[683] Paññaṁ nappamajjeyya saccamanurakkheyya cāgamanubrūheyya
santimeva so sikkheyyāti iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ
paṭicca vuttaṁ. Kathañca bhikkhu paññaṁ nappamajjati. Chayimā bhikkhu
dhātuyo paṭhavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātu ākāsadhātu
viññāṇadhātu.

[684] Katamā ca bhikkhu paṭhavīdhātu. Paṭhavīdhātu siyā ajjhattikā
siyā bāhirā. Katamā ca bhikkhu ajjhattikā paṭhavīdhātu. Yaṁ
ajjhattaṁ paccattaṁ kakkhalaṁ kharigataṁ upādinnaṁ seyyathīdaṁ kesā
lomā nakhā dantā taco maṁsaṁ nahārū aṭṭhī aṭṭhimiñjaṁ vakkaṁ
hadayaṁ yakanaṁ kilomakaṁ pihakaṁ papphāsaṁ antaṁ antaguṇaṁ udariyaṁ karīsaṁ
yaṁ vā panaññampi kiñci ajjhattaṁ paccattaṁ kakkhalaṁ kharigataṁ
upādinnaṁ ayaṁ vuccati bhikkhu ajjhattikā paṭhavīdhātu. Yā ceva
kho pana ajjhattikā paṭhavīdhātu yā ca bāhirā paṭhavīdhātu paṭhavīdhāturevesā.
Taṁ netaṁ mama nesohamasmi na meso attāti
evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ. Evametaṁ yathābhūtaṁ
sammappaññāya disvā paṭhavīdhātuyā nibbindati paṭhavīdhātuyā cittaṁ
virājeti.

[685] Katamā ca bhikkhu āpodhātu. Āpodhātu siyā ajjhattikā
siyā bāhirā. Katamā ca bhikkhu ajjhattikā āpodhātu. Yaṁ
ajjhattaṁ paccattaṁ āpo āpogataṁ upādinnaṁ seyyathīdaṁ pittaṁ
semhaṁ pubbo lohitaṁ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā
lasikā muttaṁ yaṁ vā panaññampi kiñci ajjhattaṁ paccattaṁ
āpo āpogataṁ upādinnaṁ ayaṁ vuccati bhikkhu ajjhattikā
āpodhātu. Yā ceva kho pana ajjhattikā āpodhātu yā ca bāhirā
āpodhātu āpodhāturevesā. Taṁ netaṁ mama nesohamasmi na meso
attāti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ. Evametaṁ
yathābhūtaṁ sammappaññāya disvā āpodhātuyā nibbindati āpodhātuyā
cittaṁ virājeti.

[686] Katamā ca bhikkhu tejodhātu. Tejodhātu siyā ajjhattikā
siyā bāhirā. Katamā ca bhikkhu ajjhattikā tejodhātu. Yaṁ
ajjhattaṁ paccattaṁ tejo tejogataṁ upādinnaṁ seyyathīdaṁ yena
ca santappati yena ca jiriyati yena ca pariḍayhati yena ca asitapītakhāyitasāyitaṁ
sammāpariṇāmaṁ gacchati yaṁ vā panaññampi kiñci
Ajjhattaṁ paccattaṁ tejo tejogataṁ upādinnaṁ ayaṁ vuccati bhikkhu
ajjhattikā tejodhātu. Yā ceva kho pana ajjhattikā
tejodhātu yā ca bāhirā tejodhātu tejodhāturevesā. Taṁ netaṁ
mama nesohamasmi na meso attāti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya
daṭṭhabbaṁ. Evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya disvā
tejodhātuyā nibbindati tejodhātuyā cittaṁ virājeti.

[687] Katamā ca bhikkhu vāyodhātu. Vāyodhātu siyā ajjhattikā
siyā bāhirā. Katamā ca bhikkhu ajjhattikā vāyodhātu. Yaṁ
ajjhattaṁ paccattaṁ vāyo vāyogataṁ upādinnaṁ seyyathīdaṁ
uddhaṅgamā vātā adhogamā vātā kucchisayā vātā koṭṭhasayā 1 vātā
aṅgamaṅgānusārino vātā assāso passāso yaṁ vā panaññampi
kiñci ajjhattaṁ paccattaṁ vāyo vāyogataṁ upādinnaṁ ayaṁ vuccati
bhikkhu ajjhattikā vāyodhātu. Yā ceva kho pana ajjhattikā
vāyodhātu yā ca bāhirā vāyodhātu vāyodhāturevesā. Taṁ
netaṁ mama nesohamasmi na meso attāti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya
daṭṭhabbaṁ. Evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya disvā
vāyodhātuyā nibbindati vāyodhātuyā cittaṁ virājeti.

[688] Katamā ca bhikkhu ākāsadhātu. Ākāsadhātu siyā
ajjhattikā siyā bāhirā. Katamā ca bhikkhu ajjhattikā
ākāsadhātu. Yaṁ ajjhattaṁ paccattaṁ ākāsaṁ ākāsagataṁ upādinnaṁ
1 Ma. koṭṭhāsayā.
Seyyathīdaṁ kaṇṇacchiddaṁ nāsacchiddaṁ mukhadvāraṁ yena ca asitapītakhāyitasāyitaṁ
ajjhoharati yattha ca asitapītakhāyitasāyitaṁ santiṭṭhati
yena ca asitapītakhāyitasāyitaṁ adhobhāgā 1 nikkhamati yaṁ vā
panaññampi kiñci ajjhattaṁ paccattaṁ ākāsaṁ ākāsagataṁ [2]-
upādinnaṁ ayaṁ vuccati bhikkhu ajjhattikā ākāsadhātu. Yā ceva
kho pana ajjhattikā ākāsadhātu yā ca bāhirā ākāsadhātu
ākāsadhāturevesā. Taṁ netaṁ mama nesohamasmi na meso attāti
evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ. Evametaṁ yathābhūtaṁ
sammappaññāya disvā ākāsadhātuyā nibbindati ākāsadhātuyā
cittaṁ virājeti.

[689] Athāparaṁ viññāṇaṁyeva avasissati parisuddhaṁ pariyodātaṁ
tena viññāṇena kiñci jānāti 3 sukhantipi vijānāti dukkhantipi
vijānāti adukkhamasukhantipi vijānāti. Sukhavedanīyaṁ bhikkhu phassaṁ
paṭicca uppajjati sukhā vedanā. So sukhaṁ vedanaṁ vediyamāno
sukhaṁ vedanaṁ vediyāmīti pajānāti tasseva sukhavedanīyassa phassassa
nirodhā yaṁ tajjaṁ vedayitaṁ sukhavedanīyaṁ phassaṁ paṭicca uppannā sukhā
vedanā sā nirujjhati sā vūpasammatīti pajānāti. Dukkhavedanīyaṁ
bhikkhu phassaṁ paṭicca uppajjati dukkhā vedanā. So dukkhaṁ vedanaṁ
vediyamāno dukkhaṁ vedanaṁ vediyāmīti pajānāti tasseva dukkhavedanīyassa
phassassa nirodhā yaṁ tajjaṁ vedayitaṁ dukkhavedanīyaṁ phassaṁ
1 Ma. adhobhāgaṁ. 2 Po. Ma. aghaṁ aghagataṁ vivaraṁ viragataṁ asamphuṭṭhaṁ maṁsalohitehi ....
3 Po. Ma. tena ca viññāṇena kiṁ vijānāti.
Paṭicca uppannā dukkhā vedanā sā nirujjhati sā vūpasammatīti
pajānāti. Adukkhamasukhavedanīyaṁ bhikkhu phassaṁ paṭicca uppajjati
adukkhamasukhā vedanā. So adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vediyamāno
adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vediyāmīti pajānāti tasseva adukkhamasukhavedanīyassa
phassassa nirodhā yaṁ tajjaṁ vedayitaṁ adukkhamasukhavedanīyaṁ
phassaṁ paṭicca uppannā adukkhamasukhā vedanā sā nirujjhati sā
vūpasammatīti pajānāti.

[690] Seyyathāpi bhikkhu dvinnaṁ kaṭṭhānaṁ saṅghaṭā 1 samodhānā
usmā jāyati tejo abhinibbattati tesaṁyeva dvinnaṁ kaṭṭhānaṁ
nānābhāvā vinikkhepā yā tajjā usmā sā nirujjhati sā vūpasammati
evameva kho bhikkhu sukhavedanīyaṁ phassaṁ paṭicca uppajjati sukhā
vedanā. So sukhaṁ vedanaṁ vediyamāno sukhaṁ vedanaṁ vediyāmīti
pajānāti tasseva sukhavedanīyassa phassassa nirodhā yaṁ tajjaṁ vedayitaṁ
sukhavedanīyaṁ phassaṁ paṭicca uppannā sukhā vedanā sā nirujjhati sā
vūpasammatīti pajānāti. Dukkhavedanīyaṁ bhikkhu phassaṁ paṭicca uppajjati
dukkhā vedanā. So dukkhaṁ vedanaṁ vediyamāno dukkhaṁ vedanaṁ
vediyāmīti pajānāti tasseva dukkhavedanīyassa phassassa nirodhā
yaṁ tajjaṁ vedayitaṁ dukkhavedanīyaṁ phassaṁ paṭicca uppannā dukkhā
vedanā sā nirujjhati sā vūpasammatīti pajānāti. Adukkhamasukhavedanīyaṁ
1 Sī. Yu. samphassasamodhānā.
Bhikkhu phassaṁ paṭicca uppajjati adukkhamasukhā vedanā. So
adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vediyamāno adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vediyāmīti
pajānāti tasseva adukkhamasukhavedanīyassa phassassa nirodhā yaṁ tajjaṁ
vedayitaṁ adukkhamasukhavedanīyaṁ phassaṁ paṭicca uppannā adukkhamasukhā
vedanā sā nirujjhati sā vūpasammatīti pajānāti. Athāparaṁ
upekkhāyeva avasissati parisuddhā pariyodātā mudu ca kammaññā
ca pabhassarā ca.

[691] Seyyathāpi bhikkhu dakkho suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī
vā ukkaṁ bandheyya ukkaṁ bandhitvā ukkāmukhaṁ ālimpeyya
ukkāmukhaṁ ālimpetvā saṇḍāsena jātarūpaṁ gahetvā ukkāmukhe
pakkhipeyya. Tamenaṁ kālena kālaṁ abhidhameyya kālena kālaṁ udakena
paripphoseyya kālena kālaṁ ajjhupekkheyya. Taṁ hoti jātarūpaṁ 1 nihataṁ
ninnītakasāvaṁ mudu ca kammaññaṁ ca pabhassarañca yassā yassāva
pilandhanavikatiyā ākaṅkhati yadi pavaṭṭikāya 2 yadi kuṇḍalāya yadi
gīveyyakāya yadi suvaṇṇamālāya tañcassa atthaṁ anubhoti evameva
kho bhikkhu athāparaṁ upekkhāyeva avasissati parisuddhā pariyodātā mudu
ca kammaññā ca pabhassarā ca. So evaṁ pajānāti imañce
ahaṁ upekkhaṁ evaṁ parisuddhaṁ evaṁ pariyodātaṁ ākāsānañcāyatanaṁ
upasaṁhareyyaṁ tadanudhammañca cittaṁ bhāveyyaṁ evamme ayaṁ upekkhā
1 Sī. Ma. ito paraṁ dhantaṁ suddhantaṁ niddhantanti dissati. 2 Ma. paṭiṭṭikāya.
Tannissitā tadupādānā ciraṁ dīghamaddhānaṁ tiṭṭheyya imañce ahaṁ
upekkhaṁ evaṁ parisuddhaṁ evaṁ pariyodātaṁ viññāṇañcāyatanaṁ upasaṁhareyyaṁ
tadanudhammañca cittaṁ bhāveyyaṁ evamme ayaṁ upekkhā tannissitā
tadupādānā ciraṁ dīghamaddhānaṁ tiṭṭheyya imañce ahaṁ upekkhaṁ
evaṁ parisuddhaṁ evaṁ pariyodātaṁ ākiñcaññāyatanaṁ upasaṁhareyyaṁ
tadanudhammañca cittaṁ bhāveyyaṁ evamme ayaṁ upekkhā tannissitā
tadupādānā ciraṁ dīghamaddhānaṁ tiṭṭheyya imañce ahaṁ upekkhaṁ
evaṁ parisuddhaṁ evaṁ pariyodātaṁ nevasaññānāsaññāyatanaṁ
upasaṁhareyyaṁ tadanudhammañca cittaṁ bhāveyyaṁ evamme ayaṁ upekkhā
tannissitā tadupādānā ciraṁ dīghamaddhānaṁ tiṭṭheyyāti. So evaṁ
pajānāti imañce ahaṁ upekkhaṁ evaṁ parisuddhaṁ evaṁ pariyodātaṁ
ākāsānañcāyatanaṁ upasaṁhareyyaṁ tadanudhammañca cittaṁ bhāveyyaṁ saṅkhatametaṁ
imañce ahaṁ upekkhaṁ evaṁ parisuddhaṁ evaṁ pariyodātaṁ viññāṇañcāyatanaṁ
upasaṁhareyyaṁ tadanudhammañca cittaṁ bhāveyyaṁ saṅkhatametaṁ
imañce ahaṁ upekkhaṁ evaṁ parisuddhaṁ evaṁ pariyodātaṁ ākiñcaññāyatanaṁ
upasaṁhareyyaṁ tadanudhammañca cittaṁ bhāveyyaṁ saṅkhatametaṁ
imañce ahaṁ upekkhaṁ evaṁ parisuddhaṁ evaṁ pariyodātaṁ nevasaññānāsaññāyatanaṁ
upasaṁhareyyaṁ tadanudhammañca cittaṁ bhāveyyaṁ saṅkhatametanti.
So nevābhisaṅkharoti 1 nābhisañcetayati bhavāya vā vibhavāya
vā. So anabhisaṅkharonto anabhisañcetayanto bhavāya vibhavāya na
1 Ma. so neva taṁ abhisaṅkharoti.
Kiñci loke upādiyati anupādiyaṁ na paritassati aparitassaṁ paccattaṁyeva
parinibbāyati khīṇā jāti vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ karaṇīyaṁ
nāparaṁ itthattāyāti pajānāti. So sukhañce vedanaṁ vedeti
sā aniccāti pajānāti anajjhositāti pajānāti anabhinanditāti
pajānāti. Dukkhañce vedanaṁ vedeti sā aniccāti pajānāti
anajjhositāti pajānāti anabhinanditāti pajānāti. Adukkhamasukhañce
vedanaṁ vedeti sā aniccāti pajānāti anajjhositāti
pajānāti anabhinanditāti pajānāti. So sukhañce vedanaṁ vedeti
visaṁyutto naṁ vedeti. So dukkhañce vedanaṁ vedeti visaṁyutto
naṁ vedeti. Adukkhamasukhañce vedanaṁ vedeti visaṁyutto naṁ vedeti.
So kāyapariyantikaṁ vedanaṁ vediyamāno kāyapariyantikaṁ vedanaṁ vediyāmīti
pajānāti. Jīvitapariyantikaṁ vedanaṁ vediyamāno jīvitapariyantikaṁ vedanaṁ
vediyāmīti pajānāti. Kāyassa bhedā [1]- uddhaṁ jīvitapariyādānā
idheva sabbavedayitāni abhinanditāni sītibhavissantīti pajānāti.

[692] Seyyathāpi bhikkhu telañca paṭicca vaṭṭiñca paṭicca
telappadīpo jhāyati. Tasseva telassa ca vaṭṭiyā ca pariyādānā
aññassa ca anupahārā anāhāro nibbāyati evameva kho bhikkhu
kāyapariyantikaṁ vedanaṁ vediyamāno kāyapariyantikaṁ vedanaṁ vediyāmīti
pajānāti. Jīvitapariyantikaṁ vedanaṁ vediyamāno jīvitapariyantikaṁ vedanaṁ
vediyāmīti pajānāti. Kāyassa bhedā uddhaṁ jīvitapariyādānā idheva
1 Ma. paraṁ maraṇā.
Sabbavedayitāni abhinanditāni sītibhavissantīti pajānāti. Tasmā evaṁ
samannāgato bhikkhu iminā paramena paññādhiṭṭhānena samannāgato
hoti. Esā hi bhikkhu paramā ariyā paññā yadidaṁ sabbadukkhakkhaye
ñāṇaṁ. Tassa sā vimutti sacce ṭhitā akuppā
hoti. Taṁ hi bhikkhu musā yaṁ mosadhammaṁ taṁ saccaṁ yaṁ amosadhammaṁ
nibbānaṁ tasmā evaṁ samannāgato bhikkhu iminā paramena
saccādhiṭṭhānena samannāgato hoti. Etaṁ hi bhikkhu paramaṁ ariyasaccaṁ
yadidaṁ amosadhammaṁ nibbānaṁ. Tasseva kho pana pubbe aviddasuno
upadhī honti samattā samādinnā. Tyassa pahīnā honti ucchinnamūlā
tālāvatthukatā anabhāvaṅgatā āyatiṁ anuppādadhammā tasmā
evaṁ samannāgato bhikkhu iminā paramena cāgādhiṭṭhānena samannāgato
hoti. Eso hi bhikkhu paramo ariyo cāgo yadidaṁ
sabbūpadhipaṭinissaggo. Tasseva kho pana pubbe aviddasuno abhijjhā
hoti chando sārāgo svāssa pahīno hoti ucchinnamūlo
tālāvatthukato anabhāvaṅgato āyatiṁ anuppādadhammo. Tasseva
kho pana pubbe aviddasuno āghāto hoti byāpādo sampadoso
svāssa pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅgato
āyatiṁ anuppādadhammo. Tasseva kho pana pubbe aviddasuno
avijjā hoti sammoho sampamoho svāssa pahīno hoti ucchinnamūlo
tālāvatthukato anabhāvaṅgato āyatiṁ anuppādadhammo tasmā
Evaṁ samannāgato bhikkhu iminā paramena upasamādhiṭṭhānena
samannāgato hoti. Eso hi bhikkhu paramo ariyo upasamo yadidaṁ
rāgadosamohānaṁ upasamo. Paññaṁ nappamajjeyya saccamanurakkheyya
cāgamanubrūheyya santimeva so sikkheyyāti iti yantaṁ vuttaṁ
idametaṁ paṭicca vuttaṁ.