[249] Seyyathāpi bhikkhave kūṭāgāraṁ vā kūṭāgārasālā vā
uttarāya vā dakkhiṇāya vā pācinavātapānā 1 suriye uggacchante
vātapānena rasmi pavisitvā kvāssa patiṭṭhitāti. Pacchimāyaṁ
bhante bhittiyanti. Pacchimāya ce bhikkhave bhitti nāssa kvāssa
patiṭṭhitāti. Paṭhaviyaṁ bhanteti. Paṭhavī ce bhikkhave nāssa kvāssa
patiṭṭhitāti. Āpasmiṁ bhanteti. Āpo ce bhikkhave nāssa
kvāssa patiṭṭhitāti. Appatiṭṭhitā bhanteti. Evameva kho bhikkhave
kavaḷīkāre ce āhāre natthi rāgo natthi nandi natthi taṇhā ...
Phasse ce bhikkhave āhāre ... Manosañcetanāya ce bhikkhave
āhāre ... Viññāṇe ce bhikkhave āhāre natthi rāgo natthi nandi
natthi taṇhā appatiṭṭhitaṁ tattha viññāṇaṁ avirūḷhaṁ yattha appatiṭṭhitaṁ
viññāṇaṁ avirūḷhaṁ natthi tattha nāmarūpassa avakkanti yattha natthi
nāmarūpassa avakkanti natthi tattha saṅkhārānaṁ vuḍḍhi yattha natthi
1 Ma. Yu. pācīnāya vā vātapānā.
Saṅkhārānaṁ vuḍḍhi natthi tattha āyatiṁ punabbhavābhinibbatti yattha
natthi āyatiṁ punabbhavābhinibbatti natthi tattha āyatiṁ jātijarāmaraṇaṁ
yattha natthi āyatiṁ jātijarāmaraṇaṁ. Asokaṁ taṁ bhikkhave arajaṁ
anupāyāsanti vadāmīti. Catutthaṁ.

[250] Sāvatthiyaṁ viharati ... Tatra kho bhagavā ... Pubbeva 1 me
bhikkhave sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi
kicchaṁ vatāyaṁ loko āpanno jāyati ca jiyyati ca miyyati ca cavati ca
upapajjati ca atha ca panimassa dukkhassa nissaraṇaṁ nappajānāti
jarāmaraṇassa kudāssu nāma imassa dukkhassa nissaraṇaṁ
paññāyissati jarāmaraṇassāti.

[251] Tassa mayhaṁ bhikkhave etadahosi kimhi nu kho sati
jarāmaraṇaṁ hoti kiṁpaccayā jarāmaraṇanti. Tassa mayhaṁ bhikkhave
yonisomanasikārā ahu paññāya abhisamayo jātiyā kho sati
jarāmaraṇaṁ hoti jātipaccayā jarāmaraṇanti. Tassa mayhaṁ bhikkhave
etadahosi kimhi nu kho sati jāti hoti .pe. Bhavo hoti ...
Upādānaṁ hoti ... Taṇhā hoti ... Vedanā hoti ... Phasso hoti ...
Saḷāyatanaṁ hoti ... Nāmarūpaṁ hoti kiṁpaccayā nāmarūpanti. Tassa
mayhaṁ bhikkhave yonisomanasikārā ahu paññāya abhisamayo viññāṇe
kho sati nāmarūpaṁ hoti viññāṇapaccayā nāmarūpanti. Tassa mayhaṁ
bhikkhave etadahosi kimhi nu kho sati viññāṇaṁ hoti kiṁpaccayā
1 Ma. Yu. pubbe.
Viññāṇanti. Tassa mayhaṁ bhikkhave yonisomanasikārā ahu paññāya
abhisamayo nāmarūpe kho sati viññāṇaṁ hoti nāmarūpapaccayā
viññāṇanti. Tassa mayhaṁ bhikkhave etadahosi paccudāvattati
kho idaṁ viññāṇaṁ nāmarūpamhā na paraṁ gacchati ettāvatā
jāyetha vā jiyyetha vā miyyetha 1 vā cavetha vā upapajjetha vā
yadidaṁ nāmarūpapaccayā viññāṇaṁ viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ
nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṁ saḷāyatanapaccayā phasso .pe. Evametassa
kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Samudayo samudayoti kho
me bhikkhave pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi ñāṇaṁ
udapādi paññā udapādi vijjā udapādi āloko udapādi.

[252] Tassa mayhaṁ bhikkhave etadahosi kimhi nu kho asati
jarāmaraṇaṁ na hoti kissa nirodhā jarāmaraṇanirodhoti. Tassa
mayhaṁ bhikkhave yonisomanasikārā ahu paññāya abhisamayo jātiyā
kho asati jarāmaraṇaṁ na hoti jātinirodhā jarāmaraṇanirodhoti.
Tassa mayhaṁ bhikkhave etadahosi kimhi nu kho asati jāti na
hoti .pe. Bhavo na hoti ... Upādānaṁ na hoti ... Taṇhā na
hoti ... Vedanā na hoti ... Phasso na hoti ... Saḷāyatanaṁ na
hoti ... Nāmarūpaṁ na hoti kissa nirodhā nāmarūpanirodhoti.
Tassa mayhaṁ bhikkhave yonisomanasikārā ahu paññāya abhisamayo
viññāṇe kho asati nāmarūpaṁ na hoti viññāṇanirodhā
1 Yu. māyetha.
Nāmarūpanirodhoti. Tassa mayhaṁ bhikkhave etadahosi kimhi nu kho
asati viññāṇaṁ na hoti kissa nirodhā viññāṇanirodhoti
tassa mayhaṁ bhikkhave yonisomanasikārā ahu paññāya abhisamayo
nāmarūpe kho asati viññāṇaṁ na hoti nāmarūpanirodhā
viññāṇanirodhoti. Tassa mayhaṁ bhikkhave etadahosi adhigato kho myāyaṁ
maggo bodhāya yadidaṁ nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho viññāṇanirodhā
nāmarūpanirodho nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho saḷāyatananirodhā
phassanirodho .pe. Avametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho
hoti. Nirodho nirodhoti kho me bhikkhave pubbe ananussutesu
dhammesu cakkhuṁ udapādi ñāṇaṁ udapādi paññā udapādi vijjā
udapādi āloko udapādi.

[253] Seyyathāpi bhikkhave puriso araññe pavane caramāno
passeyya purāṇamaggaṁ purāṇañjasaṁ pubbakehi manussehi anuyātaṁ.
So tamanugaccheyya tamanugacchanto passeyya purāṇaṁ nagaraṁ purāṇaṁ
rājadhāniṁ pubbakehi manussehi ajjhāvutthaṁ 1 ārāmasampannaṁ vanasampannaṁ
pokkharaṇīsampannaṁ uddāpavantaṁ 2 ramaṇīyaṁ. Atha kho so bhikkhave
puriso rañño vā rājamahāmattassa vā āroceyya yagghe bhante
jāneyyāsi ahaṁ addasaṁ araññe pavane caramāno purāṇamaggaṁ
purāṇañjasaṁ pubbakehi manussehi anuyātaṁ so 3 tamanugacchiṁ
tamanugacchanto addasaṁ purāṇaṁ nagaraṁ purāṇaṁ rājadhāniṁ pubbakehi manussehi
1 Ma. ajjhāvuṭṭhaṁ. evamuparipi. 2 Ma. uddhāpavantaṁ.
3 Ma. Yu. ayaṁ saddo natthi.
Ajjhāvutthaṁ ārāmasampannaṁ vanasampannaṁ pokkharaṇīsampannaṁ
uddāpavantaṁ ramaṇīyaṁ taṁ bhante nagaraṁ māpehīti. Athakho so bhikkhave
rājā vā rājamahāmatto vā taṁ nagaraṁ māpeyya tadassa nagaraṁ
aparena samayena iddhaṁ ceva phītaṁ ca bahujaññaṁ 1 ākiṇṇamanussaṁ
vuḍḍhivepullappattaṁ. Evameva khvāhaṁ bhikkhave addasaṁ purāṇamaggaṁ
purāṇañjasaṁ pubbakehi sammāsambuddhehi anuyātaṁ. Katamo ca
so bhikkhave purāṇamaggo purāṇañjaso pubbakehi sammāsambuddhehi
anuyāto. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo seyyathīdaṁ
sammādiṭṭhi .pe. Sammāsamādhi. Ayaṁ kho so bhikkhave
purāṇamaggo purāṇañjaso pubbakehi sammāsambuddhehi anuyāto so
tamanugacchiṁ tamanugacchanto jarāmaraṇaṁ abbhaññāsiṁ jarāmaraṇasamudayaṁ
abbhaññāsiṁ jarāmaraṇanirodhaṁ abbhaññāsiṁ jarāmaraṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ
abbhaññāsiṁ tamanugacchiṁ tamanugacchanto jātiṁ abbhaññāsiṁ .pe.
Bhavaṁ abbhaññāsiṁ ... Upādānaṁ abbhaññāsiṁ ... Taṇhaṁ abbhaññāsiṁ ...
Vedanaṁ abbhaññāsiṁ ... Phassaṁ abbhaññāsiṁ ... Saḷāyatanaṁ abbhaññāsiṁ ...
Nāmarūpaṁ abbhaññāsiṁ ... Viññāṇaṁ abbhaññāsiṁ tamanugacchiṁ
tamanugacchanto saṅkhāre abbhaññāsiṁ saṅkhārasamudayaṁ abbhaññāsiṁ
saṅkhāranirodhaṁ abbhaññāsiṁ saṅkhāranirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abbhaññāsiṁ
tadabhiññāya ācikkhiṁ bhikkhūnaṁ bhikkhunīnaṁ upāsakānaṁ upāsikānaṁ. Tayidaṁ
1 Ma. bāhujaññaṁ. Yu. bahujanaṁ. evamuparipi.
Bhikkhave brahmacariyaṁ iddhaṁ ceva phītaṁ ca vitthārikaṁ bahujaññaṁ puthubhūtaṁ
yāva devamanussehi supakāsitanti. Pañcamaṁ.

[254] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā kurūsu viharati
kammāsadammaṁ nāma kurūnaṁ nigamo. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi
bhikkhavoti. Bhadanteti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ. Bhagavā
etadavoca sammasatha no tumhe bhikkhave antaraṁ sammasanti.
Evaṁ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca ahaṁ kho bhante
sammasāmi antaraṁ sammasanti. Yathākathaṁ pana tvaṁ bhikkhu sammasasi
antaraṁ sammasanti. Atha kho so bhikkhu byākāsi yathā so
bhikkhu byākāsi na so bhikkhu bhagavato cittaṁ ārādhesi.

[255] Evaṁ vutte āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca
etassa bhagavā kālo etassa sugata kālo yaṁ bhagavā antaraṁ
sammasaṁ bhāseyya bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantīti. Tenahānanda
suṇātha sādhukaṁ manasikarotha bhāsissāmīti. Evaṁ bhanteti kho te
bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.

[256] Bhagavā etadavoca idha bhikkhave bhikkhu sammasamāno
sammasati antaraṁ sammasaṁ yaṁ kho idaṁ anekavidhaṁ nānappakārakaṁ
dukkhaṁ loke uppajjati jarāmaraṇaṁ idaṁ nu 1 kho dukkhaṁ kiṁnidānaṁ
kiṁsamudayaṁ kiṁjātikaṁ kiṁpabhavaṁ kismiṁ sati jarāmaraṇaṁ hotīti. So
sammasamāno evaṁ jānāti yaṁ kho idaṁ anekavidhaṁ nānappakārakaṁ
1 Ma. Yu. nusaddo natthi.
Dukkhaṁ loke uppajjati jarāmaraṇaṁ idaṁ kho dukkhaṁ upadhinidānaṁ
upadhisamudayaṁ upadhijātikaṁ upadhippabhavaṁ upadhismiṁ sati jarāmaraṇaṁ hoti
upadhismiṁ asati jarāmaraṇaṁ na hotīti. So jarāmaraṇañca pajānāti
jarāmaraṇasamudayañca pajānāti jarāmaraṇanirodhañca pajānāti yā
ca jarāmaraṇanirodhasāruppagāminī paṭipadā tañca pajānāti tathā
paṭipanno ca hoti anudhammacārī. Ayaṁ vuccati bhikkhave bhikkhu
sabbaso sammā dukkhakkhayāya paṭipanno jarāmaraṇanirodhāya.

[257] Athāparaṁ sammasamāno sammasati antaraṁ sammasaṁ upadhi
panāyaṁ kiṁnidāno kiṁsamudayo kiṁjātiko kiṁpabhavo kiṁsmiṁ sati upadhi
hoti kismiṁ asati upadhi na hotīti. So sammasamāno evaṁ
jānāti upadhi taṇhānidāno taṇhāsamudayo taṇhājātiko
taṇhāpabhavo taṇhāya sati upadhi hoti taṇhāya asati upadhi na
hotīti. So upadhiñca pajānāti upadhisamudayañca pajānāti
upadhinirodhañca pajānāti yā ca upadhinirodhasāruppagāminī paṭipadā
tañca pajānāti tathā paṭipanno ca hoti anudhammacārī. Ayaṁ vuccati
bhikkhave bhikkhu sabbaso sammā dukkhakkhayāya paṭipanno upadhinirodhāya.

[258] Athāparaṁ sammasamāno sammasati antaraṁ sammasaṁ taṇhā
panāyaṁ kattha uppajjamānā uppajjati kattha nivīsamānā nivīsatīti 1 .
So sammasamāno evaṁ jānāti yaṁ kho loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ
etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati ettha nivīsamānā
1 Ma. Yu. nivisamānā nivisatīti. evamuparipi.
Nivīsati. Kiñci loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ. Cakkhuṁ loke piyarūpaṁ
sātarūpaṁ .pe. Sotaṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ ... Ghānaṁ loke
piyarūpaṁ sātarūpaṁ ... Jivhā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ ... Kāyo loke
piyarūpaṁ sātarūpaṁ ... Mano loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ etthesā taṇhā
uppajjamānā uppajjati ettha nivīsamānā nivīsati.