmaṁ virāgaṁ nirodhaṁ
pubbe ceva vedanā etarahi ca sabbā vedanā aniccā dukkhā
vipariṇāmadhammāti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passato ye
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahiyyanti tesaṁ pahānā na
paritassati aparitassaṁ sukhaṁ viharati sukhavihārī bhikkhu tadaṅganibbutoti
vuccati. Saññāya. Saṅkhārānaṁ tveva bhikkhave aniccataṁ viditvā
vipariṇāmaṁ virāgaṁ nirodhaṁ pubbe ceva saṅkhārā etarahi ca sabbe
saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammāti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya
passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahiyyanti
tesaṁ pahānā na paritassati aparitassaṁ sukhaṁ viharati sukhavihārī bhikkhu
tadaṅganibbutoti vuccati. Viññāṇassa tveva bhikkhave aniccataṁ
viditvā vipariṇāmaṁ virāgaṁ nirodhaṁ pubbe ceva viññāṇaṁ etarahi ca
sabbaṁ viññāṇaṁ aniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammanti evametaṁ yathābhūtaṁ
Sammappaññāya passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te
pahiyyanti tesaṁ pahānā na paritassati aparitassaṁ sukhaṁ viharati
sukhavihārī bhikkhu tadaṅganibbutoti vuccatīti.

[89] Sāvatthiyaṁ. Tatra kho. Sakkāyasamudayagāminiñca vo
bhikkhave paṭipadaṁ desessāmi sakkāyanirodhagāminiñca paṭipadaṁ taṁ
suṇātha. Katamā ca bhikkhave sakkāyasamudayagāminī paṭipadā. Idha
bhikkhave assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido
ariyadhamme avinīto sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido
sappurisadhamme avinīto rūpaṁ attato samanupassati rūpavantaṁ vā
attānaṁ attani vā rūpaṁ rūpasmiṁ vā attānaṁ vedanaṁ attato
.pe. Saññaṁ. Saṅkhāre. Viññāṇaṁ attato samanupassati
viññāṇavantaṁ vā attānaṁ attani vā viññāṇaṁ viññāṇasmiṁ
vā attānaṁ. Ayaṁ vuccati bhikkhave [1]- sakkāyasamudayagāminī paṭipadāti.
Iti hidaṁ bhikkhave vuccati dukkhasamudayagāminī samanupassanāti
ayamevettha attho.

[90] Katamā ca bhikkhave sakkāyanirodhagāminī paṭipadā. Idha
bhikkhave sutavā ariyasāvako ariyānaṁ dassāvī ariyadhammassa kovido
ariyadhamme suvinīto sappurisānaṁ dassāvī sappurisadhammassa kovido
sappurisadhamme suvinīto na rūpaṁ attato samanupassati na rūpavantaṁ
vā attānaṁ na attani vā rūpaṁ na rūpasmiṁ vā attānaṁ na
1 Ma. Yu. sakkāyasamudayagāminī paṭipadā.
Vedanaṁ attato. Na saññaṁ. Na saṅkhāre. Na viññāṇaṁ attato
samanupassati na viññāṇavantaṁ vā attānaṁ na attani vā
viññāṇaṁ na viññāṇasmiṁ vā attānaṁ. Ayaṁ vuccati bhikkhave
sakkāyanirodhagāminī paṭipadāti. Iti hidaṁ bhikkhave vuccati
dukkhanirodhagāminī samanupassanāti ayamevettha atthoti.