พุทธธรรมสงฆ์
Suttantapiṭake khuddakanikāyassa paṭisambhidāmaggo (เล่ม 31)

[506] Aniccato manasikaronto katame dhamme yathābhūtaṁ
pajānāti 1 passati kathaṁ sammādassanaṁ hoti kathaṁ tadanvayena sabbe
1 Ma. Yu. jānāti. evamuparipi.
Saṅkhārā aniccato sudiṭṭhā honti kattha kaṅkhā pahīyati.
Dukkhato manasikaronto katame dhamme yathābhūtaṁ pajānāti passati
kathaṁ sammādassanaṁ hoti kathaṁ tadanvayena sabbe saṅkhārā dukkhato
sudiṭṭhā honti kattha kaṅkhā pahīyati.
Anattato manasikaronto katame dhamme yathābhūtaṁ pajānāti
passati kathaṁ sammādassanaṁ hoti kathaṁ tadanvayena sabbe dhammā
anattato sudiṭṭhā honti kattha kaṅkhā pahīyati.
Aniccato manasikaronto nimittaṁ yathābhūtaṁ pajānāti passati
tena vuccati sammādassanaṁ evaṁ tadanvayena sabbe saṅkhārā
aniccato sudiṭṭhā honti ettha kaṅkhā pahīyati.
Dukkhato manasikaronto pavattaṁ yathābhūtaṁ pajānāti passati tena
vuccati sammādassanaṁ evaṁ tadanvayena sabbe saṅkhārā dukkhato
sudiṭṭhā honti ettha kaṅkhā pahīyati.
Anattato manasikaronto nimittañca pavattañca yathābhūtaṁ
pajānāti passati tena vuccati sammādassanaṁ evaṁ tadanvayena sabbe
dhammā anattato sudiṭṭhā honti ettha kaṅkhā pahīyati.
Yañca yathābhūtaṁ ñāṇaṁ yañca sammādassanaṁ yā ca kaṅkhāvitaraṇā
ime dhammā nānatthā 1 ceva nānābyañjanā ca udāhu
ekatthā 2 byañjanameva nānanti. Yañca yathābhūtaṁ ñāṇaṁ yañca
1 Sī. nānattā. 2 Sī. ekattā.
Sammādassanaṁ yā ca kaṅkhāvitaraṇā ime dhammā ekatthā
byañjanameva nānaṁ.

Suttantapiṭake khuddakanikāyassa paṭisambhidāmaggo (เล่ม 31)

[507] Aniccato manasikaroto kiṁ bhayato upaṭṭhāti dukkhato
manasikaroto kiṁ bhayato upaṭṭhāti anattato manasikaroto kiṁ bhayato
upaṭṭhāti. Aniccato manasikaroto nimittaṁ bhayato upaṭṭhāti
dukkhato manasikaroto pavattaṁ bhayato upaṭṭhāti anattato
manasikaroto nimittañca pavattañca bhayato upaṭṭhāti.
Yā ca bhayatupaṭṭhāne paññā yañca ādīnave ñāṇaṁ yā ca
nibbidā ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca udāhu
ekatthā byañjanameva nānanti. Yā ca bhayatupaṭṭhāne paññā
yañca ādīnave ñāṇaṁ yā ca nibbidā ime dhammā ekatthā
byañjanameva nānaṁ.
Yā ca anattānupassanā yā ca suññatānupassanā ime
dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca udāhu ekatthā
byañjanameva nānanti. Yā ca anattānupassanā yā ca suññatānupassanā
ime dhammā ekatthā byañjanameva nānaṁ.

Suttantapiṭake khuddakanikāyassa paṭisambhidāmaggo (เล่ม 31)

[508] Aniccato manasikaroto kiṁ paṭisaṅkhā ñāṇaṁ uppajjati
dukkhato manasikaroto kiṁ paṭisaṅkhā ñāṇaṁ uppajjati anattato
manasikaroto kiṁ paṭisaṅkhā ñāṇaṁ uppajjati. Aniccato manasikaroto
nimittaṁ paṭisaṅkhā ñāṇaṁ uppajjati dukkhato manasikaroto
Pavattaṁ paṭisaṅkhā ñāṇaṁ uppajjati anattato manasikaroto
nimittañca pavattañca paṭisaṅkhā ñāṇaṁ uppajjati.
Yā ca muñcitukamyatā yā ca paṭisaṅkhānupassanā yā ca
saṅkhārupekkhā ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca udāhu
ekatthā byañjanameva nānanti. Yā ca muñcitukamyatā yā ca
paṭisaṅkhānupassanā yā ca saṅkhārupekkhā ime dhammā ekatthā
byañjanameva nānaṁ.
Aniccato manasikaroto kuto cittaṁ vuṭṭhāti kattha cittaṁ
pakkhandati dukkhato manasikaroto kuto cittaṁ vuṭṭhāti kattha cittaṁ
pakkhandati anattato manasikaroto kuto cittaṁ vuṭṭhāti kattha
cittaṁ pakkhandati. Aniccato manasikaroto nimittā cittaṁ vuṭṭhāti
animitte cittaṁ pakkhandati dukkhato manasikaroto pavattā cittaṁ
vuṭṭhāti appavatte cittaṁ pakkhandati anattato manasikaroto
nimittā ca pavattā ca cittaṁ vuṭṭhāti animitte appavatte
nirodhanibbānadhātuyā cittaṁ pakkhandati.
Yā ca bahiddhāvuṭṭhānavivaṭṭane paññā ye ca gotrabhūdhammā
ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca udāhu ekatthā
byañjanameva nānanti. Yā ca bahiddhāvuṭṭhānavivaṭṭane paññā
ye ca gotrabhūdhammā ime dhammā ekatthā byañjanameva
nānaṁ.
Aniccato manasikaronto katamavimokkhena vimuccati dukkhato
manasikaronto katamavimokkhena vimuccati anattato manasikaronto
katamavimokkhena vimuccati. Aniccato manasikaronto animittavimokkhena
vimuccati dukkhato manasikaronto appaṇihitavimokkhena
vimuccati anattato manasikaronto suññatavimokkhena vimuccati.
Yā ca dubhatovuṭṭhānavivaṭṭane paññā yañca magge ñāṇaṁ
ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca udāhu ekatthā
byañjanameva nānanti. Yā ca dubhatovuṭṭhānavivaṭṭane paññā
yañca magge ñāṇaṁ ime dhammā ekatthā byañjanameva
nānanti 1 .

Suttantapiṭake khuddakanikāyassa paṭisambhidāmaggo (เล่ม 31)

[509] Katihākārehi tayo vimokkhā nānākhaṇe 2 honti
katihākārehi tayo vimokkhā ekakkhaṇe honti. Catūhākārehi tayo
vimokkhā nānākhaṇe honti sattahākārehi tayo vimokkhā
ekakkhaṇe honti.
Katamehi catūhākārehi tayo vimokkhā nānākhaṇe honti
ādhipateyyaṭṭhena adhiṭṭhānaṭṭhena abhinīhāraṭṭhena niyyānaṭṭhena.
Kathaṁ ādhipateyyaṭṭhena tayo vimokkhā nānākhaṇe honti.
Aniccato manasikaroto animitto vimokkho ādhipateyyo hoti
dukkhato manasikaroto appaṇihito vimokkho ādhipateyyo hoti
anattato manasikaroto suññato vimokkho ādhipateyyo hoti
1 Ma. nānaṁ. 2 Ma. Yu. nānākkhaṇe. evamuparipi.
Evaṁ ādhipateyyaṭṭhena tayo vimokkhā nānākhaṇe honti.
Kathaṁ adhiṭṭhānaṭṭhena tayo vimokkhā nānākhaṇe honti.
Aniccato manasikaronto animittavimokkhassa vasena cittaṁ adhiṭṭhāti
dukkhato manasikaronto appaṇihitavimokkhassa vasena cittaṁ
adhiṭṭhāti anattato manasikaronto suññatavimokkhassa vasena cittaṁ
adhiṭṭhāti evaṁ adhiṭṭhānaṭṭhena tayo vimokkhā nānākhaṇe
honti.
Kathaṁ abhinīhāraṭṭhena tayo vimokkhā nānākhaṇe honti.
Aniccato manasikaronto animittavimokkhassa vasena cittaṁ abhinīharati
dukkhato manasikaronto appaṇihitavimokkhassa vasena cittaṁ abhinīharati
anattato manasikaronto suññatavimokkhassa vasena cittaṁ abhinīharati
evaṁ abhinīhāraṭṭhena tayo vimokkhā nānākhaṇe honti.
Kathaṁ niyyānaṭṭhena tayo vimokkhā nānākhaṇe honti.
Aniccato manasikaronto animittavimokkhassa vasena nirodhaṁ nibbānaṁ
niyyāti dukkhato manasikaronto appaṇihitavimokkhassa vasena
nirodhaṁ nibbānaṁ niyyāti anattato manasikaronto suññatavimokkhassa
vasena nirodhaṁ nibbānaṁ niyyāti evaṁ niyyānaṭṭhena
tayo vimokkhā nānākhaṇe honti imehi catūhākārehi tayo
vimokkhā nānākhaṇe honti.

Suttantapiṭake khuddakanikāyassa paṭisambhidāmaggo (เล่ม 31)

[510] Katamehi sattahākārehi tayo vimokkhā ekakkhaṇe
Honti samodhānaṭṭhena adhigamaṭṭhena paṭilābhaṭṭhena paṭivedhaṭṭhena
sacchikiriyaṭṭhena phassanaṭṭhena abhisamayaṭṭhena.
Kathaṁ samodhānaṭṭhena adhigamaṭṭhena paṭilābhaṭṭhena paṭivedhaṭṭhena
sacchikiriyaṭṭhena phassanaṭṭhena abhisamayaṭṭhena tayo vimokkhā
ekakkhaṇe honti. Aniccato manasikaronto nimittā muccatīti
animitto vimokkho yato muccati tattha na paṇidahatīti appaṇihito
vimokkho yattha na paṇidahati tena suññoti suññato vimokkho
yena suññatena nimittena animittoti animitto vimokkho evaṁ
samodhānaṭṭhena adhigamaṭṭhena paṭilābhaṭṭhena paṭivedhaṭṭhena sacchikiriyaṭṭhena
phassanaṭṭhena abhisamayaṭṭhena tayo vimokkhā ekakkhaṇe honti
dukkhato manasikaronto paṇidhiyā muccatīti appaṇihito vimokkho
yattha na paṇidahati tena suññoti suññato vimokkho yena
suññatena nimittena animittoti animitto vimokkho yena nimittena
animitto tattha na paṇidahatīti appaṇihito vimokkho evaṁ samodhānaṭṭhena
adhigamaṭṭhena paṭilābhaṭṭhena paṭivedhaṭṭhena sacchikiriyaṭṭhena
phassanaṭṭhena abhisamayaṭṭhena tayo vimokkhā ekakkhaṇe honti
anattato manasikaronto abhinivesā muccatīti suññato vimokkho
yena suññatena nimittena animittoti animitto vimokkho yena
nimittena animitto tattha na paṇidahatīti appaṇihito vimokkho
yattha na paṇidahati tena suññoti suññato vimokkho evaṁ samodhānaṭṭhena
Adhigamaṭṭhena paṭilābhaṭṭhena paṭivedhaṭṭhena sacchikiriyaṭṭhena
phassanaṭṭhena abhisamayaṭṭhena tayo vimokkhā ekakkhaṇe honti
imehi sattahākārehi tayo vimokkhā ekakkhaṇe honti.

Suttantapiṭake khuddakanikāyassa paṭisambhidāmaggo (เล่ม 31)

[511] Atthi vimokkho atthi mukhaṁ atthi vimokkhamukhaṁ
atthi vimokkhapaccanīkaṁ atthi vimokkhānulomaṁ atthi vimokkhavivaṭṭo
atthi vimokkhabhāvanā atthi vimokkhappaṭippassaddhi.
Katamo vimokkho. Suññato vimokkho animitto vimokkho
appaṇihito vimokkho.
Katamo suññato vimokkho. Aniccānupassanāñāṇaṁ niccato
abhinivesā muccatīti suññato vimokkho dukkhānupassanāñāṇaṁ
sukhato abhinivesā muccatīti suññato vimokkho anattānupassanāñāṇaṁ
attato abhinivesā muccatīti suññato vimokkho nibbidānupassanāñāṇaṁ
nandiyā abhinivesā muccatīti suññato vimokkho
virāgānupassanāñāṇaṁ rāgato abhinivesā muccatīti suññato
vimokkho nirodhānupassanāñāṇaṁ samudayato abhinivesā muccatīti
suññato vimokkho paṭinissaggānupassanāñāṇaṁ ādānato abhinivesā
muccatīti suññato vimokkho animittānupassanāñāṇaṁ nimittato
abhinivesā muccatīti suññato vimokkho appaṇihitānupassanāñāṇaṁ
paṇidhiyā abhinivesā muccatīti suññato vimokkho suññatānupassanāñāṇaṁ
sabbābhinivesehi muccatīti suññato vimokkho
Rūpe aniccānupassanāñāṇaṁ niccato abhinivesā muccatīti suññato
vimokkho .pe. Rūpe suññatānupassanāñāṇaṁ sabbābhinivesehi
muccatīti suññato vimokkho vedanāya saññāya saṅkhāresu
viññāṇe cakkhusmiṁ .pe. Jarāmaraṇe aniccānupassanāñāṇaṁ
niccato abhinivesā muccatīti suññato vimokkho .pe. Jarāmaraṇe
suññatānupassanāñāṇaṁ sabbābhinivesehi muccatīti suññato
vimokkho ayaṁ suññato vimokkho.

Suttantapiṭake khuddakanikāyassa paṭisambhidāmaggo (เล่ม 31)

[512] Katamo animitto vimokkho. Aniccānupassanāñāṇaṁ
niccato nimittā muccatīti animitto vimokkho dukkhānupassanāñāṇaṁ
sukhato nimittā muccatīti animitto vimokkho anattānupassanāñāṇaṁ
attato nimittā muccatīti animitto vimokkho
nibbidānupassanāñāṇaṁ nandiyā nimittā muccatīti animitto
vimokkho virāgānupassanāñāṇaṁ rāgato nimittā muccatīti animitto
vimokkho nirodhānupassanāñāṇaṁ samudayato nimittā muccatīti animitto
vimokkho paṭinissaggānupassanāñāṇaṁ ādānato nimittā
muccatīti animitto vimokkho animittānupassanāñāṇaṁ sabbanimittehi
muccatīti animitto vimokkho appaṇihitānupassanāñāṇaṁ
paṇidhiyā nimittā muccatīti animitto vimokkho suññatānupassanāñāṇaṁ
abhinivesato nimittā muccatīti animitto vimokkho
rūpe aniccānupassanāñāṇaṁ niccato nimittā muccatīti animitto
Vimokkho .pe. Rūpe animittānupassanāñāṇaṁ sabbanimittehi
muccatīti animitto vimokkho rūpe appaṇihitānupassanāñāṇaṁ
paṇidhiyā nimittā muccatīti animitto vimokkho rūpe suññatānupassanāñāṇaṁ
abhinivesato nimittā muccatīti animitto vimokkho
vedanāya saññāya saṅkhāresu viññāṇe cakkhusmiṁ .pe.
Jarāmaraṇe aniccānupassanāñāṇaṁ niccato muccatīti animitto
vimokkho .pe. Jarāmaraṇe animittānupassanāñāṇaṁ sabbanimittehi
muccatīti animitto vimokkho jarāmaraṇe appaṇihitānupassanāñāṇaṁ
paṇidhiyā nimittā muccatīti animitto vimokkho jarāmaraṇe
suññatānupassanāñāṇaṁ abhinivesato nimittā muccatīti animitto
vimokkho ayaṁ animitto vimokkho.

Suttantapiṭake khuddakanikāyassa paṭisambhidāmaggo (เล่ม 31)

[513] Katamo appaṇihito vimokkho. Aniccānupassanāñāṇaṁ
niccato paṇidhiyā muccatīti appaṇihito vimokkho dukkhānupassanāñāṇaṁ
sukhato paṇidhiyā muccatīti appaṇihito vimokkho
anattānupassanāñāṇaṁ attato paṇidhiyā muccatīti appaṇihito
vimokkho nibbidānupassanāñāṇaṁ nandiyā paṇidhiyā muccatīti
appaṇihito vimokkho virāgānupassanāñāṇaṁ rāgato paṇidhiyā
muccatīti appaṇihito vimokkho nirodhānupassanāñāṇaṁ samudayato
paṇidhiyā muccatīti appaṇihito vimokkho paṭinissaggānupassanāñāṇaṁ
ādānato paṇidhiyā muccatīti appaṇihito vimokkho
Animittānupassanāñāṇaṁ nimittato paṇidhiyā muccatīti appaṇihito
vimokkho appaṇihitānupassanāñāṇaṁ sabbapaṇidhīhi muccatīti appaṇihito
vimokkho suññatānupassanāñāṇaṁ abhinivesato paṇidhiyā
muccatīti appaṇihito vimokkho rūpe aniccānupassanāñāṇaṁ
paṇidhiyā muccatīti appaṇihito vimokkho .pe. Rūpe appaṇihitānupassanāñāṇaṁ
sabbapaṇidhīhi muccatīti appaṇihito vimokkho
rūpe suññatānupassanāñāṇaṁ abhinivesato paṇidhiyā muccatīti appaṇihito
vimokkho vedanāya saññāya saṅkhāresu viññāṇe
cakkhusmiṁ .pe. Jarāmaraṇe aniccānupassanāñāṇaṁ niccato
paṇidhiyā muccatīti appaṇihito vimokkho .pe. Jarāmaraṇe
appaṇihitānupassanāñāṇaṁ sabbapaṇidhīhi muccatīti appaṇihito vimokkho
jarāmaraṇe suññatānupassanāñāṇaṁ abhinivesato paṇidhiyā muccatīti
appaṇihito vimokkho ayaṁ appaṇihito vimokkho.

Suttantapiṭake khuddakanikāyassa paṭisambhidāmaggo (เล่ม 31)

[514] Katamaṁ mukhaṁ. Ye tattha jātā anavajjā kusalā bodhipakkhiyā
dhammā idaṁ mukhaṁ.
Katamaṁ vimokkhamukhaṁ. Yaṁ tesantesaṁ dhammānaṁ ārammaṇaṁ nirodho
nibbānaṁ idaṁ vimokkhamukhaṁ.
Katamaṁ vimokkhapaccanīkaṁ. Tiṁṇi akusalamūlāni vimokkhapaccanīkāni
tīṇi duccaritāni vimokkhapaccanīkāni sabbepi akusalā dhammā
vimokkhapaccanīkā idaṁ vimokkhapaccanīkaṁ.
Katamaṁ vimokkhānulomaṁ. Tīṇi kusalamūlāni vimokkhānulomāni
tīṇi sucaritāni vimokkhānulomāni sabbepi kusalā dhammā
vimokkhānulomā idaṁ vimokkhānulomaṁ.

Suttantapiṭake khuddakanikāyassa paṭisambhidāmaggo (เล่ม 31)

[515] Katamo vimokkhavivaṭṭo. Saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo
cittavivaṭṭo ñāṇavivaṭṭo vimokkhavivaṭṭo saccavivaṭṭo sañjānanto
vivaṭṭatīti saññāvivaṭṭo cetayanto vivaṭṭatīti cetovivaṭṭo
vijānanto vivaṭṭatīti cittavivaṭṭo ñāṇaṁ karonto
vivaṭṭatīti ñāṇavivaṭṭo vossajjanto vivaṭṭatīti vimokkhavivaṭṭo
tathaṭṭhe 1 vivaṭṭatīti saccavivaṭṭo yattha saññāvivaṭṭo tattha
cetovivaṭṭo yattha cetovivaṭṭo tattha saññāvivaṭṭo yattha
saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo tattha cittavivaṭṭo yattha cittavivaṭṭo
tattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo yattha saññāvivaṭṭo
cetovivaṭṭo cittavivaṭṭo tattha ñāṇavivaṭṭo yattha ñāṇavivaṭṭo
tattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo cittavivaṭṭo yattha
saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo cittavivaṭṭo ñāṇavivaṭṭo tattha
vimokkhavivaṭṭo yattha vimokkhavivaṭṭo tattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo
cittavivaṭṭo ñāṇavivaṭṭo yattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo
cittavivaṭṭo ñāṇavivaṭṭo vimokkhavivaṭṭo tattha saccavivaṭṭo
yattha saccavivaṭṭo tattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo
cittavivaṭṭo ñāṇavivaṭṭo vimokkhavivaṭṭo ayaṁ vimokkhavivaṭṭo.
1 Ma. Yu. tathaṭṭhena.