[653] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati
jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū
āmantesi bhikkhavoti. Bhadanteti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
Bhagavā etadavoca araṇavibhaṅgaṁ vo bhikkhave desissāmi 1 taṁ suṇātha
sādhukaṁ manasikarotha bhāsissāmīti. Evambhanteti kho te bhikkhū
bhagavato paccassosuṁ.

[654] Bhagavā etadavoca na kāmasukhamanuyuñjeyya hīnaṁ gammaṁ
pothujjanikaṁ anariyaṁ anatthasañhitaṁ na ca attakilamathānuyogamanuyuñjeyya
dukkhaṁ anariyaṁ anatthasañhitaṁ etete 2 ubho ante
anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī
ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati.
Ussādanañca jaññā apasādanañca jaññā ussādanañca ñatvā
apasādanañca ñatvā nevussādeyya na apasādeyya dhammameva
deseyya sukhavinicchayaṁ jaññā sukhavinicchayaṁ ñatvā ajjhattaṁ
sukhamanuyuñjeyya raho vādaṁ na bhāseyya sammukhā nātikhīṇaṁ 3 bhaṇe
ataramānova bhāseyya no taramāno janapadaniruttiṁ nābhiniveseyya
samaññaṁ nātidhāveyyāti ayamuddeso araṇavibhaṅgassa.
1 Po. Ma. desessāmi. 2 Po. etete bhikkhave .... Ma. ete kho bhikkhave ....
3 Ma. Yu. na khīṇaṁ.

[655] Na kāmasukhamanuyuñjeyya hīnaṁ gammaṁ pothujjanikaṁ anariyaṁ
anatthasañhitaṁ na ca attakilamathānuyogamanuyuñjeyya dukkhaṁ anariyaṁ
anatthasañhitanti iti kho 1 panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca
vuttaṁ. Yo kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogo hīno gammo
pothujjaniko anariyo anatthasañhito sadukkho eso dhammo saupaghāto
saupāyāso sapariḷāho micchāpaṭipadā. Yo kāmapaṭisandhisukhino
somanassānuyogaṁ ananuyogo hīnaṁ gammaṁ pothujjanikaṁ anariyaṁ
anatthasañhitaṁ adukkho eso dhammo anūpaghāto anūpāyāso
apariḷāho sammāpaṭipadā. Yo attakilamathānuyogo dukkho anariyo
anatthasañhito sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso
sapariḷāho micchāpaṭipadā. Yo attakilamathānuyogaṁ ananuyogo
dukkhaṁ anariyaṁ anatthasañhitaṁ adukkho eso dhammo anūpaghāto
anūpāyāso apariḷāho sammāpaṭipadā. Na kāmasukhamanuyuñjeyya
hīnaṁ gammaṁ pothujjanikaṁ anariyaṁ anatthasañhitaṁ na ca attakilamathānuyogamanuyuñjeyya
dukkhaṁ anariyaṁ anatthasañhitanti iti yantaṁ vuttaṁ
idametaṁ paṭicca vuttaṁ.

[656] Etete ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā
tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya
sambodhāya nibbānāya saṁvattatīti iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ
paṭicca vuttaṁ. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo seyyathīdaṁ
1 Yu. khosaddo natthi.
Sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo
sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Etete ubho ante
anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī
ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya
saṁvattatīti iti yantaṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.

[657] Ussādanañca jaññā apasādanañca jaññā ussādanañca
ñatvā apasādanañca ñatvā nevussādeyya na apasādeyya dhammameva
deseyyāti iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ.
Kathañca bhikkhave ussādanā ca hoti apasādanā ca no ca
dhammadesanā. Ye kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṁ anuyuttā
hīnaṁ gammaṁ pothujjanikaṁ anariyaṁ anatthasañhitaṁ sabbe te sadukkhā
saupaghātā saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipannāti iti vadaṁ 1
ittheke apasādeti. Ye kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṁ
ananuyuttā hīnaṁ gammaṁ pothujjanikaṁ anariyaṁ anatthasañhitaṁ sabbe
te adukkhā anūpaghātā anūpāyāsā apariḷāhā sammāpaṭipannāti
iti vadaṁ ittheke ussādeti. Ye attakilamathānuyogaṁ anuyuttā
dukkhaṁ anariyaṁ anatthasañhitaṁ sabbe te sadukkhā saupaghātā
saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipannāti iti vadaṁ ittheke
apasādeti. Ye attakilamathānuyogaṁ ananuyuttā dukkhaṁ anariyaṁ anatthasañhitaṁ
sabbe te adukkhā anūpaghātā anūpāyāsā apariḷāhā
1 Po. iti padaṁ. sabbattha īdisameva.
Sammāpaṭipannāti iti vadaṁ ittheke ussādeti. Yesaṁ kesañci
bhavasaññojanaṁ appahīnaṁ sabbe te sadukkhā saupaghātā saupāyāsā
sapariḷāhā micchāpaṭipannāti iti vadaṁ ittheke apasādeti. Yesaṁ
kesañci bhavasaññojanaṁ pahīnaṁ sabbe te adukkhā anūpaghātā
anūpāyāsā apariḷāhā sammāpaṭipannāti iti vadaṁ ittheke
ussādeti. Evaṁ kho bhikkhave ussādanā ca hoti apasādanā
ca no ca dhammadesanā.

[658] Kathañca bhikkhave nevussādanā hoti na apasādanā
dhammadesanāva 1 . Ye ca kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṁ anuyuttā
hīnaṁ gammaṁ pothujjanikaṁ anariyaṁ anatthasañhitaṁ sabbe te sadukkhā
saupaghātā saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipannāti na evamāha.
Anuyogo ca kho sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso
sapariḷāho micchāpaṭipadāti iti vadaṁ dhammameva deseti. Ye
kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṁ ananuyuttā hīnaṁ gammaṁ pothujjanikaṁ
anariyaṁ anatthasañhitaṁ sabbe te adukkhā anūpaghātā anūpāyāsā
apariḷāhā sammāpaṭipannāti na evamāha. Ananuyogo ca kho
adukkho eso dhammo anūpaghāto anūpāyāso apariḷāho sammāpaṭipadāti
iti vadaṁ dhammameva deseti. Ye attakilamathānuyogaṁ
anuyuttā dukkhaṁ anariyaṁ anatthasañhitaṁ sabbe te sadukkhā saupaghātā
saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipannāti na evamāha. Anuyogo ca
1 Po. Ma. Yu. sabbattha dhammadesanā cāti dissati.
Kho sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho micchāpaṭipadāti
iti vadaṁ dhammameva deseti. Ye attakilamathānuyogaṁ ananuyuttā
dukkhaṁ anariyaṁ anatthasañhitaṁ sabbe te adukkhā anūpaghātā
anūpāyāsā apariḷāhā sammāpaṭipannāti na evamāha. Ananuyogo
ca kho adukkho eso dhammo anūpaghāto anūpāyāso apariḷāho
sammāpaṭipadāti iti vadaṁ dhammameva deseti. Yesaṁ kesañci
bhavasaññojanaṁ appahīnaṁ sabbe te sadukkhā saupaghātā saupāyāsā
sapariḷāhā micchāpaṭipannāti na evamāha. Bhavasaññojane kho
appahīne bhavo appahīno hotīti iti vadaṁ dhammameva deseti.
Yesaṁ kesañci bhavasaññojanaṁ pahīnaṁ sabbe te adukkhā anūpaghātā
anūpāyāsā apariḷāhā sammāpaṭipannāti na evamāha.
Bhavasaññojane ca kho pahīne bhavo 1 pahīno hotīti iti vadaṁ dhammameva
deseti. Evaṁ kho bhikkhave nevussādanā hoti na apasādanā
dhammadesanāva. Ussādanañca jaññā apasādanañca jaññā ussādanañca
ñatvā apasādanañca ñatvā nevussādeyya na apasādeyya dhammameva
deseyyāti iti yantaṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.

[659] Sukhavinicchayaṁ jaññā sukhavinicchayaṁ ñatvā ajjhattaṁ
sukhamanuyuñjeyyāti iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ.
Pañcime bhikkhave kāmaguṇā katame pañca cakkhuviññeyyā
rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasañhitā rajanīyā
1 Ma. bhavopi.
Sotaviññeyyā saddā ... Ghānaviññeyyā gandhā ... Jivhāviññeyyā
rasā ... Kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā
kāmūpasañhitā rajanīyā ime kho bhikkhave pañca kāmaguṇā.
Yaṁ kho bhikkhave ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṁ
somanassaṁ idaṁ vuccati kāmasukhaṁ puthujjanasukhaṁ miḷhasukhaṁ anariyasukhaṁ.
Na sevitabbaṁ na bhāvetabbaṁ na bahulīkātabbaṁ bhāyitabbaṁ etassa
sukhassāti vadāmi. Idha bhikkhave bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca
akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ
upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ
cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ ...
Tatiyaṁ jhānaṁ ... Catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati idaṁ vuccati
nekkhammasukhaṁ pavivekasukhaṁ upasamasukhaṁ sambodhisukhaṁ. Āsevitabbaṁ
bhāvetabbaṁ bahulīkātabbaṁ na bhāyitabbaṁ etassa sukhassāti vadāmi.
Sukhavinicchayaṁ jaññā sukhavinicchayaṁ ñatvā ajjhattaṁ sukhamanuyuñjeyyāti
iti yantaṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.

[660] Raho vādaṁ na bhāseyya sammukhā nātikhīṇaṁ bhaṇeti
iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ. Tatra bhikkhave
yaṁ jaññā raho vādaṁ abbhūtaṁ atacchaṁ anatthasañhitaṁ sasakkaṁ 1
taṁ raho vādaṁ na bhāseyya yampi jaññā raho vādaṁ bhūtaṁ tacchaṁ
anatthasañhitaṁ tassapi sikkheyya avacanāya yañca kho jaññā
1 Po. sampattaṁ.
Raho vādaṁ bhūtaṁ tacchaṁ atthasañhitaṁ tatra kālaññū assa tassa
raho vādassa vacanāya. Tatra bhikkhave yaṁ jaññā sammukhā
khīṇavādaṁ abbhūtaṁ atacchaṁ anatthasañhitaṁ sasakkaṁ taṁ sammukhā
khīṇavādaṁ na bhāseyya yampi jaññā sammukhā khīṇavādaṁ bhūtaṁ
tacchaṁ anatthasañhitaṁ tassapi sikkheyya avacanāya yañca kho
jaññā sammukhā khīṇavādaṁ bhūtaṁ tacchaṁ atthasañhitaṁ tatra kālaññū
assa tassa sammukhā khīṇavādassa vacanāya. Raho vādaṁ na bhāseyya
sammukhā nātikhīṇaṁ bhaṇeti iti yantaṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.

[661] Ataramānova bhāseyya no taramānoti iti kho panetaṁ
vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ. Tatra bhikkhave taramānassa
bhāsato kāyopi kilamati cittampi upahaññati saropi upahaññati
kaṇṭhopi āturiyati avisaṭṭhaṁpi hoti aviññeyyaṁ taramānassa bhāsitaṁ.
Tatra bhikkhave ataramānassa bhāsato kāyopi na kilamati cittampi na
upahaññati saropi na upahaññati kaṇṭhopi na āturiyati visaṭṭhampi
hoti viññeyyaṁ ataramānassa bhāsitaṁ. Ataramānova bhāseyya no
taramānoti iti yantaṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.

[662] Janapadaniruttiṁ nābhiniveseyya samaññaṁ nātidhāveyyāti
iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ. Kathañca bhikkhave
janapadaniruttiyā ca abhiniveso hoti samaññāya ca atisāro.
Idha bhikkhave tadevekaccesu janapadesu pātīti sañjānanti pattanti
Sañjānanti piṭṭhanti 1 sañjānanti sarāvanti sañjānanti harosanti 2
sañjānanti poṇanti sañjānanti hananti 3 sañjānanti
pipilanti 4 sañjānanti. Iti yathā yathā naṁ tesu tesu janapadesu
sañjānanti tathā tathā thāmasā parāmāsā abhinivissa voharati
idameva saccaṁ moghamaññanti. Evaṁ kho bhikkhave janapadaniruttiyā
ca abhiniveso hoti samaññāya ca atisāro. Kathañca bhikkhave
janapadaniruttiyā ca anabhiniveso hoti samaññāya ca anatisāro.
Idha bhikkhave tadevekaccesu janapadesu pātīti sañjānanti pattanti
sañjānanti piṭṭhanti 5 sañjānanti sarāvanti sañjānanti harosanti
sañjānanti poṇanti sañjānanti hananti sañjānanti pipilanti
sañjānanti. Iti yathā yathā naṁ tesu tesu janapadesu sañjānanti
idaṁ kirame āyasmanto sandhāya voharantīti tathā tathā voharati
aparāmasaṁ. Evaṁ kho bhikkhave janapadaniruttiyā ca anabhiniveso
hoti samaññāya ca anatisāro. Janapadaniruttiṁ nābhiniveseyya
samaññaṁ nātidhāveyyāti iti yantaṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.