[596] Arahattaphalakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi .pe.
Avikkhepaṭṭhena sammāsamādhi rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā
avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā vimutto hoti
tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vimutto hoti bahiddhā ca
sabbanimittehi vimutto hoti vimutti vimuttārammaṇā vimuttigocarā
vimuttiyā samupāgatā vimuttiyā ṭhitā vimuttiyā patiṭṭhitā. Vimuttīti
dve vimuttiyo nibbānañca vimutti ye ca nibbānārammaṇatā
jātā dhammā sabbe ca vimuttā hontīti vimutti phalaṁ.

[597] Dassanavimutti sammādiṭṭhi .pe. Avikkhepavimutti
sammāsamādhi upaṭṭhānavimutti satisambojjhaṅgo .pe. Paṭisaṅkhānavimutti
upekkhāsambojjhaṅgo assaddhiye akampiyavimutti saddhābalaṁ
.pe. Avijjāya akampiyavimutti paññābalaṁ adhimokkhavimutti
saddhindriyaṁ .pe. Dassanavimutti paññindriyaṁ. Ādhipateyyaṭṭhena
indriyā vimutti akampiyaṭṭhena balā vimutti niyyānaṭṭhena
bojjhaṅgā vimutti hetaṭṭhena maggo vimutti upaṭṭhānaṭṭhena
satipaṭṭhānā vimutti padahanaṭṭhena sammappadhānā vimutti
ijjhanaṭṭhena iddhipādā vimutti tathaṭṭhena saccā vimutti
avikkhepaṭṭhena samatho vimutti anupassanaṭṭhena vipassanā vimutti
ekarasaṭṭhena samathavipassanā vimutti anativattanaṭṭhena yuganaddhaṁ
vimutti saṁvaraṭṭhena sīlavisuddhi vimutti avikkhepaṭṭhena cittavisuddhi
vimutti dassanaṭṭhena diṭṭhivisuddhi vimutti vimuttaṭṭhena vimokkho
vimutti paṭivedhaṭṭhena vijjā vimutti pariccāgaṭṭhena vimutti vimutti
paṭippassaddhaṭṭhena vimutti anuppāde ñāṇaṁ vimutti. Chando
mūlaṭṭhena vimutti manasikāro samuṭṭhānaṭṭhena vimutti phasso
samodhānaṭṭhena vimutti vedanā samosaraṇaṭṭhena vimutti samādhi
pamukhaṭṭhena vimutti sati ādhipateyyaṭṭhena vimutti paññā
taduttaraṭṭhena vimutti vimutti sāraṭṭhena vimutti amatogadhaṁ
nibbānaṁ pariyosānaṭṭhena vimutti evaṁ vimutti phalaṁ evaṁ virāgo
Maggo vimutti phalanti.
Virāgakathā.
---------
Yuganaddhavagge paṭisambhidākathā

[598] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā bārāṇasiyaṁ viharati
isipatane migadāye tatra kho bhagavā pañcavaggiye bhikkhū āmantesi
dveme bhikkhave antā pabbajitena na sevitabbā katame dve
yo cāyaṁ kāmesu kāmasukhallikānuyogo hīno gammo pothujjaniko
anariyo anatthasañhito yo cāyaṁ attakilamathānuyogo dukkho
anariyo anatthasañhito ete te bhikkhave ubho ante anupagamma
majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī
upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati katamā ca
sā bhikkhave majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī
ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati
ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo seyyathīdaṁ sammādiṭṭhi
sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo
sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi ayaṁ kho sā bhikkhave
majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī
upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati.

[599] Idaṁ kho pana bhikkhave dukkhaṁ ariyasaccaṁ jātipi dukkhā
jarāpi dukkhā byādhipi dukkho 1 maraṇampi dukkhaṁ appiyehi
sampayogo dukkho piyehi vippayogo dukkho yampicchaṁ na labhati
taṁpi dukkhaṁ saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. Idaṁ kho pana
bhikkhave dukkhasamudayo 2 ariyasaccaṁ yāyaṁ taṇhā ponobbhavikā
nandirāgasahagatā tatratatrābhinandinī seyyathīdaṁ kāmataṇhā
bhavataṇhā vibhavataṇhā. Idaṁ kho pana bhikkhave dukkhanirodho 3
ariyasaccaṁ yo tassā yeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo
paṭinissaggo mutti anālayo. Idaṁ kho pana bhikkhave dukkhanirodhagāminī
paṭipadā ariyasaccaṁ ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo seyyathīdaṁ
sammādiṭṭhi .pe. Sammāsamādhi.

[600] Idaṁ dukkhaṁ ariyasaccanti me bhikkhave pubbe
ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi ñāṇaṁ udapādi paññā
udapādi vijjā udapādi āloko udapādi. Taṁ kho panidaṁ dukkhaṁ
ariyasaccaṁ pariññeyyanti me bhikkhave .pe. Pariññātanti me
bhikkhave pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi ñāṇaṁ udapādi
paññā udapādi vijjā udapādi āloko udapādi.
Idaṁ dukkhasamudayo ariyasaccanti me bhikkhave pubbe ananussutesu
1 Yu. dukkhā. 2 idha ceva upari ca dukkhasamudayanti porāṇapāṭho. Ma. Yu. īdisameva.
3 idha ceva upari ca dukkhanirodhanti porāṇapāṭho. Ma. Yu. īdisameva.
Dhammesu cakkhuṁ udapādi ñāṇaṁ udapādi paññā udapādi vijjā
udapādi āloko udapādi. Taṁ kho panidaṁ dukkhasamudayo ariyasaccaṁ
pahātabbanti me bhikkhave .pe. Pahīnanti me bhikkhave pubbe
ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi ñāṇaṁ udapādi paññā
udapādi vijjā udapādi āloko udapādi.
Idaṁ dukkhanirodho ariyasaccanti me bhikkhave pubbe ananussutesu
dhammesu cakkhuṁ udapādi ñāṇaṁ udapādi paññā udapādi vijjā
udapādi āloko udapādi. Taṁ kho panidaṁ dukkhanirodho ariyasaccaṁ
sacchikātabbanti me bhikkhave .pe. Sacchikatanti me bhikkhave
pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi ñāṇaṁ udapādi paññā
udapādi vijjā udapādi āloko udapādi.
Idaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccanti me bhikkhave pubbe
ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi ñāṇaṁ udapādi paññā
udapādi vijjā udapādi āloko udapādi. Taṁ kho panidaṁ
dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṁ bhāvetabbanti me bhikkhave .pe.
Bhāvitanti me bhikkhave pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi
ñāṇaṁ udapādi paññā udapādi vijjā udapādi āloko
udapādi.

[601] Yāvakiṁvañca me bhikkhave imesu catūsu ariyasaccesu
evantiparivaṭṭaṁ dvādasākāraṁ yathābhūtaṁ ñāṇadassanaṁ na suvisuddhaṁ
Ahosi neva tāvāhaṁ bhikkhave sadevake loke samārake sabrahmake
sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anuttaraṁ sammāsambodhiṁ
abhisambuddho 1 paccaññāsiṁ yato ca kho me bhikkhave imesu
catūsu ariyasaccesu evantiparivaṭṭaṁ dvādasākāraṁ yathābhūtaṁ
ñāṇadassanaṁ suvisuddhaṁ ahosi athāhaṁ bhikkhave sadevake loke
samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya
anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho 1 paccaññāsiṁ ñāṇañca pana
me dassanaṁ udapādi akuppā me cetovimutti 2 ayamantimā jāti
natthidāni punabbhavoti idamavoca bhagavā attamanā pañcavaggiyā
bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.
Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṁ bhaññamāne āyasmato
koṇḍaññassa virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi yaṅkiñci
samudayadhammaṁ sabbantaṁ nirodhadhammanti. Pavattite ca 3 bhagavatā
dhammacakke bhummā devā saddamanussāvesuṁ etambhagavatā bārāṇasiyaṁ
isipatane migadāye anuttaraṁ dhammacakkaṁ pavattitaṁ appaṭivattiyaṁ
samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā
vā kenaci vā lokasminti. Bhummānaṁ devānaṁ saddaṁ sutvā
cātummahārājikā .pe. Tāvatiṁsā devā yāmā devā tusitā
devā nimmānaratī devā paranimmitavasavattī devā brahmakāyikā
1 Ma. abhisambuddhoti. 2 Ma. Yu. akuppā me vimutti. 3 Ma. Yu. ca pana.
Devā saddamanussāvesuṁ etambhagavatā bārāṇasiyaṁ isipatane
migadāye anuttaraṁ dhammacakkaṁ pavattitaṁ appaṭivattiyaṁ samaṇena vā
brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci
vā lokasminti.
Itiha tena khaṇena tena layena tena muhuttena yāva brahmalokā
saddo abbhuggacchi ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampi
sampakampi sampavedhi appamāṇo ca oḷāro 1 obhāso loke
pāturahosi atikkammeva devānaṁ 2 devānubhāvanti.
Atha kho bhagavā [3]- udānaṁ udānesi aññāsi vata bho
koṇḍañño aññāsi vata bho koṇḍaññoti iti hidaṁ āyasmato
koṇḍaññassa aññākoṇḍaññotveva 4 nāmaṁ ahosi.

[602] Idaṁ dukkhaṁ ariyasaccanti pubbe ananussutesu dhammesu
cakkhuṁ udapādi ñāṇaṁ udapādi paññā udapādi vijjā udapādi
āloko udapādi. Cakkhuṁ udapādīti kenatthena ñāṇaṁ
udapādīti kenatthena paññā udapādīti kenatthena vijjā
udapādīti kenatthena āloko udapādīti kenatthena. Cakkhuṁ
udapādīti dassanaṭṭhena ñāṇaṁ udapādīti ñātaṭṭhena paññā
udapādīti pajānanaṭṭhena vijjā udapādīti paṭivedhaṭṭhena āloko
udapādīti obhāsaṭṭhena.
1 Ma. Yu. uḷāro. 2 katthaci atikkamma devānanti likhitaṁ.
3 Ma. imaṁ. 4 Ma. aññāsikoṇḍañño.
Cakkhuṁ dhammo ñāṇaṁ dhammo paññā dhammo vijjā
dhammo āloko dhammo ime pañca dhammā dhammapaṭisambhidāya
ārammaṇā ceva honti gocarā ca ye tassā ārammaṇā
te tassā gocarā ye tassā gocarā te tassā ārammaṇā
tena vuccati dhammesu ñāṇaṁ dhammapaṭisambhidā. Dassanaṭṭho attho
ñātaṭṭho attho pajānanaṭṭho attho paṭivedhaṭṭho attho
obhāsaṭṭho attho ime pañca atthā atthapaṭisambhidāya
ārammaṇā ceva honti gocarā ca ye tassā ārammaṇā te
tassā gocarā ye tassā gocarā te tassā ārammaṇā
tena vuccati atthesu ñāṇaṁ atthapaṭisambhidā. Pañca dhamme
sandassetuṁ byañjananiruttābhilāpā pañca atthe sandassetuṁ
byañjananiruttābhilāpā imā dasa niruttiyo niruttipaṭisambhidāya
ārammaṇā ceva honti gocarā ca ye tassā ārammaṇā te
tassā gocarā ye tassā gocarā te tassā ārammaṇā
tena vuccati niruttīsu ñāṇaṁ niruttipaṭisambhidā. Pañcasu dhammesu
ñāṇāni pañcasu atthesu ñāṇāni dasasu niruttīsu ñāṇāni
imāni vīsati ñāṇāni paṭibhāṇapaṭisambhidāya ārammaṇā ceva
honti gocarā ca ye tassā ārammaṇā te tassā gocarā
ye tassā gocarā te tassā ārammaṇā tena vuccati
paṭibhāṇesu ñāṇaṁ paṭibhāṇapaṭisambhidā.

[603] Taṁ kho panidaṁ dukkhaṁ ariyasaccaṁ pariññeyyanti .pe.
Pariññātanti pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi ñāṇaṁ
udapādi paññā udapādi vijjā udapādi āloko udapādi. Cakkhuṁ
udapādīti kenatthena ñāṇaṁ udapādīti kenatthena paññā
udapādīti kenatthena vijjā udapādīti kenatthena āloko
udapādīti kenatthena. Cakkhuṁ udapādīti dassanaṭṭhena ñāṇaṁ
udapādīti ñātaṭṭhena paññā udapādīti pajānanaṭṭhena vijjā
udapādīti paṭivedhaṭṭhena āloko udapādīti obhāsaṭṭhena.
Cakkhuṁ dhammo ñāṇaṁ dhammo paññā dhammo vijjā dhammo
āloko dhammo ime pañca dhammā dhammapaṭisambhidāya ārammaṇā
ceva honti gocarā ca ye tassā ārammaṇā te tassā
gocarā ye tassā gocarā te tassā ārammaṇā tena
vuccati dhammesu ñāṇaṁ dhammapaṭisambhidā. Dassanaṭṭho attho
ñātaṭṭho attho pajānanaṭṭho attho paṭivedhaṭṭho attho
obhāsaṭṭho attho ime pañca atthā atthapaṭisambhidāya
ārammaṇā ceva honti gocarā ca ye tassā ārammaṇā te
tassā gocarā ye tassā gocarā te tassā ārammaṇā
tena vuccati atthesu ñāṇaṁ atthapaṭisambhidā. Pañca dhamme
sandassetuṁ byañjananiruttābhilāpā pañca atthe sandassetuṁ
byañjananiruttābhilāpā imā dasa niruttiyo niruttipaṭisambhidāya
Ārammaṇā ceva honti gocarā ca ye tassā ārammaṇā te
tassā gocarā ye tassā gocarā te tassā ārammaṇā
tena vuccati niruttīsu ñāṇaṁ niruttipaṭisambhidā. Pañcasu
dhammesu ñāṇāni pañcasu atthesu ñāṇāni dasasu niruttīsu
ñāṇāni imāni vīsati ñāṇāni paṭibhāṇapaṭisambhidāya
ārammaṇā ceva honti gocarā ca ye tassā ārammaṇā te
tassā gocarā ye tassā gocarā te tassā ārammaṇā
tena vuccati paṭibhāṇesu ñāṇaṁ paṭibhāṇapaṭisambhidā. Dukkhe
ariyasacce paṇṇarasa 1 dhammā paṇṇarasa atthā tiṁsa niruttiyo
saṭṭhī ñāṇāni.

[604] Idaṁ dukkhasamudayo ariyasaccanti pubbe ananussutesu
dhammesu cakkhuṁ udapādi .pe. Āloko udapādi .pe. Taṁ
kho panidaṁ dukkhasamudayo ariyasaccaṁ pahātabbanti .pe. Pahīnanti
pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi .pe. Āloko
udapādi .pe. Dukkhasamudaye ariyasacce paṇṇarasa dhammā
paṇṇarasa atthā tiṁsa niruttiyo saṭṭhī ñāṇāni.
Idaṁ dukkhanirodho ariyasaccanti pubbe ananussutesu dhammesu
cakkhuṁ udapādi .pe. Āloko udapādi .pe. Taṁ kho panidaṁ
dukkhanirodho ariyasaccaṁ sacchikātabbanti .pe. Sacchikatanti pubbe
1 pannarasāti vā pāṭho.
Ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi .pe. Āloko udapādi .pe.
Dukkhanirodhe ariyasacce paṇṇarasa dhammā paṇṇarasa atthā
tiṁsa niruttiyo saṭṭhī ñāṇāni.
Idaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccanti pubbe ananussutesu
dhammesu cakkhuṁ udapādi .pe. Āloko upādi .pe. Taṁ kho
panidaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṁ bhāvetabbanti .pe.
Bhāvitanti pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi .pe.
Āloko udapādi .pe. Dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ariyasacce
paṇṇarasa dhammā paṇṇarasa atthā tiṁsa niruttiyo saṭṭhī
ñāṇāni catūsu ariyasaccesu saṭṭhī dhammā saṭṭhī atthā vīsasatā
niruttiyo cattārīsañca dve [1]- ñāṇasatāni.

[605] Ayaṁ kāye kāyānupassanāti me bhikkhave pubbe ananussutesu
dhammesu cakkhuṁ udapādi .pe. Āloko udapādi sā
kho panāyaṁ kāye kāyānupassanā bhāvetabbāti me bhikkhave .pe.
Bhāvitāti me bhikkhave pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi
.pe. Āloko udapādi ayaṁ vedanāsu .pe. Ayaṁ citte .pe.
Ayaṁ dhammesu dhammānupassanāti me bhikkhave pubbe ananussutesu
dhammesu cakkhuṁ udapādi .pe. Āloko udapādi sā kho panāyaṁ
dhammesu dhammānupassanā bhāvetabbāti me bhikkhave .pe. Bhāvitāti
me bhikkhave pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi .pe.
1 Ma. Yu. ca.
Āloko udapādi.
Ayaṁ kāye kāyānupassanāti pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ
udapādi .pe. Āloko udapādi .pe. Sā kho panāyaṁ kāye
kāyānupassanā bhāvetabbāti .pe. Bhāvitāti pubbe ananussutesu
dhammesu cakkhuṁ udapādi ñāṇaṁ udapādi paññā udapādi vijjā
udapādi āloko udapādi. Cakkhuṁ udapādīti kenatthena ñāṇaṁ
udapādīti kenatthena paññā upādīti kenatthena vijjā
udapādīti kenatthena āloko udapādīti kenatthena. Cakkhuṁ
udapādīti dassanaṭṭhena ñāṇaṁ udapādīti ñātaṭṭhena paññā
udapādīti pajānanaṭṭhena vijjā udapādīti paṭivedhaṭṭhena
āloko udapādīti obhāsaṭṭhena.
Cakkhuṁ dhammo ñāṇaṁ dhammo paññā dhammo vijjā
dhammo āloko dhammo ime pañca dhammā dhammapaṭisambhidāya
ārammaṇā ceva honti gocarā ca ye tassā ārammaṇā te
tassā gocarā ye tassā gocarā te tassā ārammaṇā
tena vuccati dhammesu ñāṇaṁ dhammapaṭisambhidā. Dassanaṭṭho attho
ñātaṭṭho attho pajānanaṭṭho attho paṭivedhaṭṭho attho
obhāsaṭṭho attho ime pañca atthā atthapaṭisambhidāya
ārammaṇā ceva honti gocarā ca ye tassā ārammaṇā te
tassā gocarā ye tassā gocarā te tassā ārammaṇā
Tena vuccati atthesu ñāṇaṁ atthapaṭisambhidā. Pañca dhamme
sandassetuṁ byañjananiruttābhilāpā pañca atthe sandassetuṁ
byañjananiruttābhilāpā imā dasa niruttiyo niruttipaṭisambhidāya
ārammaṇā ceva honti gocarā ca ye tassā ārammaṇā
te tassā gocarā ye tassā gocarā te tassā ārammaṇā
tena vuccati niruttīsu ñāṇaṁ niruttipaṭisambhidā. Pañcasu dhammesu
ñāṇāni pañcasu atthesu ñāṇāni dasasu niruttīsu ñāṇāni
imāni vīsati ñāṇāni paṭibhāṇapaṭisambhidāya ārammaṇā ceva
honti gocarā ca ye tassā ārammaṇā te tassā gocarā
ye tassā gocarā te tassā ārammaṇā tena vuccati
paṭibhāṇesu ñāṇaṁ paṭibhāṇapaṭisambhidā. Kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhāne
paṇṇarasa dhammā paṇṇarasa atthā tiṁsa niruttiyo
saṭṭhī ñāṇāni ayaṁ vedanāsu .pe. Ayaṁ citte .pe.
Ayaṁ dhammesu dhammānupassanāti pubbe ananussutesu dhammesu
cakkhuṁ udapādi .pe. Āloko udapādi .pe. Sā kho panāyaṁ
dhammesu dhammānupassanā bhāvetabbāti .pe. Bhāvitāti pubbe
ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi .pe. Āloko udapādi
.pe. Dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhāne paṇṇarasa dhammā
paṇṇarasa atthā tiṁsa niruttiyo saṭṭhī ñāṇāni catūsu
satipaṭṭhānesu saṭṭhī dhammā saṭṭhī atthā vīsasatā niruttiyo
Cattārīsañca dve ca ñāṇasatāni.