[287] Aṭṭhikāni pūtīni cuṇṇakajātāni. So imameva kāyaṁ
upasaṁharati ayampi kho kāyo evaṁdhammo evaṁbhāvī evaṁanatītoti.
Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati bahiddhā vā kāye
kāyānupassī viharati ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati
samudayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati vayadhammānupassī vā kāyasmiṁ
viharati samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati. Atthi kāyoti
vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya
paṭissatimattāya. Anissito ca viharati na ca kiñci loke
upādiyati. Evampi kho bhikkhave bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
Navasīvathikāpabbaṁ niṭṭhitaṁ.
Kāyānupassanā niṭṭhitā.

[288] Kathañca bhikkhave bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati.
Idha bhikkhave bhikkhu sukhaṁ vā vedanaṁ vedayamāno sukhaṁ vedanaṁ vedayāmīti
1 Sī. Yu. saṅkhavaṇṇūpanibhāni. Ma. saṅkhavaṇṇapaṭibhāgāni.
Pajānāti dukkhaṁ vā vedanaṁ vedayamāno dukkhaṁ vedanaṁ vedayāmīti
pajānāti adukkhamasukhaṁ vā vedanaṁ vedayamāno adukkhamasukhaṁ vedanaṁ
vedayāmīti pajānāti sāmisaṁ vā sukhaṁ vedanaṁ vedayamāno sāmisaṁ
sukhaṁ vedanaṁ vedayāmīti pajānāti nirāmisaṁ vā sukhaṁ vedanaṁ vedayamāno
nirāmisaṁ sukhaṁ vedanaṁ vedayāmīti pajānāti sāmisaṁ vā dukkhaṁ vedanaṁ
vedayamāno sāmisaṁ dukkhaṁ vedanaṁ vedayāmīti pajānāti nirāmisaṁ
vā dukkhaṁ vedanaṁ vedayamāno nirāmisaṁ dukkhaṁ vedanaṁ vedayāmīti
pajānāti sāmisaṁ vā adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayamāno sāmisaṁ
adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayāmīti pajānāti nirāmisaṁ vā adukkhamasukhaṁ
vedanaṁ vedayamāno nirāmisaṁ adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayāmīti pajānāti.
Iti ajjhattaṁ vā vedanāsu vedanānupassī viharati bahiddhā vā
vedanāsu vedanānupassī viharati ajjhattabahiddhā vā vedanāsu
vedanānupassī viharati samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati
vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati samudayavayadhammānupassī vā
vedanāsu viharati. Atthi vedanāti vā panassa sati paccupaṭṭhitā
hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya. Anissito ca viharati
na ca kiñci loke upādiyati. Evaṁ kho bhikkhave bhikkhu vedanāsu
vedanānupassī viharati.
Vedanānupassanā niṭṭhitā.

[289] Kathañca bhikkhave bhikkhu citte cittānupassī viharati.
Idha bhikkhave bhikkhu sarāgaṁ vā cittaṁ sarāgaṁ cittanti pajānāti
vītarāgaṁ vā cittaṁ vītarāgaṁ cittanti pajānāti sadosaṁ vā
cittaṁ sadosaṁ cittanti pajānāti vītadosaṁ vā cittaṁ vītadosaṁ
cittanti pajānāti samohaṁ vā cittaṁ samohaṁ cittanti pajānāti
vītamohaṁ vā cittaṁ vītamohaṁ cittanti pajānāti saṅkhittaṁ vā
cittaṁ saṅkhittaṁ cittanti pajānāti vikkhittaṁ vā cittaṁ vikkhittaṁ
cittanti pajānāti mahaggataṁ vā cittaṁ mahaggataṁ cittanti
pajānāti amahaggataṁ vā cittaṁ amahaggataṁ cittanti pajānāti
sauttaraṁ vā cittaṁ sauttaraṁ cittanti pajānāti anuttaraṁ vā
cittaṁ anuttaraṁ cittanti pajānāti samāhitaṁ vā cittaṁ samāhitaṁ
cittanti pajānāti asamāhitaṁ vā cittaṁ asamāhitaṁ cittanti
pajānāti vimuttaṁ vā cittaṁ vimuttaṁ cittanti pajānāti avimuttaṁ
vā cittaṁ avimuttaṁ cittanti pajānāti. Iti ajjhattaṁ vā
citte cittānupassī viharati bahiddhā vā citte cittānupassī
viharati ajjhattabahiddhā vā citte cittānupassī viharati samudayadhammānupassī
vā cittasmiṁ viharati vayadhammānupassī vā cittasmiṁ
viharati samudayavayadhammānupassī vā cittasmiṁ viharati. Atthi
cittanti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya
paṭissatimattāya. Anissito ca viharati na ca kiñci loke
Upādiyati. Evaṁ kho bhikkhave bhikkhu citte cittānupassī viharati.
Cittānupassanā niṭṭhitā.

[290] Kathañca [1]- bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati.
Idha bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu.
Kathañca bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu.
Idha bhikkhave bhikkhu santaṁ vā ajjhattaṁ kāmacchandaṁ atthi me
ajjhattaṁ kāmacchandoti pajānāti asantaṁ vā ajjhattaṁ kāmacchandaṁ
natthi me ajjhattaṁ kāmacchandoti pajānāti yathā ca anuppannassa
kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti yathā ca uppannassa
kāmacchandassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti yathā ca pahīnassa
kāmacchandassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti. Santaṁ
vā ajjhattaṁ byāpādaṁ atthi me ajjhattaṁ byāpādoti pajānāti
asantaṁ vā ajjhattaṁ byāpādaṁ natthi me ajjhattaṁ byāpādoti
pajānāti yathā ca anuppannassa byāpādassa uppādo hoti
tañca pajānāti yathā ca uppannassa byāpādassa pahānaṁ hoti
tañca pajānāti yathā ca pahīnassa byāpādassa āyatiṁ anuppādo
hoti tañca pajānāti. Santaṁ vā ajjhattaṁ thīnamiddhaṁ 2 atthi
me ajjhattaṁ thīnamiddhanti pajānāti asantaṁ vā ajjhattaṁ thīnamiddhaṁ
natthi me ajjhattaṁ thīnamiddhanti pajānāti yathā ca anuppannassa
thīnamiddhassa uppādo hoti tañca pajānāti yathā ca uppannassa
1 Ma. sabbattha pana saddo dissati. 2 Ma. thinamiddhaṁ. sabbattha evaṁ ñātabbaṁ.
Thīnamiddhassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti yathā ca pahīnassa
thīnamiddhassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti. Santaṁ vā
ajjhattaṁ uddhaccakukkuccaṁ atthi me ajjhattaṁ uddhaccakukkuccanti
pajānāti asantaṁ vā ajjhattaṁ uddhaccakukkuccaṁ natthi me
ajjhattaṁ uddhaccakukkuccanti pajānāti yathā ca anuppannassa
uddhaccakukkuccassa uppādo hoti tañca pajānāti yathā ca
uppannassa uddhaccakukkuccassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti
yathā ca pahīnassa uddhaccakukkuccassa āyatiṁ anuppādo hoti
tañca pajānāti. Santaṁ vā ajjhattaṁ vicikicchaṁ atthi me
ajjhattaṁ vicikicchāti pajānāti asantaṁ vā ajjhattaṁ vicikicchaṁ
natthi me ajjhattaṁ vicikicchāti pajānāti yathā ca anuppannāya
vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti yathā ca uppannāya
vicikicchāya pahānaṁ hoti tañca pajānāti yathā ca pahīnāya
vicikicchāya āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti. Iti
ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati bahiddhā vā dhammesu
dhammānupassī viharati ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī
viharati samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati vayadhammānupassī
vā dhammesu viharati samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati.
Atthi dhammāti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva
ñāṇamattāya paṭissati mattāya. Anissito ca viharati na ca
Kiñci loke upādiyati. Evampi kho bhikkhave bhikkhu dhammesu
dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu.
Nīvaraṇapabbaṁ niṭṭhitaṁ.

[291] Puna caparaṁ bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati
pañcasu upādānakkhandhesu. Kathañca bhikkhave bhikkhu dhammesu
dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu. Idha bhikkhave bhikkhu
iti rūpaṁ iti rūpassa samudayo iti rūpassa atthaṅgamo iti
vedanā iti vedanāya samudayo iti vedanāya atthaṅgamo iti
saññā iti saññāya samudayo iti saññāya atthaṅgamo
iti saṅkhārā iti saṅkhārānaṁ samudayo iti saṅkhārānaṁ atthaṅgamo
iti viññāṇaṁ iti viññāṇassa samudayo iti viññāṇassa
atthaṅgamoti. Iti ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati
bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati ajjhattabahiddhā vā
dhammesu dhammānupassī viharati samudayadhammānupassī vā dhammesu
viharati vayadhammānupassī vā dhammesu viharati samudayavayadhammānupassī
vā dhammesu viharati. Atthi dhammāti vā panassa sati paccupaṭṭhitā
hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya. Anissito ca
viharati na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho bhikkhave
bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu.
Khandhapabbaṁ niṭṭhitaṁ.

[292] Puna caparaṁ bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammāpassī viharati
chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. Kathañca bhikkhave bhikkhu
dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu.
Idha bhikkhave bhikkhu cakkhuñca pajānāti rūpe ca pajānāti yañca
tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saññojanaṁ 1 tañca pajānāti yathā ca
anuppannassa saññojanassa uppādo hoti tañca pajānāti
yathā ca uppannassa saññojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti
yathā ca pahīnassa saññojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca
pajānāti. Sotañca pajānāti sadde ca pajānāti. Ghānañca
pajānāti gandhe ca pajānāti. Jivhañca pajānāti rase ca
pajānāti. Kāyañca pajānāti phoṭṭhabbe ca pajānāti.
Manañca pajānāti dhamme ca pajānāti yañca tadubhayaṁ paṭicca
uppajjati saññojanaṁ tañca pajānāti yathā ca anuppannassa
saññojanassa uppādo hoti tañca pajānāti yathā ca
uppannassa saññojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti yathā ca
pahīnassa saññojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti ca
iti ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati bahiddhā vā dhammesu
dhammānupassī viharati ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī
viharati samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati vayadhammānupassī
vā dhammesu viharati samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati.
1 Ma. saṁñojanaṁ. evamuparipi.
Atthi dhammāti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva
ñāṇamattāya paṭissatimattāya. Anissito ca viharati na ca
kiñci loke upādiyati. Evampi kho bhikkhave bhikkhu dhammesu
dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu.
Āyatanapabbaṁ niṭṭhitaṁ.

[293] Puna caparaṁ bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati
sattasu bojjhaṅgesu. Kathañca bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī
viharati sattasu bojjhaṅgesu. Idha bhikkhave bhikkhu santaṁ vā
ajjhattaṁ satisambojjhaṅgaṁ atthi me ajjhattaṁ satisambojjhaṅgoti
pajānāti asantaṁ vā ajjhattaṁ satisambojjhaṅgaṁ natthi me
ajjhattaṁ satisambojjhaṅgoti pajānāti yathā ca anuppannassa
satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti yathā ca
uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāpāripūri 1 hoti tañca
pajānāti. Santaṁ vā ajjhattaṁ dhammavicayasambojjhaṅgaṁ .pe.
Santaṁ vā ajjhattaṁ viriyasambojjhaṅgaṁ .pe. Santaṁ vā ajjhattaṁ
pītisambojjhaṅgaṁ .pe. Santaṁ vā ajjhattaṁ passaddhisambojjhaṅgaṁ .pe.
Santaṁ vā ajjhattaṁ samādhisambojjhaṅgaṁ .pe. Santaṁ vā
ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgaṁ atthi me ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgoti
pajānāti asantaṁ vā ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgaṁ
natthi me ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgoti pajānāti yathā ca
1 Ma. sabbattha bhāvanāpāripūrī.
Anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca
pajānāti yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa
bhāvanāpāripūri hoti tañca pajānāti. Iti ajjhattaṁ vā
dhammesu dhammānupassī viharati bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī
viharati ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati
samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati vayadhammānupassī vā dhammesu
viharati samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. Atthi dhammāti
vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya
paṭissatimattāya. Anissito ca viharati na ca kiñci loke
upādiyati. Evampi kho bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī
viharati sattasu bojjhaṅgesu.
Bojjhaṅgapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
Paṭhamabhāṇavāraṁ.

[294] Puna caparaṁ bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati
catūsu ariyasaccesu. Kathañca bhikkhave bhikkhu dhammesu
dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu. Idha bhikkhave bhikkhu idaṁ
dukkhanti yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ dukkhasamudayoti yathābhūtaṁ pajānāti
ayaṁ dukkhanirodhoti yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ dukkhanirodhagāminī
paṭipadāti yathābhūtaṁ pajānāti [1]-. Katamañca bhikkhave dukkhaṁ ariyasaccaṁ.
Jātipi dukkhā jarāpi dukkhā maraṇampi dukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi
1 Ma. paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.
Dukkhā appiyehi sampayogopi dukkho piyehi
vippayogopi dukkho yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ saṅkhittena
pañcupādānakkhandhā dukkhā.

[295] Katamā ca bhikkhave jāti. Yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ
tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti nibbatti 1
abhinibbatti khandhānaṁ pātubhāvo āyatanānaṁ paṭilābho ayaṁ vuccati
bhikkhave jāti. Katamā ca bhikkhave jarā. Yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ
tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṁ pāliccaṁ valitacatā 2
āyuno saṁhāni indriyānaṁ paripāko ayaṁ vuccati bhikkhave jarā.
Katamañca bhikkhave maraṇaṁ. Yā 3 tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhā tamhā
sattanikāyā cuti cavanatā bhedo antaradhānaṁ maccu maraṇaṁ kālakiriyā
khandhānaṁ bhedo kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassa upacchedo idaṁ
vuccati bhikkhave maraṇaṁ. Katamo ca bhikkhave soko. Yo kho bhikkhave
aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena
dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṁ antosoko
antoparisoko ayaṁ vuccati bhikkhave soko. Katamo ca bhikkhave
paridevo. Yo kho bhikkhave aññataraññatarena byasanena samannāgatassa
aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā
paridevanā ādevitattaṁ paridevitattaṁ ayaṁ vuccati bhikkhave paridevo.
1 Ma. ayaṁ pāṭho natthi. 2 valittacatātipi pāṭho. 3 Ma. yaṁ.
Katamañca bhikkhave dukkhaṁ. Yaṁ kho bhikkhave kāyikaṁ dukkhaṁ kāyikaṁ
asātaṁ kāyasamphassajaṁ dukkhaṁ asātaṁ vedayitaṁ idaṁ vuccati bhikkhave
dukkhaṁ. Katamañca bhikkhave domanassaṁ. Yaṁ kho bhikkhave cetasikaṁ
dukkhaṁ cetasikaṁ asātaṁ manosamphassajaṁ 1 dukkhaṁ asātaṁ vedayitaṁ idaṁ
vuccati bhikkhave domanassaṁ. Katamo ca bhikkhave upāyāso.
Yo kho bhikkhave aññataraññatarena byasanena samannāgatassa
aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa āyāso upāyāso
āyāsitattaṁ upāyāsitattaṁ ayaṁ vuccati bhikkhave upāyāso.
Katamo 2 ca bhikkhave appiyehi sampayogo dukkho. Idha yassa te
honti aniṭṭhā akantā amanāpā rūpā saddā gandhā rasā
phoṭṭhabbā [3]- ye vā panassa honti anatthakāmā ahitakāmā
aphāsukakāmā ayogakkhemakāmā tesaṁ 4 saṅgati samāgamo samodhānaṁ
missībhāvo ayaṁ vuccati bhikkhave appiyehi sampayogo dukkho.
Katamo ca bhikkhave piyehi vippayogo dukkho. Idha yassa te
honti iṭṭhā kantā manāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā
ye vā panassa honti atthakāmā hitakāmā phāsukakāmā yogakkhemakāmā
mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā mittā vā amaccā
vā ñātisālohitā vā tesaṁ asaṅgati asamāgamo asamodhānaṁ
amissībhāvo ayaṁ vuccati bhikkhave piyehi vippayogo dukkho 2 .
1 cetosamphassajanti vā pāṭho. 2-2 Yu. ime pāṭhā natthi. 3 Ma. dhammā.
ito paraṁ īdisameva. 4 Ma. yā tehi saddhiṁ saṅgati ... ito paraṁ īdisameva.
Katamañca bhikkhave yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ. Jātidhammānaṁ
bhikkhave sattānaṁ evaṁ icchā uppajjati aho vata mayaṁ na
jātidhammā assāma na ca vata no jāti āgaccheyyāti na
kho panetaṁ icchāya pattabbaṁ idampi yampicchaṁ na labhati tampi
dukkhaṁ. Jarādhammānaṁ bhikkhave sattānaṁ. Byādhidhammānaṁ bhikkhave
sattānaṁ. Maraṇadhammānaṁ bhikkhave sattānaṁ. Sokaparidevadukkha-
domanassupāyāsadhammānaṁ bhikkhave sattānaṁ evaṁ icchā uppajjati
aho vata mayaṁ na sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā assāma
na ca vata no sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā āgaccheyyunti
na kho panetaṁ icchāya pattabbaṁ idampi yampicchaṁ na labhati
tampi dukkhaṁ. Katame ca bhikkhave saṅkhittena pañcupādānakkhandhā
dukkhā. Seyyathīdaṁ rūpūpādānakkhandho 1 vedanūpādānakkhandho
saññūpādānakkhandho saṅkhārūpādānakkhandho viññāṇūpādānakkhandho
ime vuccanti bhikkhave saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.
Idaṁ vuccati bhikkhave dukkhaṁ ariyasaccaṁ.

[296] Katamañca bhikkhave dukkhasamudayo 2 ariyasaccaṁ. Yāyaṁ taṇhā
ponobbhavikā 3 nandirāgasahagatā tatratatrābhinandinī seyyathīdaṁ
kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā.