[842] Tattha katamaṁ tathāgatassa anekadhātuṁ nānādhātuṁ lokaṁ
yathābhūtaṁ ñāṇaṁ. Idha tathāgato khandhanānattaṁ pajānāti āyatananānattaṁ
pajānāti dhātunānattaṁ pajānāti anekadhātuṁ nānādhātuṁ lokaṁ
pajānāti. Yā tattha paññā pajānanā .pe. Amoho dhammavicayo
sammādiṭṭhi idaṁ tathāgatassa anekadhātuṁ nānādhātuṁ lokaṁ yathābhūtaṁ
ñāṇaṁ.

[843] Tattha katamaṁ tathāgatassa sattānaṁ nānādhimuttikataṁ yathābhūtaṁ
ñāṇaṁ. Idha tathāgato pajānāti santi sattā hīnādhimuttikā santi
sattā paṇītādhimuttikā hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttike satte
sevanti bhajanti payirupāsanti paṇītādhimuttikā sattā paṇītādhimuttike
satte sevanti bhajanti payirupāsanti atītampi addhānaṁ hīnādhimuttikā
sattā hīnādhimuttike satte seviṁsu bhajiṁsu payirupāsiṁsu paṇītādhimuttikā
sattā paṇītādhimuttike satte seviṁsu bhajiṁsu payirupāsiṁsu anāgatampi
addhānaṁ hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttike satte sevissanti bhajissanti
payirupāsissanti paṇītādhimuttikā sattā paṇītādhimuttike satte
sevissanti bhajissanti payirupāsissantīti. Yā tattha paññā pajānanā
.pe. Amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi idaṁ tathāgatassa sattānaṁ
nānādhimuttikataṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ.

[844] Tattha katamaṁ tathāgatassa parasattānaṁ parapuggalānaṁ
indriyaparopariyattaṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ. Idha tathāgato sattānaṁ āsayaṁ
pajānāti anusayaṁ pajānāti caritaṁ pajānāti adhimuttiṁ pajānāti
apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre
suviññāpaye dūviññāpaye bhabbābhabbe satte pajānāti. Katamo
ca sattānaṁ āsayo sassato lokoti vā asassato lokoti vā
antavā lokoti vā anantavā lokoti vā taṁ jīvaṁ taṁ sarīranti vā
aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīranti vā hoti tathāgato parammaraṇāti vā
na hoti tathāgato parammaraṇāti vā hoti ca na ca hoti tathāgato
parammaraṇāti vā neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇāti vā
iti bhavadiṭṭhisannissitā vā sattā honti vibhavadiṭṭhisannissitā vā
ete vā pana ubho ante anupagamma idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu
dhammesu anulomikā khanti paṭiladdhā hoti yathābhūtaṁ vā ñāṇaṁ
ayaṁ sattānaṁ āsayo. Katamo ca sattānaṁ anusayo sattānusayā
kāmarāgānusayo paṭighānusayo mānānusayo diṭṭhānusayo vicikicchānusayo
bhavarāgānusayo avijjānusayo yaṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ ettha
sattānaṁ rāgānusayo anuseti yaṁ loke appiyarūpaṁ asātarūpaṁ ettha
sattānaṁ paṭighānusayo anuseti iti imesu dvīsu dhammesu avijjā
anupatitā tadekaṭṭho māno ca diṭṭhi ca vicikicchā ca daṭṭhabbā
ayaṁ sattānaṁ anusayo. Katamaṁ ca sattānaṁ caritaṁ puññābhisaṅkhāro
Apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro parittabhūmako vā mahābhūmako
vā idaṁ sattānaṁ caritaṁ. Katamā ca sattānaṁ adhimutti santi
sattā hīnādhimuttikā santi sattā paṇītādhimuttikā hīnādhimuttikā
sattā hīnādhimuttike satte sevanti bhajanti payirupāsanti paṇītādhimuttikā
sattā paṇītādhimuttike satte sevanti bhajanti payirupāsanti
atītampi addhānaṁ hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttike satte seviṁsu
bhajiṁsu payirupāsiṁsu paṇītādhimuttikā sattā paṇītādhimuttike satte
seviṁsu bhajiṁsu payirupāsiṁsu anāgatampi addhānaṁ hīnādhimuttikā sattā
hīnādhimuttike satte sevissanti bhajissanti payirupāsissanti paṇītādhimuttikā
sattā paṇītādhimuttike satte sevissanti bhajissanti
payirupāsissanti ayaṁ sattānaṁ adhimutti. Katame te sattā
mahārajakkhā dasa kilesavatthūni lobho doso moho māno diṭṭhi
vicikicchā thīnaṁ uddhaccaṁ ahirikaṁ anottappaṁ yesaṁ sattānaṁ imāni
dasa kilesavatthūni āsevitāni bhāvitāni bahulīkatāni ussadagatāni
ime te sattā mahārajakkhā. Katame te sattā apparajakkhā
yesaṁ sattānaṁ imāni dasa kilesavatthūni anāsevitāni abhāvitāni
abahulīkatāni anussadagatāni ime te sattā apparajakkhā. Katame
te sattā mudindriyā pañcindriyāni saddhindriyaṁ viriyindriyaṁ
satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyaṁ yesaṁ sattānaṁ imāni
pañcindriyāni anāsevitāni abhāvitāni abahulīkatāni anussadagatāni
Ime te sattā mudindriyā. Katame te sattā tikkhindriyā yesaṁ
sattānaṁ imāni pañcindriyāni āsevitāni bhāvitāni bahulīkatāni
ussadagatāni ime te sattā tikkhindriyā. Katame te sattā
dvākārā ye te sattā pāpāsayā pāpānusayā pāpacaritā
pāpādhimuttikā mahārajakkhā mudindriyā ime te sattā dvākārā.
Katame te sattā svākārā ye te sattā kalyāṇāsayā kalyāṇacaritā
kalyāṇādhimuttikā apparajakkhā tikkhindriyā ime te sattā
svākārā. Katame te sattā dūviññāpayā ye ca te sattā
dvākārā teva te sattā dūviññāpayā ye ca te sattā svākārā
teva te sattā suviññāpayā. Katame te sattā abhabbā ye
te sattā kammāvaraṇena samannāgatā kilesāvaraṇena samannāgatā
vipākāvaraṇena samannāgatā assaddhā acchandikā duppaññā abhabbā
niyāmaṁ okkamituṁ kusalesu dhammesu sammattaṁ ime te sattā
abhabbā. Katame te sattā bhabbā ye te sattā na kammāvaraṇena
samannāgatā na kilesāvaraṇena samannāgatā na vipākāvaraṇena
samannāgatā saddhā chandikā paññavanto bhabbā niyāmaṁ okkamituṁ
kusalesu dhammesu sammattaṁ ime te sattā bhabbāti yā tattha paññā
pajānanā .pe. Amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi idaṁ tathāgatassa
parasattānaṁ parapuggalānaṁ indriyaparopariyattaṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ.

[845] Tattha katamaṁ tathāgatassa jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṁ
Saṅkilesaṁ vodānaṁ vuṭṭhānaṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ. Jhāyīti cattāro jhāyī
atthekacco jhāyī sampattiṁyeva samānaṁ vipattīti pacceti atthekacco
jhāyī vipattiṁyeva samānaṁ sampattīti pacceti atthekacco
jhāyī sampattiṁyeva samānaṁ sampattīti pacceti atthekacco jhāyī
vipattiṁyeva samānaṁ vipattīti pacceti ime cattāro jhāyī.
Aparepi cattāro jhāyī atthekacco jhāyī dandhaṁ samāpajjati
khippaṁ vuṭṭhāti atthekacco jhāyī khippaṁ samāpajjati dandhaṁ vuṭṭhāti
atthekacco jhāyī dandhaṁ samāpajjati dandhaṁ vuṭṭhāti atthekacco
jhāyī khippaṁ samāpajjati khippaṁ vuṭṭhāti ime cattāro jhāyī.
Aparepi cattāro jhāyī atthekacco jhāyī samādhismiṁ samādhikusalo
hoti na samādhismiṁ samāpattikusalo atthekacco jhāyī samādhismiṁ
samāpattikusalo hoti na samādhismiṁ samādhikusalo atthekacco jhāyī
samādhismiṁ samādhikusalo ca hoti samādhismiṁ samāpattikusalo ca
atthekacco jhāyī neva samādhismiṁ samādhikusalo hoti na samādhismiṁ
samāpattikusalo ime cattāro jhāyī. Jhānanti cattāri jhānāni
paṭhamaṁ jhānaṁ dutiyaṁ jhānaṁ tatiyaṁ jhānaṁ catutthaṁ jhānaṁ. Vimokkhoti
aṭṭha vimokkhā rūpī rūpāni passati ayaṁ paṭhamo vimokkho
ajjhattaṁ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati ayaṁ dutiyo vimokkho
subhantveva adhimutto hoti ayaṁ tatiyo vimokkho sabbaso rūpasaññānaṁ
samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā
Ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati ayaṁ catuttho
vimokkho sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma anantaṁ viññāṇanti
viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati ayaṁ pañcamo vimokkho
sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṁ
upasampajja viharati ayaṁ chaṭṭho vimokkho sabbaso
ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja
viharati ayaṁ sattamo vimokkho sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṁ
samatikkamma saññāvedayitanirodhaṁ upasampajja viharati ayaṁ aṭṭhamo
vimokkho. Samādhīti tayo samādhī savitakkasavicāro samādhi
avitakkavicāramatto samādhi avitakkāvicāro samādhi. Samāpattīti
nava anupubbavihārasamāpattiyo paṭhamajjhānasamāpatti dutiyajjhānasamāpatti
tatiyajjhānasamāpatti catutthajjhānasamāpatti ākāsānañcāyatanasamāpatti
viññāṇañcāyatanasamāpatti ākiñcaññāyatanasamāpatti
nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti saññāvedayitanirodhasamāpatti.
Saṅkilesanti hānabhāgiyo dhammo. Vodānanti
visesabhāgiyo dhammo. Vuṭṭhānanti vodānampi vuṭṭhānaṁ tamhā
tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhānanti yā tattha paññā
pajānanā .pe. Amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi idaṁ tathāgatassa
jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṁ saṅkilesaṁ vodānaṁ vuṭṭhānaṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ.

[846] Tattha katamaṁ tathāgatassa pubbenivāsānussatiṁ yathābhūtaṁ
Ñāṇaṁ. Idha tathāgato anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati seyyathīdaṁ
ekampi jātiṁ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi
jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsaṁpi jātiyo
tiṁsaṁpi jātiyo cattālīsaṁpi jātiyo paññāsaṁpi jātiyo jātisataṁpi
jātisahassaṁpi jātisatasahassaṁpi anekepi saṁvaṭṭakappe
anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṁvaṭṭavivaṭṭakappe amutrāsiṁ evaṁnāmo
evaṁgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhapaṭisaṁvedī evamāyupariyanto
so tato cuto amutra udapādiṁ tatrāpāsiṁ evaṁnāmo
evaṁgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhapaṭisaṁvedī evamāyupariyanto
so tato cuto idhupapannoti iti sākāraṁ sauddesaṁ
anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati. Yā tattha paññā pajānanā
.pe. Amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Idaṁ tathāgatassa pubbenivāsānussatiṁ
yathābhūtaṁ ñāṇaṁ.

[847] Tattha katamaṁ tathāgatassa sattānaṁ cutūpapātaṁ ñāṇaṁ. Idha
tathāgato dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati
cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate
duggate yathākammupage satte pajānāti ime vata bhonto sattā
kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena
samannāgatā ariyānaṁ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā
te kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ
Nirayaṁ upapannā ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena
samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā
ariyānaṁ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā te
kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapannāti iti
dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne
upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate
yathākammupage satte pajānāti. Yā tattha paññā pajānanā
.pe. Amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi idaṁ tathāgatassa sattānaṁ
cutūpapātaṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ.

[848] Tattha katamaṁ tathāgatassa āsavānaṁ khayaṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ.
Idha tathāgato āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ
diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Yā
tattha paññā pajānanā .pe. Amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi
idaṁ tathāgatassa āsavānaṁ khayaṁ yathābhūtaṁ ñāṇanti.
Ñāṇavibhaṅgo samatto.
----------
Khuddakavatthuvibhaṅgo

[849] Jātimado gottamado ārogyamado yobbanamado jīvitamado
lābhamado sakkāramado garukāramado purekkhāramado parivāramado bhogamado
Vaṇṇamado sutamado paṭibhāṇamado rattaññumado piṇḍapātikamado
anavaññattimado iriyāpathamado iddhimado yasamado sīlamado jhānamado
sippamado ārohamado pariṇāhamado saṇṭhānamado pāripūrimado mado
pamādo thambho sārambho aticchatā mahicchatā pāpicchatā siṅgaṁ
tintiṇaṁ cāpalyaṁ asabhāgavutti arati tandi vijambhikā bhattasammado
cetaso līnattaṁ kuhanā lapanā nemittikatā nippesikatā lābhena lābhaṁ
jigiṁsanatā seyyohamasmīti māno sadisohamasmīti māno hīnohamasmīti
māno seyyassa seyyohamasmīti māno seyyassa sadisohamasmīti māno
seyyassa hīnohamasmīti māno sadisassa seyyohamasmīti māno sadisassa
sadisohamasmīti māno sadisassa hīnohamasmīti māno hīnassa seyyohamasmīti
māno hīnassa sadisohamasmīti māno hīnassa hīnohamasmīti māno
māno atimāno mānātimāno omāno adhimāno asmimāno micchāmāno
ñātivitakko janapadavitakko amaravitakko parānudayatāpaṭisaṁyutto vitakko
lābhasakkārasilokapaṭisaṁyutto vitakko anavaññattipaṭisaṁyutto vitakko.

[850] Kodho ca upanāho ca makkho ca palāso ca issā
ca macchariyañca māyā ca sātheyyañca avijjā ca bhavataṇhā
ca bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi ca sassatadiṭṭhi ca ucchedadiṭṭhi ca
antavādiṭṭhi ca anantavādiṭṭhi ca pubbantānudiṭṭhi ca aparantānudiṭṭhi
ca ahirikañca anottappañca dovacassatā ca pāpamittatā ca
anājjavo ca amaddavo ca akkhanti ca asoraccañca asākhalyañca
Appaṭisanthāro ca indriyesu aguttadvāratā ca bhojane amattaññutā
ca muṭṭhasaccañca asampajaññañca sīlavipatti ca diṭṭhivipatti ca
ajjhattaṁ saññojanañca bahiddhā saññojanañca.

[851] Tīṇi akusalamūlāni tayo akusalavitakkā tisso
akusalasaññā tisso akusaladhātuyo tīṇi duccaritāni tayo
āsavā tīṇi saññojanāni tisso taṇhā aparāpi tisso
taṇhā aparāpi tisso taṇhā tisso esanā tisso vidhā
tīṇi bhayāni tīṇi tamāni tīṇi titthāyatanāni tayo kiñcanā
tīṇi aṅgaṇāni tīṇi malāni tīṇi visamāni aparānipi tīṇi
visamāni tayo aggī tayo kasāvā aparepi tayo kasāvā
assādadiṭṭhi attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi arati vihesā adhammacariyā
dovacassatā pāpamittatā nānattasaññā uddhaccaṁ kosajjaṁ pamādo
asantuṭṭhitā asampajaññatā mahicchatā ahirikaṁ anottappaṁ pamādo
anādariyaṁ dovacassatā pāpamittatā assaddhiyaṁ avadaññutā kosajjaṁ
uddhaccaṁ asaṁvaro dussīlyaṁ ariyānaṁ adassanakamyatā saddhammaṁ asotukamyatā
upārambhacittatā muṭṭhasaccaṁ asampajaññaṁ cetaso vikkhepo
ayoniso manasikāro kummaggasevanā cetaso līnattaṁ.