[476] Kathaṁ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho. Idha bhikkhu
mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati tathā dutiyaṁ
1 Ma. Yu. arūpaṁ ....
Tathā tatiyaṁ tathā catutthaṁ iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattāya
sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena
appamāṇena avarena abyāpajjhena 1 pharitvā viharati mettāya
bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti karuṇāsahagatena cetasā ekaṁ
disaṁ .pe. Karuṇāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti muditāsahagatena
cetasā .pe. Muditāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā
honti upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati .pe.
Upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti evaṁ subhanteva
adhimutto hotīti vimokkho.

[477] Katamo ākāsānañcāyatanasamāpattivimokkho. Idha
bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā
nānattasaññānaṁ amanasikārā ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṁ
upasampajja viharati ayaṁ ākāsānañcāyatanasamāpattivimokkho.
Katamo viññāṇañcāyatanasamāpattivimokkho. Idha bhikkhu
sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma anantaṁ viññāṇanti
viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati ayaṁ viññāṇañcāyatanasamāpattivimokkho.
Katamo ākiñcaññāyatanasamāpattivimokkho. Idha bhikkhu
sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṁ
upasampajja viharati ayaṁ ākiñcaññāyatanasamāpattivimokkho.
1 Ma. abyāpajjena. evamuparipi.
Katamo nevasaññānāsaññāyatanasamāpattivimokkho. Idha
bhikkhu sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṁ
upasampajja viharati ayaṁ nevasaññānāsaññāyatanasamāpattivimokkho.
Katamo saññāvedayitanirodhasamāpattivimokkho. Idha bhikkhu
sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṁ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṁ
upasampajja viharati ayaṁ saññāvedayitanirodhasamāpattivimokkho.

[478] Katamo samayavimokkho. Cattāri jhānāni catasso
ca arūpasamāpattiyo ayaṁ samayavimokkho.
Katamo asamayavimokkho. Cattāro ca ariyamaggā cattāri ca
sāmaññaphalāni nibbānañca ayaṁ asamayavimokkho.
Katamo sāmayiko vimokkho. Cattāri jhānāni catasso ca
arūpasamāpattiyo ayaṁ sāmayiko vimokkho.
Katamo asāmayiko vimokkho. Cattāro ca ariyamaggā cattāri
ca sāmaññaphalāni nibbānañca ayaṁ asāmayiko vimokkho.
Katamo kuppo vimokkho. Cattāri jhānāni catasso ca
arūpasamāpattiyo ayaṁ kuppo vimokkho.
Katamo akuppo vimokkho. Cattāro ca ariyamaggā cattāri
ca sāmaññaphalāni nibbānañca ayaṁ akuppo vimokkho.
Katamo lokiyo vimokkho. Cattāri jhānāni catasso ca
arūpasamāpattiyo ayaṁ lokiyo vimokkho.
Katamo lokuttaro vimokkho. Cattāro ca ariyamaggā cattāri
ca sāmaññaphalāni nibbānañca ayaṁ lokuttaro vimokkho.
Katamo sāsavo vimokkho. Cattāri jhānāni catasso ca
arūpasamāpattiyo ayaṁ sāsavo vimokkho.
Katamo anāsavo vimokkho. Cattāro ca ariyamaggā cattāri
ca sāmaññaphalāni nibbānañca ayaṁ anāsavo vimokkho.

[479] Katamo sāmiso vimokkho. Rūpapaṭisaññutto
vimokkho ayaṁ sāmiso vimokkho.
Katamo nirāmiso vimokkho. Arūpapaṭisaññutto vimokkho
ayaṁ nirāmiso vimokkho.
Katamo nirāmisataro 1 vimokkho. Cattāro ca ariyamaggā
cattāri ca sāmaññaphalāni nibbānañca ayaṁ nirāmisataro 1 vimokkho.
Katamo paṇihito vimokkho. Cattāri jhānāni catasso ca
arūpasamāpattiyo ayaṁ paṇihito vimokkho.
Katamo appaṇihito vimokkho. Cattāro ca ariyamaggā
cattāri ca sāmaññaphalāni nibbānañca ayaṁ appaṇihito vimokkho.
Katamo paṇihitappaṭippassaddhivimokkho. Paṭhamajjhānassa
paṭilābho vā vipāko vā .pe. Nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā
1 Ma. Yu. nirāmisānirāmisataro vimokkho.
Paṭilābho vā vipāko vā ayaṁ paṇihitappaṭippassaddhivimokkho.
Katamo saññutto vimokkho. Cattāri jhānāni catasso ca
arūpasamāpattiyo ayaṁ saññutto vimokkho.
Katamo visaññutto vimokkho. Cattāro ca ariyamaggā
cattāri ca sāmaññaphalāni nibbānañca ayaṁ visaññutto vimokkho.
Katamo ekattavimokkho. Cattāro ca ariyamaggā cattāri ca
sāmaññaphalāni nibbānañca ayaṁ ekattavimokkho.
Katamo nānattavimokkho. Cattāri jhānāni catasso ca
arūpasamāpattiyo ayaṁ nānattavimokkho.

[480] Katamo saññāvimokkho. Siyā eko saññāvimokkho
dasa saññāvimokkhā honti dasa saññāvimokkhā eko saññāvimokkho
hoti vatthuvasena pariyāyena [1]-.
Siyāti 2 kathañca siyā. Aniccānupassanāñāṇaṁ niccato
saññāya muccatīti saññāvimokkho dukkhānupassanāñāṇaṁ sukhato
saññāya muccatīti saññāvimokkho anattānupassanāñāṇaṁ
attato saññāya muccatīti saññāvimokkho nibbidānupassanāñāṇaṁ
nandiyā saññāya muccatīti saññāvimokkho virāgānupassanāñāṇaṁ
rāgato saññāya muccatīti saññāvimokkho nirodhānupassanāñāṇaṁ
samudayato saññāya muccatīti saññāvimokkho paṭinissaggānupassanāñāṇaṁ
ādānato saññāya muccatīti saññāvimokkho
1 Ma. siyāti. 2 Ma. ayaṁ pāṭho natthi. evamīdisesu ṭhānesu.
Animittānupassanāñāṇaṁ nimittato saññāya muccatīti saññāvimokkho
appaṇihitānupassanāñāṇaṁ paṇidhiyā saññāya muccatīti
saññāvimokkho suññatānupassanāñāṇaṁ abhinivesato saññāya
muccatīti saññāvimokkho evaṁ siyā eko saññāvimokkho dasa
saññāvimokkhā honti dasa saññāvimokkhā eko saññāvimokkho
hoti vatthuvasena pariyāyena. Rūpe aniccānupassanāñāṇaṁ
niccato saññāya muccatīti saññāvimokkho .pe. Rūpe suññatānupassanāñāṇaṁ
abhinivesato saññāya muccatīti saññāvimokkho
evaṁ siyā eko saññāvimokkho dasa saññāvimokkhā honti
dasa saññāvimokkhā eko saññāvimokkho hoti vatthuvasena
pariyāyena. Vedanāya .pe. Saññāya saṅkhāresu viññāṇe
cakkhusmiṁ .pe. Jarāmaraṇe aniccānupassanāñāṇaṁ niccato
saññāya muccatīti saññāvimokkho .pe. Jarāmaraṇe suññatānupassanāñāṇaṁ
abhinivesato saññāya muccatīti saññāvimokkho evaṁ
siyā eko saññāvimokkho dasa saññāvimokkhā honti dasa
saññāvimokkhā eko saññāvimokkho hoti vatthuvasena pariyāyena
ayaṁ saññāvimokkho.

[481] Katamo ñāṇavimokkho. Siyā eko ñāṇavimokkho
dasa ñāṇavimokkhā honti dasa ñāṇavimokkhā eko ñāṇavimokkho
hoti vatthuvasena pariyāyena.
Siyāti kathañca siyā. Aniccānupassanā yathābhūtaṁ ñāṇaṁ
niccato sammohā aññāṇā muccatīti ñāṇavimokkho dukkhānupassanā
yathābhūtaṁ ñāṇaṁ sukhato sammohā aññāṇā muccatīti
ñāṇavimokkho anattānupassanā yathābhūtaṁ ñāṇaṁ attato
sammohā aññāṇā muccatīti ñāṇavimokkho nibbidānupassanā
yathābhūtaṁ ñāṇaṁ nandiyā sammohā aññāṇā muccatīti ñāṇavimokkho
virāgānupassanā yathābhūtaṁ ñāṇaṁ rāgato sammohā
aññāṇā muccatīti ñāṇavimokkho nirodhānupassanā yathābhūtaṁ ñāṇaṁ
samudayato sammohā aññāṇā muccatīti ñāṇavimokkho
paṭinissaggānupassanā yathābhūtaṁ ñāṇaṁ ādānato sammohā aññāṇā
muccatīti ñāṇavimokkho animittānupassanā yathābhūtaṁ ñāṇaṁ
nimittato sammohā aññāṇā muccatīti ñāṇavimokkho appaṇihitānupassanā
yathābhūtaṁ ñāṇaṁ paṇidhiyā sammohā aññāṇā
muccatīti ñāṇavimokkho suññatānupassanā yathābhūtaṁ ñāṇaṁ
abhinivesato sammohā aññāṇā muccatīti ñāṇavimokkho evaṁ
siyā eko ñāṇavimokkho dasa ñāṇavimokkhā honti dasa
ñāṇavimokkhā eko ñāṇavimokkho hoti vatthuvasena pariyāyena.
Rūpe aniccānupassanā yathābhūtaṁ ñāṇaṁ niccato sammohā aññāṇā
muccatīti ñāṇavimokkho .pe. Rūpe suññatānupassanā yathābhūtaṁ
ñāṇaṁ abhinivesato sammohā aññāṇā muccatīti ñāṇavimokkho
Evaṁ siyā eko ñāṇavimokkho dasa ñāṇavimokkhā honti dasa
ñāṇavimokkhā eko ñāṇavimokkho hoti vatthuvasena pariyāyena.
Vedanāya .pe. Saññāya saṅkhāresu viññāṇe cakkhusmiṁ .pe.
Jarāmaraṇe aniccānupassanā yathābhūtaṁ ñāṇaṁ niccato sammohā
aññāṇā muccatīti ñāṇavimokkho .pe. Jarāmaraṇe suññatānupassanā
yathābhūtaṁ ñāṇaṁ abhinivesato abhinivesato sammohā aññāṇā
muccatīti ñāṇavimokkho evaṁ siyā eko ñāṇavimokkho
dasa ñāṇavimokkhā honti dasa ñāṇavimokkhā eko ñāṇavimokkho
hoti vatthuvasena pariyāyena ayaṁ ñāṇavimokkho.

[482] Katamo sītisiyāvimokkho. Siyā eko sītisiyāvimokkho
dasa sītisiyāvimokkhā honti dasa sītisiyāvimokkhā eko
sītisiyāvimokkho hoti vatthuvasena pariyāyena.
Siyāti kathañca siyā. Aniccānupassanā anuttaraṁ sītibhāvaṁ
ñāṇaṁ niccato santāpapariḷāhadarathā muccatīti sītisiyāvimokkho
dukkhānupassanā anuttaraṁ sītibhāvaṁ ñāṇaṁ sukhato santāpapariḷāhadarathā
muccatīti sītisiyāvimokkho anattānupassanā anuttaraṁ
sītibhāvaṁ ñāṇaṁ attato santāpapariḷāhadarathā muccatīti sītisiyāvimokkho
nibbidānupassanā anuttaraṁ sītibhāvaṁ ñāṇaṁ nandiyā
santāpapariḷāhadarathā muccatīti sītisiyāvimokkho virāgānupassanā
anuttaraṁ sītibhāvaṁ ñāṇaṁ rāgato santāpapariḷāhadarathā muccatīti
Sītisiyāmokkho nirodhānupassanā anuttaraṁ sītibhāvaṁ ñāṇaṁ samudayato
santāpapariḷāhadarathā muccati sītisiyāvimokkho paṭinissaggānupassanā
anuttaraṁ sītibhāvaṁ ñāṇaṁ ādānato santāpapariḷāhadarathā
muccatīti sītisiyāvimokkho animittānupassanā anuttaraṁ sītibhāvaṁ
ñāṇaṁ nimittato santāpapariḷāhadarathā muccatīti sītisiyāvimokkho
appaṇihitānupassanā anuttaraṁ sītibhāvaṁ ñāṇaṁ paṇidhiyā santāpapariḷāhadarathā
muccatīti sītisiyāvimokkho suññatānupassanā anuttaraṁ
sītibhāvaṁ ñāṇaṁ abhinivesato santāpapariḷāhadarathā muccatīti
sītisiyāvimokkho evaṁ siyā eko sītisiyāvimokkho dasa sītisiyāvimokkhā
honti dasa sītisiyāvimokkhā eko sītisiyāvimokkho
hoti vatthuvasena pariyāyena. Rūpe aniccānupassanā anuttaraṁ
sītibhāvaṁ ñāṇaṁ niccato santāpapariḷāhadarathā muccatīti sītisiyāvimokkho
.pe. Vatthuvasena pariyāyena. Vedanāya .pe. Saññāya
saṅkhāresu viññāṇe cakkhusmiṁ .pe. Jarāmaraṇe aniccānupassanā
anuttaraṁ sītibhāvaṁ ñāṇaṁ niccato santāpapariḷāhadarathā
muccatīti sītisiyāvimokkho .pe. Evaṁ siyā eko sītisiyāvimokkho
dasa sītisiyāvimokkhā honti dasa sītisiyāvimokkhā eko sītisiyāvimokkho
hoti vatthuvasena pariyāyena ayaṁ sītisiyāvimokkho.

[483] Katamo jhānavimokkho. Nekkhammaṁ jāyatīti 1 jhānaṁ
1 Sī. Ma. Yu. jhāyatīti. evamuparipi.
Kāmacchandaṁ jhāpetīti jhānaṁ jāyanto 1 muccatīti jhānavimokkho
jhāpento muccatīti jhānavimokkho jāyantīti 2 dhammā jhāpetīti
kilese jāte ca jhāpe ca jānātīti jhānavimokkho abyāpādo
jāyatīti jhānaṁ byāpādaṁ jhāpetīti jhānaṁ jāyanto muccatīti
jhānavimokkho jhāpento muccatīti jhānavimokkho jāyantīti
dhammā jhāpetīti kilese jāte ca jhāpe ca jānātīti jhānavimokkho
ālokasaññā jāyatīti jhānaṁ thīnamiddhaṁ jhāpetīti
jhānaṁ avikkhepo jāyatīti jhānaṁ uddhaccaṁ jhāpetīti jhānaṁ
dhammavavatthānaṁ jāyatīti jhānaṁ vicikicchaṁ jhāpetīti jhānaṁ ñāṇaṁ
jāyatīti jhānaṁ avijjaṁ jhāpetīti jhānaṁ pāmujjaṁ jāyatīti jhānaṁ
aratiṁ jhāpetīti jhānaṁ paṭhamajjhānaṁ jāyatīti jhānaṁ nīvaraṇaṁ
jhāpetīti jhānaṁ .pe. Arahattamaggo jāyatīti jhānaṁ sabbakilese
jhāpetīti jhānaṁ jāyanto muccatīti jhānavimokkho jhāpento
muccatīti jhānavimokkho jāyantīti dhammā jhāpetīti kilese jāte
ca jhāpe ca jānātīti jhānavimokkho ayaṁ jhānavimokkho.

[484] Katamo anupādācittassa vimokkho. Siyā eko
anupādācittassa vimokkho dasa anupādācittassa vimokkhā honti
dasa anupādācittassa vimokkhā eko anupādācittassa vimokkho
hoti vatthuvasena pariyāyena.
1 Sī. Ma. Yu. jhāyanto. 2 Sī. Ma. Yu. jhāyantīti. evamuparipi.
3 Ma. Yu. nīvaraṇe.
Siyāti kathañca siyā aniccānupassanāñāṇaṁ niccato upādānā
muccatīti anupādācittassa vimokkho dukkhānupassanāñāṇaṁ
sukhato upādānā muccatīti anupādācittassa vimokkho anattānupassanāñāṇaṁ
attato upādānā muccatīti anupādācittassa
vimokkho nibbidānupassanāñāṇaṁ nandiyā upādānā muccatīti
anupādācittassa vimokkho virāgānupassanāñāṇaṁ rāgato upādānā
muccatīti anupādācittassa vimokkho nirodhānupassanāñāṇaṁ
samudayato upādānā muccatīti anupādācittassa vimokkho
paṭinissaggānupassanāñāṇaṁ ādānato upādānā muccatīti
anupādācittassa vimokkho animittānupassanāñāṇaṁ nimittato upādānā
muccatīti anupādācittassa vimokkho appaṇihitānupassanāñāṇaṁ
paṇidhiyā upādānā muccatīti anupādācittassa vimokkho
suññatānupassanāñāṇaṁ abhinivesato upādānā muccatīti anupādācittassa
vimokkho evaṁ siyā eko anupādācittassa vimokkho
dasa anupādācittassa vimokkhā honti dasa anupādācittassa
vimokkhā eko anupādācittassa vimokkho hoti vatthuvasena
pariyāyena. Rūpe aniccānupassanāñāṇaṁ niccato upādānā
muccatīti anupādācittassa vimokkho .pe. Rūpe suññatānupassanāñāṇaṁ
abhinivesato upādānā muccatīti anupādācittassa vimokkho
evaṁ siyā eko anupādācittassa vimokkho dasa anupādācittassa
Vimokkhā honti dasa anupādācittassa vimokkhā eko
anupādācittassa vimokkho hoti vatthuvasena pariyāyena. Vedanāya
.pe. Saññāya saṅkhāresu viññāṇe cakkhusmiṁ .pe. Jarāmaraṇe
aniccānupassanāñāṇaṁ niccato upādānā muccatīti
anupādācittassa vimokkho .pe. Jarāmaraṇe suññatānupassanāñāṇaṁ
abhinivesato upādānā muccatīti anupādācittassa vimokkho
evaṁ siyā eko anupādācittassa vimokkho hoti dasa anupādācittassa
vimokkhā honti dasa anupādācittassa vimokkhā eko
anupādācittassa vimokkho hoti vatthuvasena pariyāyena.

[485] Aniccānupassanāñāṇaṁ katihupādānehi muccati dukkhānupassanāñāṇaṁ
katihupādānehi muccati anattānupassanāñāṇaṁ
katihupādānehi muccati nibbidānupassanāñāṇaṁ .pe. Virāgānupassanāñāṇaṁ
nirodhānupassanāñāṇaṁ paṭinissaggānupassanāñāṇaṁ
animittānupassanāñāṇaṁ appaṇihitānupassanāñāṇaṁ suññatānupassanāñāṇaṁ
katihupādānehi muccati. Aniccānupassanāñāṇaṁ
tīhupādānehi muccati dukkhānupassanāñāṇaṁ ekupādānā
muccati anattānupassanāñāṇaṁ tīhupādānehi muccati nibbidānupassanāñāṇaṁ
ekupādānā muccati virāgānupassanāñāṇaṁ
ekupādānā muccati nirodhānupassanāñāṇaṁ catūhupādānehi
muccati paṭinissaggānupassanāñāṇaṁ catūhupādānehi muccati
Animittānupassanāñāṇaṁ tīhupādānehi muccati appaṇihitānupassanāñāṇaṁ
ekupādānā muccati suññatānupassanāñāṇaṁ
tīhupādānehi muccati.