[330] Ko cāhaṁ bho samaṇe gotame evaṁ abhippasannomhi
seyyathāpi bho kusalo nāgavaniko nāgavanaṁ paviseyya so passeyya
1 Sī. Yu. vaḷabhīrathena. 2 Sī. Yu. taṁ kiṁ maññati bhavaṁ vacchāyanoti ime pāṭhā
dissanti. 3 Sī. Yu. ko cāhaṁ bho ko cāti ime pāṭhā dissanti.
Nāgavane mahantaṁ hatthipadaṁ dīghato ca āyataṁ tiriyañca vitthataṁ.
So niṭṭhaṁ gaccheyya mahā vata bho nāgoti evameva kho ahaṁ
yato addasaṁ samaṇe gotame cattāri padāni athāhaṁ niṭṭhamagamaṁ
sammāsambuddho bhagavā svākkhāto bhagavatā dhammo supaṭipanno
bhagavato sāvakasaṅghoti 1 . Katamāni cattāri. Idhāhaṁ bho passāmi
ekacce khattiyapaṇḍite nipuṇe kataparappavāde vālavedhirūpe te
bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni te suṇanti
samaṇo khalu bho gotamo amukaṁ nāma gāmaṁ vā nigamaṁ vā
osarissatīti. Te pañhaṁ abhisaṅkharonti imaṁ mayaṁ pañhaṁ samaṇaṁ
gotamaṁ upasaṅkamitvā pucchissāma evañce no puṭṭho evaṁ
byākarissati evamassa mayaṁ vādaṁ āropessāma evañcepi no puṭṭho
evaṁ byākarissati evampissa mayaṁ vādaṁ āropessāmāti. Te
suṇanti samaṇo khalu bho gotamo amukaṁ nāma gāmaṁ vā nigamaṁ
vā osaṭoti te yena samaṇo gotamo tenupasaṅkamanti. Te
samaṇo gotamo dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti
sampahaṁseti te samaṇena gotamena dhammiyā kathāya sandassitā
samādapitā samuttejitā sampahaṁsitā na ceva samaṇaṁ gotamaṁ pañhaṁ
pucchanti kutassa vādaṁ āropessanti aññadatthuṁ samaṇasseva
gotamassa sāvakā sampajjanti. Yadāhaṁ bho samaṇe gotame imaṁ
1 katthaci potthake supaṭipanno saṅghotipi pāṭho.
Paṭhamaṁ padaṁ addasaṁ athāhaṁ niṭṭhamagamaṁ sammāsambuddho bhagavā
svākkhāto bhagavatā dhammo supaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti.
Puna caparāhaṁ bho passāmi idhekacce brāhmaṇapaṇḍite .pe.
Gahapatipaṇḍite .pe. Samaṇapaṇḍite nipuṇe kataparappavāde
vālavedhirūpe te bhindantā maññe caranti paññāgatena
diṭṭhigatāni te suṇanti samaṇo khalu bho gotamo amukaṁ nāma
gāmaṁ vā nigamaṁ vā osarissatīti. Te pañhaṁ abhisaṅkharonti
imaṁ mayaṁ pañhaṁ samaṇaṁ gotamaṁ upasaṅkamitvā pucchissāma evañce
no puṭṭho evaṁ byākarissati evamassa mayaṁ vādaṁ āropessāma
evañcepi no puṭṭho evaṁ byākarissati evampissa mayaṁ vādaṁ
āropessāmāti. Te suṇanti samaṇo khalu bho gotamo amukaṁ
nāma gāmaṁ vā nigamaṁ vā osaṭoti te yena samaṇo gotamo
tenupasaṅkamanti. Te samaṇo gotamo dhammiyā kathāya sandasseti
samādapeti samuttejeti sampahaṁseti te samaṇena gotamena dhammiyā
kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṁsitā na ceva
samaṇaṁ gotamaṁ pañhaṁ pucchanti kutassa vādaṁ āropessanti
aññadatthuṁ samaṇaṁyeva gotamaṁ okāsaṁ yācanti agārasmā anagāriyaṁ
pabbajjāya. Te samaṇo gotamo pabbājeti te tattha
pabbajitā 1 samānā 2 vūpakaṭṭhā appamattā ātāpino pahitattā
1 Sī. Yu. pabbājitā. 2 Sī. Yu. eketi pāṭho atthi.
Viharantā nacirasseva yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā
anagāriyaṁ pabbajanti tadanuttaraṁ brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme
sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti. Te evamāhaṁsu
manaṁ vata bho anassāma manaṁ vata bho anassāma mayañhi pubbe
assamaṇāva samānā samaṇamhāti paṭijānimha abrāhmaṇāva samānā
brāhmaṇamhāti paṭijānimha anarahantāva samānā arahantamhāti
paṭijānimha idāni khomhā samaṇā idāni khomhā brāhmaṇā
idāni khomhā arahantoti. Yadāhaṁ bho samaṇe gotame imaṁ
catutthaṁ padaṁ addasaṁ athāhaṁ niṭṭhamagamaṁ sammāsambuddho bhagavā
svākkhāto bhagavatā dhammo supaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti.
Yato kho ahaṁ bho samaṇe gotame imāni cattāri padāni addasaṁ
athāhaṁ niṭṭhamagamaṁ sammāsambuddho bhagavā svākkhāto bhagavatā
dhammo supaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti.

[331] Evaṁ vutte jāṇussoṇi brāhmaṇo sabbasetā
vaḷavābhirathā orohitvā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā yena bhagavā
tenañjalimpaṇāmetvā tikkhattuṁ udānaṁ udānesi namo tassa
bhagavato arahato sammāsambuddhassa namo tassa bhagavato arahato
sammāsambuddhassa appevanāma kadāci karahaci tena samaṇena
gotamena saddhiṁ samāgaccheyyāma appevanāma siyā kocideva
kathāsallāpoti. Atha kho jāṇussoṇi brāhmaṇo yena bhagavā
Tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodi sammodanīyaṁ
kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho
jāṇussoṇi brāhmaṇo yāvatako ahosi pilotikāya paribbājakena
saddhiṁ kathāsallāpo taṁ sabbaṁ bhagavato ārocesi. Evaṁ vutte
bhagavā jāṇussoṇiṁ brāhmaṇaṁ etadavoca na kho brāhmaṇa
ettāvatā hatthipadopamo vitthārena paripūro hoti apica
brāhmaṇa yathā hatthipadopamo vitthārena paripūro hoti taṁ
suṇāhi sādhukaṁ manasikarohi bhāsissāmīti. Evaṁ bhoti kho
jāṇussoṇi brāhmaṇo bhagavato paccassosi.

[332] Bhagavā etadavoca seyyathāpi brāhmaṇa nāgavaniko
nāgavanaṁ paviseyya so passeyya nāgavane mahantaṁ hatthipadaṁ dīghato
ca āyataṁ tiriyañca vitthataṁ yo hoti kusalo nāgavaniko neva
tāva niṭṭhaṁ gacchati mahā vata bho nāgoti. Taṁ kissa hetu.
Santi hi brāhmaṇa nāgavane vāmanikā nāma hatthiniyo mahāpadā
tāsampetaṁ padaṁ assāti. So tamanugacchati tamanugacchanto passati
nāgavane mahantaṁ hatthipadaṁ dīghato ca āyataṁ tiriyañca vitthataṁ
uccā ca nisevitaṁ yo hoti kusalo nāgavaniko neva tāva niṭṭhaṁ
gacchati mahā vata bho nāgoti. Taṁ kissa hetu. Santi hi
brāhmaṇa nāgavane uccākaḷārikā nāma hatthiniyo mahāpadā
tāsampetaṁ padaṁ assāti. So tamanugacchati tamanugacchanto passati
Nāgavane mahantaṁ hatthipadaṁ dīghato ca āyataṁ tiriyañca vitthataṁ
uccā ca nisevitaṁ uccā ca dantehi ārañjitāni yo hoti kusalo
nāgavaniko neva tāva niṭṭhaṁ gacchati mahā vata bho nāgoti.
Taṁ kissa hetu. Santi hi brāhmaṇa nāgavane uccākaṇerukā
nāma hatthiniyo mahāpadā tāsampetaṁ padaṁ assāti. So
tamanugacchati tamanugacchanto passati nāgavane mahantaṁ hatthipadaṁ dīghato
ca āyataṁ tiriyañca vitthataṁ uccā ca nisevitaṁ uccā ca dantehi
ārañjitāni uccā ca sākhābhaṅgaṁ tañca nāgaṁ passeti
rukkhamūlagataṁ vā abbhokāsagataṁ vā gacchantaṁ vā ṭhitaṁ vā nisinnaṁ vā
nipannaṁ vā. So niṭṭhaṁ gacchati ayameva so mahānāgoti.
Evameva kho brāhmaṇa idha tathāgato loke uppajjati arahaṁ
sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro
purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā so imaṁ
lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ
sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti so dhammaṁ deseti
ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ
kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti taṁ dhammaṁ suṇāti
gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṁ vā kule pacchā jāto
so taṁ dhammaṁ sutvā tathāgate saddhaṁ paṭilabhati so tena
saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati sambādho gharāvāso
Rajāpatho abbhokāso pabbajjā nayidaṁ sukaraṁ agāraṁ ajjhāvasatā
ekantaparipuṇṇaṁ ekantaparisuddhaṁ saṅkhalikhitaṁ brahmacariyaṁ carituṁ
yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā
agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyanti. So aparena samayena appaṁ
vā bhogakkhandhaṁ pahāya mahantaṁ vā bhogakkhandhaṁ pahāya appaṁ vā
ñātiparivaṭṭaṁ pahāya mahantaṁ vā ñātiparivaṭṭaṁ pahāya kesamassuṁ
ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ
pabbajati.

[333] So evaṁ pabbajito samāno bhikkhūnaṁ sikkhāsājīvasamāpanno
pāṇātipātaṁ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti
nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī
viharati. Adinnādānaṁ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti
dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī athenena sucibhūtena attanā viharati.
Abrahmacariyaṁ pahāya brahmacārī hoti ārācārī virato methunā
gāmadhammā. Musāvādaṁ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī
saccasandho ṭheto 1 paccayiko avisaṁvādako lokassa. Pisuṇaṁ vācaṁ
pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti ito sutvā na amutra
akkhātā imesaṁ bhedāya amutra vā sutvā na imesaṁ akkhātā
amūsaṁ bhedāya iti bhinnānaṁ vā sandhātā sahitānaṁ vā anuppadātā
samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṁ vācaṁ bhāsitā
1 Ma. theto.
Hoti. Pharusaṁ vācaṁ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti yā
sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā
bahujanamanāpā tathārūpiṁ vācaṁ bhāsitā hoti. Samphappalāpaṁ
pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti kālavādī bhūtavādī atthavādī
dhammavādī vinayavādī nidhānavatiṁ vācaṁ bhāsitā kālena sāpadesaṁ
pariyantavatiṁ. So vījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti.
Ekabhattiko hoti rattūparato virato vikālabhojanā. Naccagītavāditavisūkadassanā
paṭivirato hoti. Mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā
paṭivirato hoti. Uccāsayanamahāsayanā
paṭivirato hoti. Jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti.
Āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Āmakamaṁsapaṭiggahaṇā
paṭivirato hoti. Itthīkumārikapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti.
Dāsīdāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato
hoti. Kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Hatthigavāssavaḷavapaṭiggahaṇā
paṭivirato hoti. Khetta vatthupaṭiggahaṇā paṭivirato
hoti. Dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti. Kayavikkayā
paṭivirato hoti. Tulākūṭakaṁsakūṭamānakūṭā paṭivirato hoti.
Ukkoṭanavañcananikatisāviyogā paṭivirato hoti. Chedanavadhabandhana-
viparāmosāalopasahasākārā paṭivirato hoti. So santuṭṭho
hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena yena
Yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati. Seyyathāpi nāma pakkhī
sakuṇo yena yeneva ḍeti sapattabhārova ḍeti evameva bhikkhu
santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena
yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati. So iminā ariyena
sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṁ anavajjasukhaṁ paṭisaṁvedeti. So
cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī
yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā
pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ tassa saṁvarāya paṭipajjati
rakkhati cakkhundriyaṁ cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati. Sotena saddaṁ
sutvā ... Ghānena gandhaṁ ghāyitvā ... Jivhāya rasaṁ sāyitvā ...
Kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā ... Manasā dhammaṁ viññāya na nimittaggāhī
hoti nānubyañjanaggāhī yatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ
abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ tassa
saṁvarāya paṭipajjati rakkhati manindriyaṁ manindriye saṁvaraṁ āpajjati.
So iminā ariyena indriyasaṁvarena samannāgato ajjhattaṁ abyāsekasukhaṁ
paṭisaṁvedeti. So abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti
ālokite vilokite sampajānakārī hoti sammiñjite pasārite
sampajānakārī hoti saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti
asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti uccārapassāvakamme
sampajānakārī hoti gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite
Tuṇhībhāve sampajānakārī hoti.

[334] So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato iminā
ca ariyena indriyasaṁvarena samannāgato iminā ca ariyena satisampajaññena
samannāgato vivittaṁ senāsanaṁ bhajati araññaṁ rukkhamūlaṁ
pabbataṁ kandaraṁ giriguhaṁ susānaṁ vanapatthaṁ abbhokāsaṁ palālapuñjaṁ.
So pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṁ ābhujitvā
ujuṁ kāyaṁ paṇidhāya parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṁ
loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati abhijjhāya cittaṁ
parisodheti. Byāpādapadosaṁ pahāya abyāpannacitto viharati
sabbapāṇabhūtahitānukampī byāpādapadosā cittaṁ parisodheti.
Thīnamiddhaṁ pahāya vigatathīnamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno
thīnamiddhā cittaṁ parisodheti. Uddhaccakukkuccaṁ pahāya anuddhato
viharati ajjhattaṁ vūpasantacitto uddhaccakukkuccā cittaṁ parisodheti.
Vicikicchaṁ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṁkathī kusalesu dhammesu
vicikicchāya cittaṁ parisodheti.

[335] So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese
paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi
savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
Idaṁ vuccati brāhmaṇa tathāgatapadaṁ itipi tathāgatanisevitaṁ itipi
tathāgatārañjitaṁ itipi. Na tveva tāva ariyasāvako niṭṭhaṁ gacchati
Sammāsambuddho bhagavā svākkhāto bhagavatā dhammo supaṭipanno
bhagavato sāvakasaṅghoti. Puna caparaṁ brāhmaṇa bhikkhu vitakkavicārānaṁ
vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ
samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ .pe. Tatiyaṁ jhānaṁ ... Catutthaṁ
jhānaṁ upasampajja viharati. Idaṁ vuccati brāhmaṇa tathāgatapadaṁ
itipi tathāgatanisevitaṁ itipi tathāgatārañjitaṁ itipi. Na tveva
tāva ariyasāvako niṭṭhaṁ gacchati sammāsambuddho bhagavā svākkhāto
bhagavatā dhammo supaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti.

[336] So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte
anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte
pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṁ abhininnāmeti. So anekavihitaṁ
pubbenivāsaṁ anussarati seyyathīdaṁ ekampi jātiṁ dvepi
jātiyo .pe. Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ
anussarati. Idampi vuccati brāhmaṇa tathāgatapadaṁ itipi tathāgatanisevitaṁ
itipi tathāgatārañjitaṁ itipi. Na tveva tāva ariyasāvako
niṭṭhaṁ gacchati sammāsambuddho bhagavā svākkhāto bhagavatā
dhammo supaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti.

[337] So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte
anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte
sattānaṁ cutūpapātañāṇāya cittaṁ abhininnāmeti. So dibbena
Cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena .pe. Yathākammūpage satte
pajānāti. Idampi vuccati brāhmaṇa tathāgatapadaṁ itipi tathāgatanisevitaṁ
itipi tathāgatārañjitaṁ itipi. Na tveva tāva ariyasāvako
niṭṭhaṁ gacchati sammāsambuddho bhagavā svākkhāto bhagavatā
dhammo supaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti.

[338] So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte
anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte
āsavānaṁ khayañāṇāya cittaṁ abhininnāmeti. So idaṁ dukkhanti
yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ dukkhasamudayoti yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ
dukkhanirodhoti yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti
yathābhūtaṁ pajānāti. Ime āsavāti yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ āsavasamudayoti
yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ āsavanirodhoti yathābhūtaṁ pajānāti
ayaṁ āsavanirodhagāninī paṭipadāti yathābhūtaṁ pajānāti. Idampi vuccati
brāhmaṇa tathāgatapadaṁ itipi tathāgatanisevitaṁ itipi tathāgatārañjitaṁ
itipi. Na tveva tāva ariyasāvako niṭṭhaṅgato hoti.
Apica kho niṭṭhaṁ gacchati sammāsambuddho bhagavā svākkhāto
bhagavatā dhammo supaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti. Tassa evaṁ
jānato evaṁ passato kāmāsavāpi cittaṁ vimuccati bhavāsavāpi
cittaṁ vimuccati avijjāsavāpi cittaṁ vimuccati vimuttasmiṁ vimuttamiti
ñāṇaṁ hoti khīṇā jāti vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ karaṇīyaṁ nāparaṁ
Itthattāyāti pajānāti. Idampi vuccati brāhmaṇa tathāgatapadaṁ
itipi tathāgatanisevitaṁ itipi tathāgatārañjitaṁ itipi. Ettāvatā
kho brāhmaṇa ariyasāvako niṭṭhaṅgato hoti sammāsambuddho
bhagavā svākkhāto bhagavatā dhammo supaṭipanno bhagavato
sāvakasaṅghoti. Ettāvatā kho brāhmaṇa hatthipadopamo vitthārena
paripūro hoti.

[339] Evaṁ vutte jāṇussoṇi brāhmaṇo bhagavantaṁ etadavoca
abhikkantaṁ bho gotama abhikkantaṁ bho gotama seyyathāpi bho gotama
nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya paṭicchannaṁ vā vivareyya mūḷhassa vā
maggaṁ ācikkheyya andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya cakkhumanto
rūpāni dakkhantīti evamevaṁ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo
pakāsito esāhaṁ bhagavantaṁ gotamaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca
bhikkhusaṅghañca upāsakaṁ maṁ bhavaṁ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ
saraṇaṅgatanti.
Cūḷahatthipadopamasuttaṁ niṭṭhitaṁ sattamaṁ.
------------
Mahāhatthipadopamasuttaṁ