[122] Aparāpi cha dhātuyo kāmadhātu byāpādadhātu vihiṁsādhātu
nekkhammadhātu abyāpādadhātu avihiṁsādhātu. Tattha katamā kāmadhātu
kāmapaṭisaṁyutto takko vitakko saṅkappo appanā byappanā
cetaso abhiniropanā micchāsaṅkappo ayaṁ vuccati kāmadhātu heṭṭhato
avīcinirayaṁ pariyantaṁ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve anto
karitvā yaṁ etasmiṁ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā
khandhadhātuāyatanā rūpaṁ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṁ ayaṁ
1 [300] dhammasaṅgaṇiyaṁ oloketabbaṁ.
Vuccati kāmadhātu. Tattha katamā byāpādadhātu byāpādapaṭisaṁyutto
takko vitakko .pe. Micchāsaṅkappo ayaṁ vuccati byāpādadhātu
dasasu vā āghātavatthūsu cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṁ paṭivirodho
kopo pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa
byāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṁ doso dūsanā
dūsitattaṁ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṁ virodho paṭivirodho
caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa ayaṁ vuccati byāpādadhātu.
Tattha katamā vihiṁsādhātu vihiṁsāpaṭisaṁyutto takko
vitakko .pe. Micchāsaṅkappo ayaṁ vuccati vihiṁsādhātu idhekacco
pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā rajjuyā vā
aññataraññatarena satte viheṭheti yā evarūpā heṭhanā viheṭhanā
hiṁsanā vihiṁsanā rosanā virosanā parūpaghāto ayaṁ vuccati vihiṁsādhātu.
Tattha katamā nekkhammadhātu nekkhammapaṭisaṁyutto takko vitakko
.pe. Sammāsaṅkappo ayaṁ vuccati nekkhammadhātu sabbepi kusalā
dhammā nekkhammadhātu. Tattha katamā abyāpādadhātu abyāpādapaṭisaṁyutto
takko vitakko .pe. Sammāsaṅkappo ayaṁ vuccati
abyāpādadhātu yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṁ
mettācetovimutti ayaṁ vuccati abyāpādadhātu. Tattha katamā
avihiṁsādhātu avihiṁsāpaṭisaṁyutto takko vitakko saṅkappo appanā
byappanā cetaso abhiniropanā sammāsaṅkappo ayaṁ vuccati
Avihiṁsādhātu yā sattesu karuṇā karuṇāyanā karuṇāyitattaṁ karuṇācetovimutti
ayaṁ vuccati avihiṁsādhātu. Imā cha dhātuyo.

[123] Iti imāni tīṇi chakkāni tadekajjhaṁ abhisaññūhitvā
abhisaṅkhipitvā aṭṭhārasa dhātuyo honti.
Suttantabhājanīyaṁ.

[124] Aṭṭhārasa dhātuyo cakkhudhātu rūpadhātu cakkhuviññāṇadhātu
sotadhātu saddadhātu sotaviññāṇadhātu ghānadhātu gandhadhātu ghānaviññāṇadhātu
jivhādhātu rasadhātu jivhāviññāṇadhātu kāyadhātu
phoṭṭhabbadhātu kāyaviññāṇadhātu manodhātu dhammadhātu manoviññāṇadhātu.

[125] Tattha katamā cakkhudhātu yaṁ cakkhuṁ catunnaṁ mahābhūtānaṁ
upādāya pasādo .pe. Suñño gāmopeso ayaṁ vuccati
cakkhudhātu. Tattha katamā rūpadhātu yaṁ rūpaṁ catunnaṁ mahābhūtānaṁ
upādāya vaṇṇanibhā .pe. Rūpadhātupesā ayaṁ vuccati rūpadhātu.
Tattha katamā cakkhuviññāṇadhātu cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati
cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ
viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā cakkhuviññāṇadhātu ayaṁ vuccati
cakkhuviññāṇadhātu.

[126] Tattha katamā sotadhātu yaṁ sotaṁ catunnaṁ mahābhūtānaṁ
upādāya pasādo .pe. Suñño gāmopeso ayaṁ vuccati
Sotadhātu. Tattha katamā saddadhātu yo saddo catunnaṁ mahābhūtānaṁ
upādāya anidassano sappaṭigho .pe. Saddadhātupesā ayaṁ vuccati
saddadhātu. Tattha katamā sotaviññāṇadhātu sotañca paṭiccasadde
ca uppajjati cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ
manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā sotaviññāṇadhātu ayaṁ
vuccati sotaviññāṇadhātu.

[127] Tattha katamā ghānadhātu yaṁ ghānaṁ catunnaṁ mahābhūtānaṁ
upādāya pasādo .pe. Suñño gāmopeso ayaṁ vuccati
ghānadhātu. Tattha katamā gandhadhātu yo gandho catunnaṁ mahābhūtānaṁ
upādāya anidassano sappaṭigho .pe. Gandhadhātupesā ayaṁ vuccati
gandhadhātu. Tattha katamā ghānaviññāṇadhātu ghānañca paṭicca
gandhe ca uppajjati cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ
manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā ghānaviññāṇadhātu ayaṁ
vuccati ghānaviññāṇadhātu.

[128] Tattha katamā jivhādhātu yā jivhā catunnaṁ mahābhūtānaṁ
upādāya pasādo .pe. Suñño gāmopeso ayaṁ vuccati
jivhādhātu. Tattha katamā rasadhātu yo raso catunnaṁ mahābhūtānaṁ
upādāya anidassano sappaṭigho .pe. Rasadhātupesā ayaṁ vuccati
rasadhātu. Tattha katamā jivhāviññāṇadhātu jivhañca paṭicca
rase ca uppajjati cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ
Manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā jivhāviññāṇadhātu
ayaṁ vuccati jivhāviññāṇadhātu.

[129] Tattha katamā kāyadhātu yo kāyo catunnaṁ mahābhūtānaṁ
upādāya pasādo .pe. Suñño gāmopeso ayaṁ vuccati
kāyadhātu. Tattha katamā phoṭṭhabbadhātu paṭhavīdhātu .pe.
Phoṭṭhabbadhātupesā ayaṁ vuccati phoṭṭhabbadhātu. Tattha katamā kāyaviññāṇadhātu
kāyañca paṭicca phoṭṭhabbe ca uppajjati cittaṁ mano
mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho
tajjā kāyaviññāṇadhātu ayaṁ vuccati kāyaviññāṇadhātu.

[130] Tattha katamā manodhātu cakkhuviññāṇadhātuyā uppajjitvā
niruddhasamanantarā uppajjati cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ
mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā
manodhātu sotaviññāṇadhātuyā .pe. Ghānaviññāṇadhātuyā .pe.
Jivhāviññāṇadhātuyā .pe. Kāyaviññāṇadhātuyā uppajjitvā
niruddhasamanantarā uppajjati cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ
mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā manodhātu
sabbadhammesu vā pana paṭhamasamannāhāro ayaṁ vuccati manodhātu.
Tattha katamā dhammadhātu vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho
yañca rūpaṁ anidassanaṁ appaṭighaṁ dhammāyatanapariyāpannaṁ asaṅkhatā
ca dhātu. Tattha katamo vedanākkhandho ekavidhena vedanākkhandho
Phassasampayutto. Duvidhena vedanākkhandho atthi sahetuko atthi
ahetuko. Tividhena vedanākkhandho atthi kusalo atthi akusalo
atthi abyākato .pe. Evaṁ bahuvidhena vedanākkhandho. Ayaṁ
vuccati vedanākkhandho. Tattha katamo saññākkhandho. Ekavidhena
saññākkhandho phassasampayutto. Duvidhena saññākkhandho atthi
sahetuko atthi ahetuko. Tividhena saññākkhandho atthi kusalo
atthi akusalo atthi abyākato .pe. Evaṁ bahuvidhena saññākkhandho.
Ayaṁ vuccati saññākkhandho. Tattha katamo saṅkhārakkhandho
ekavidhena saṅkhārakkhandho cittasampayutto. Duvidhena saṅkhārakkhandho
atthi hetu atthi na hetu. Tividhena saṅkhārakkhandho atthi kusalo
atthi akusalo atthi abyākato .pe. Evaṁ bahuvidhena saṅkhārakkhandho
ayaṁ vuccati saṅkhārakkhandho. Tattha katamaṁ rūpaṁ anidassanaṁ appaṭighaṁ
dhammāyatanapariyāpannaṁ itthindriyaṁ .pe. Kabaḷiṅkāro āhāro
idaṁ vuccati rūpaṁ anidassanaṁ appaṭighaṁ dhammāyatanapariyāpannaṁ.
Tattha katamā asaṅkhatā dhātu rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo
ayaṁ vuccati asaṅkhatā dhātu. Ayaṁ vuccati dhammadhātu. Tattha
katamā manoviññāṇadhātu cakkhuviññāṇadhātuyā uppajjitvā
niruddhasamanantarā uppajjati manodhātu manodhātuyāpi uppajjitvā
niruddhasamanantarā uppajjati cittaṁ mano mānasaṁ .pe. Tajjā
manoviññāṇadhātu sotaviññāṇadhātuyā .pe. Ghānaviññāṇadhātuyā
.pe. Jivhāviññāṇadhātuyā .pe. Kāyaviññāṇadhātuyā
uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati manodhātu manodhātuyāpi
uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati cittaṁ mano mānasaṁ .pe.
Tajjā manoviññāṇadhātu manañca paṭicca dhamme ca uppajjati
cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ
viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu ayaṁ vuccati
manoviññāṇadhātu.
Abhidhammabhājanīyaṁ.

[131] Aṭṭhārasa dhātuyo cakkhudhātu rūpadhātu cakkhuviññāṇadhātu
sotadhātu saddadhātu sotaviññāṇadhātu ghānadhātu gandhadhātu ghānaviññāṇadhātu
jivhādhātu rasadhātu jivhāviññāṇadhātu kāyadhātu
phoṭṭhabbadhātu kāyaviññāṇadhātu manodhātu dhammadhātu manoviññāṇadhātu.
Aṭṭhārasannaṁ dhātūnaṁ kati kusalā kati akusalā kati
abyākatā .pe. Kati saraṇā kati araṇā.