[466] Āsavāti katame te āsavā kāmāsavo bhavāsavo
diṭṭhāsavo avijjāsavo.
Katthete āsavā khīyanti. Sotāpattimaggena anavaseso
diṭṭhāsavo khīyati apāyagamanīyo kāmāsavo khīyati apāyagamanīyo
bhavāsavo khīyati apāyagamanīyo avijjāsavo khīyati etthete
āsavā khīyanti. Sakadāgāmimaggena oḷāriko kāmāsavo khīyati
tadekaṭṭho bhavāsavo khīyati tadekaṭṭho avijjāsavo khīyati
etthete āsavā khīyanti. Anāgāmimaggena anavaseso kāmāsavo
khīyati tadekaṭṭho bhavāsavo khīyati tadekaṭṭho avijjāsavo khīyati
etthete āsavā khīyanti. Arahattamaggena anavaseso bhavāsavo
khīyati anavaseso avijjāsavo khīyati etthete āsavā khīyanti.
Na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci atho aviññātamajānitabbaṁ
sabbaṁ abhiññāsi yadatthi neyyaṁ 1 tathāgato tena samantacakkhūti.
Samantacakkhūti kenatthena samantacakkhu. Cuddasa buddhañāṇāni
dukkhe ñāṇaṁ buddhañāṇaṁ dukkhasamudaye ñāṇaṁ buddhañāṇaṁ .pe.
Sabbaññutañāṇaṁ buddhañāṇaṁ anāvaraṇaṁ 2 buddhañāṇaṁ imāni
1 ñeyyanti vā pāṭho. 2 Ma. Yu. anāvaraṇañāṇaṁ.
Cuddasa buddhañāṇāni imesaṁ cuddasannaṁ buddhañāṇānaṁ aṭṭha
ñāṇāni sāvakasādhāraṇāni cha ñāṇāni asādhāraṇāni
sāvakehi.

[467] Yāvatā dukkhassa dukkhaṭṭho ñāto aññāto
dukkhaṭṭho natthīti samantacakkhu yaṁ samantacakkhuṁ taṁ paññindriyaṁ
paññindriyassa vasena adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṁ paggahaṭṭhena
viriyindriyaṁ upaṭṭhānaṭṭhena satindriyaṁ avikkhepaṭṭhena samādhindriyaṁ
yāvatā dukkhassa dukkhaṭṭho diṭṭho vidito sacchikato
phassito paññāya aphassito paññāya dukkhaṭṭho natthīti samantacakkhu
yaṁ samantacakkhuṁ taṁ paññindriyaṁ paññindriyassa vasena
adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṁ paggahaṭṭhena viriyindriyaṁ upaṭṭhānaṭṭhena
satindriyaṁ avikkhepaṭṭhena samādhindriyaṁ yāvatā samudayassa
samudayaṭṭho .pe. Yāvatā nirodhassa nirodhaṭṭho yāvatā
maggassa maggaṭṭho yāvatā atthapaṭisambhidāya atthapaṭisambhidaṭṭho
.pe. Yāvatā dhammapaṭisambhidāya dhammapaṭisambhidaṭṭho yāvatā
niruttipaṭisambhidāya niruttipaṭisambhidaṭṭho yāvatā paṭibhāṇapaṭisambhidāya
paṭibhāṇapaṭisambhidaṭṭho yāvatā indriyānaṁ paropariyatte
ñāṇaṁ yāvatā sattānaṁ āsayānusaye ñāṇaṁ yāvatā
yamakapāṭihire ñāṇaṁ yāvatā mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇaṁ
.pe. Yāvatā sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa
Sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya diṭṭhaṁ sutaṁ mutaṁ
viññātaṁ pattaṁ pariyesitaṁ anuvicaritaṁ manasā ñātaṁ diṭṭhaṁ viditaṁ
sacchikataṁ phassitaṁ paññāya aphassitaṁ paññāya natthīti samantacakkhu
yaṁ samantacakkhuṁ 1 taṁ paññindriyaṁ paññindriyassa vasena
adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṁ paggahaṭṭhena viriyindriyaṁ upaṭṭhānaṭṭhena
satindriyaṁ avikkhepaṭṭhena samādhindriyaṁ saddahanto
paggaṇhāti paggaṇhanto saddahati saddahanto upaṭṭhāpeti
upaṭṭhāpento saddahati saddahanto samādahati samādahanto
saddahati saddahanto pajānāti pajānanto saddahati paggaṇhanto
upaṭṭhāpeti upaṭṭhāpento paggaṇhāti paggaṇhanto
samādahati samādahanto paggaṇhāti paggaṇhanto pajānāti
pajānanto paggaṇhāti paggaṇhanto saddahati saddahanto
paggaṇhāti upaṭṭhāpento samādahati samādahanto upaṭṭhāpeti
upaṭṭhāpento pajānāti pajānanto upaṭṭhāpeti upaṭṭhāpento
saddahati saddahanto upaṭṭhāpeti upaṭṭhāpento paggaṇhāti
paggaṇhanto upaṭṭhāpeti samādahanto pajānāti
pajānanto samādahati samādahanto saddahati saddahanto
samādahati samādahanto paggaṇhāti paggaṇhanto samādahati
samādahanto upaṭṭhāpeti upaṭṭhāpento samādahati pajānanto
saddahati saddahanto pajānāti pajānanto paggaṇhāti
1 Ma. Yu. samantacakkhu.
Paggaṇhanto pajānāti pajānanto upaṭṭhāpeti upaṭṭhāpento
pajānāti pajānanto samādahati samādahanto pajānāti
saddahitattā paggahitaṁ paggahitattā saddahitaṁ saddahitattā
upaṭṭhāpitaṁ upaṭṭhāpitattā saddahitaṁ saddahitattā samādapitaṁ 1
samādapitattā 2 saddahitaṁ saddahitattā pajānitaṁ pajānitattā
saddahitaṁ paggahitattā upaṭṭhāpitaṁ upaṭṭhāpitattā paggahitaṁ
paggahitattā samādapitaṁ samādapitattā paggahitaṁ paggahitattā
pajānitaṁ pajānitattā paggahitaṁ paggahitattā saddahitaṁ
saddahitattā paggahitaṁ upaṭṭhāpitattā samādapitaṁ samādapitattā
upaṭṭhāpitaṁ upaṭṭhāpitattā pajānitaṁ pajānitattā upaṭṭhāpitaṁ
upaṭṭhāpitattā saddahitaṁ saddahitattā upaṭṭhāpitaṁ upaṭṭhāpitattā
paggahitaṁ paggahitattā upaṭṭhāpitaṁ samādapitattā
pajānitaṁ pajānitattā samādapitaṁ samādapitattā saddahitaṁ
saddahitattā samādahitaṁ samādahitattā paggahitaṁ paggahitattā
samādapitaṁ samādapitattā upaṭṭhāpitaṁ upaṭṭhāpitattā
samādahitaṁ pajānitattā saddahitaṁ saddahitattā pajānitaṁ
pajānitattā paggahitaṁ paggahitattā pajānitaṁ pajānitattā
upaṭṭhāpitaṁ upaṭṭhāpitattā pajānitaṁ pajānitattā samādapitaṁ
samādapitattā pajānitaṁ yaṁ buddhacakkhuṁ 3 taṁ buddhañāṇaṁ yaṁ buddhañāṇaṁ
taṁ buddhacakkhuṁ yena cakkhunā tathāgato satte passati
1-2 Ma. Yu. samādahitaṁ samādahitattā. evamīdisesu padesu. 3 Ma. Yu. buddhacakkhu.
Apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre
dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino
appekacce naparalokavajjabhayadassāvino.

[468] Apparajakkhe mahārajakkheti saddho puggalo
apparajakkho assaddho puggalo mahārajakkho āraddhaviriyo puggalo
apparajakkho kusīto puggalo mahārajakkho upaṭṭhitassati
puggalo apparajakkho muṭṭhassati puggalo mahārajakkho samāhito
puggalo apparajakkho asamāhito puggalo mahārajakkho paññavā
puggalo apparajakkho duppañño puggalo mahārajakkho.
Tikkhindriye mudindriyeti saddho puggalo tikkhindriyo
assaddho puggalo mudindriyo .pe. Paññavā puggalo tikkhindriyo
duppañño puggalo mudindriyo.
Svākāre dvākāreti saddho puggalo svākāro .pe.
Paññavā puggalo svākāro duppañño puggalo dvākāro.
Suviññāpaye duviññāpayeti saddho puggalo suviññāpayo
assaddho puggalo duviññāpayo .pe. Paññavā puggalo
suviññāpayo duppañño puggalo duviññāpayo.
Appekacce paralokavajjabhayadassāvino appekacce
naparalokavajjabhayadassāvinoti saddho puggalo paralokavajjabhayadassāvī
assaddho puggalo naparalokavajjabhayadassāvī āraddhaviriyo puggalo
Paralokavajjabhayadassāvī kusīto puggalo naparalokavajjabhayadassāvī
.pe. Paññavā puggalo paralokavajjabhayadassāvī duppañño
puggalo naparalokavajjabhayadassāvī.
Lokoti khandhaloko dhātuloko āyatanaloko vipattibhavaloko
vipattisambhavaloko sampattibhavaloko sampattisambhavaloko. Eko
loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Dve lokā nāmañca
rūpañca. Tayo lokā tisso vedanā. Cattāro lokā
cattāro āhārā. Pañca lokā pañcupādānakkhandhā. Cha
lokā cha ajjhattikāni āyatanāni. Satta lokā satta
viññāṇaṭṭhitiyo. Aṭṭha lokā aṭṭha lokadhammā. Nava
lokā nava sattāvāsā. Dasa lokā dasāyatanāni. Dvādasa
lokā dvādasāyatanāni. Aṭṭhārasa lokā aṭṭhārasa
dhātuyo.
Vajjanti sabbe kilesā vajjā sabbe duccaritā vajjā sabbe
abhisaṅkhārā vajjā sabbe bhavagāmikammā vajjā iti imasmiñca
loke imasmiñca vajje tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti
seyyathāpi ukkhittāsike vadhake imehi paññāsāya ākārehi
imāni pañcindriyāni jānāti passati aññāti paṭivijjhati.
Tatiyabhāṇavāraṁ niṭṭhitaṁ.
Indriyakathā niṭṭhitā.
Mahāvagge vimokkhakathā
paripuṇṇanidānā 1

[469] Tayome bhikkhave vimokkhā katame tayo suññato
vimokkho animitto vimokkho appaṇihito vimokkho ime
bhikkhave tayo vimokkhā.
Api ca aṭṭhasaṭṭhī vimokkhā suññato vimokkho animitto
vimokkho appaṇihito vimokkho ajjhattavuṭṭhāno vimokkho
bahiddhāvuṭṭhāno vimokkho dubhatovuṭṭhāno vimokkho ajjhattavuṭṭhānā
cattāro vimokkhā bahiddhāvuṭṭhānā cattāro vimokkhā
dubhatovuṭṭhānā cattāro vimokkhā ajjhattavuṭṭhānānaṁ anulomā
cattāro vimokkhā bahiddhāvuṭṭhānānaṁ anulomā cattāro vimokkhā
dubhatovuṭṭhānānaṁ anulomā cattāro vimokkhā ajjhattavuṭṭhānā 2
paṭippassaddhī cattāro vimokkhā bahiddhāvuṭṭhānā paṭippassaddhī
cattāro vimokkhā dubhatovuṭṭhānā paṭippassaddhī cattāro
vimokkhā rūpī rūpāni passatīti vimokkho ajjhattaṁ arūpasaññī
bahiddhā rūpāni passatīti vimokkho subhanteva adhimutto hotīti
vimokkho ākāsānañcāyatanasamāpattivimokkho
viññāṇañcāyatanasamāpattivimokkho ākiñcaññāyatanasamāpattivimokkho
nevasaññānāsaññāyatanasamāpattivimokkho saññāvedayitanirodhasamāpattivimokkho
1 Ma. ..ṇidānaṁ. 2 Ma. ajjhattavuṭṭhānapaṭippassaddhi. evamuparipi.
Samayavimokkho asamayavimokkho sāmayiko
vimokkho asāmayiko vimokkho kuppo vimokkho akuppo
vimokkho lokiyo vimokkho lokuttaro vimokkho sāsavo
vimokkho anāsavo vimokkho sāmiso vimokkho nirāmiso
vimokkho nirāmisataro vimokkho paṇihito vimokkho appaṇihito
vimokkho paṇihitappaṭippassaddhivimokkho saññutto vimokkho
visaññutto vimokkho ekattavimokkho nānattavimokkho
saññāvimokkho ñāṇavimokkho sītisiyāvimokkho jhānavimokkho
anupādācittassa vimokkho.

[470] Katamo suññato vimokkho. Idha bhikkhu araññagato
vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati
suññamidaṁ attena vā attaniyena vāti so tattha abhinivesaṁ na
karotīti suññato vimokkho ayaṁ suññato vimokkho.
Katamo animitto vimokkho. Idha bhikkhu araññagato vā
rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati suññamidaṁ
attena vā attaniyena vāti so tattha nimittaṁ na karotīti
animitto vimokkho ayaṁ animitto vimokkho.
Katamo appaṇihito vimokkho. Idha bhikkhu araññagato vā
rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati suññamidaṁ
attena vā attaniyena vāti so tattha paṇidhiṁ na karotīti
Appaṇihito vimokkho ayaṁ appaṇihito vimokkho.
Katamo ajjhattavuṭṭhāno vimokkho. Cattāri jhānāni ayaṁ
ajjhattavuṭṭhāno vimokkho.
Katamo bahiddhāvuṭṭhāno vimokkho. Catasso arūpasamāpattiyo
ayaṁ bahiddhāvuṭṭhāno vimokkho.
Katamo dubhatovuṭṭhāno vimokkho. Cattāro ariyamaggā ayaṁ
dubhatovuṭṭhāno vimokkho.

[471] Katame ajjhattavuṭṭhānā cattāro vimokkhā
paṭhamajjhānaṁ nīvaraṇehi vuṭṭhāti dutiyajjhānaṁ vitakkavicārehi vuṭṭhāti
tatiyajjhānaṁ pītiyā vuṭṭhāti catutthajjhānaṁ sukhadukkhehi vuṭṭhāti
ime ajjhattavuṭṭhānā cattāro vimokkhā.
Katame bahiddhāvuṭṭhānā cattāro vimokkhā.
Ākāsānañcāyatanasamāpatti rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya
vuṭṭhāti viññāṇañcāyatanasamāpatti ākāsānañcāyatanasaññāya
vuṭṭhāti ākiñcaññāyatanasamāpatti viññāṇañcāyatanasaññāya
vuṭṭhāti nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti ākiñcaññāyatanasaññāya
vuṭṭhāti ime bahiddhāvuṭṭhānā cattāro vimokkhā.
Katame dubhatovuṭṭhānā cattāro vimokkhā. Sotāpattimaggo
sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā vicikicchānusayā
vuṭṭhāti tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti
Bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti sakadāgāmimaggo oḷārikā
kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā oḷārikā kāmarāgānusayā
paṭighānusayā vuṭṭhāti tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti
bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti anāgāmimaggo aṇusahagatā
kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā aṇusahagatā kāmarāgānusayā
paṭighānusayā vuṭṭhāti tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti
bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti arahattamaggo rūparāgā
arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā
avijjānusayā vuṭṭhāti tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti
bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti ime dubhatovuṭṭhānā cattāro
vimokkhā.

[472] Katame ajjhattavuṭṭhānānaṁ anulomā cattāro
vimokkhā. Paṭhamajjhānaṁ paṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca
pīti ca sukhañca cittekaggatā ca dutiyajjhānaṁ paṭilābhatthāya
tatiyajjhānaṁ paṭilābhatthāya catutthajjhānaṁ paṭilābhatthāya vitakko ca
vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca ime ajjhattavuṭṭhānānaṁ
anulomā cattāro vimokkhā.
Katame bahiddhāvuṭṭhānānaṁ anulomā cattāro vimokkhā.
Ākāsānañcāyatanasamāpattiṁ paṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca
pīti ca sukhañca cittekaggatā ca viññāṇañcāyatanasamāpattiṁ
Ākiñcaññāyatanasamāpattiṁ nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṁ
paṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā
ca ime bahiddhāvuṭṭhānānaṁ anulomā cattāro vimokkhā.
Katame dubhatovuṭṭhānānaṁ anulomā cattāro vimokkhā.
Sotāpattimaggaṁ paṭilābhatthāya aniccānupassanā dukkhānupassanā
anattānupassanā sakadāgāmimaggaṁ paṭilābhatthāya anāgāmimaggaṁ
paṭilābhatthāya arahattamaggaṁ paṭilābhatthāya aniccānupassanā dukkhānupassanā
anattānupassanā ime dubhatovuṭṭhānānaṁ anulomā
cattāro vimokkhā.

[473] Katame ajjhattavuṭṭhānā paṭippassaddhī cattāro
vimokkhā. Paṭhamajjhānassa paṭilābho vā vipāko vā dutiyajjhānassa
tatiyajjhānassa catutthajjhānassa paṭilābho vā vipāko
vā ime ajjhattavuṭṭhānā paṭippassaddhī cattāro vimokkhā.
Katame bahiddhāvuṭṭhānā paṭippassaddhī cattāro vimokkhā.
Ākāsānañcāyatanasamāpattiyā paṭilābho vā vipāko vā
viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasamāpattiyā neva
saññānāsaññāyatanasamāpattiyā paṭilābho vā vipāko vā
ime bahiddhāvuṭṭhānā paṭippassaddhī cattāro vimokkhā.
Katame dubhatovuṭṭhānā paṭippassaddhī cattāro vimokkhā.
Sotāpattimaggassa sotāpattiphalaṁ sakadāgāmimaggassa sakadāgāmiphalaṁ
Anāgāmimaggassa anāgāmiphalaṁ arahattamaggassa arahattaphalaṁ
ime dubhatovuṭṭhānā paṭippassaddhī cattāro vimokkhā.

[474] Kathaṁ rūpī rūpāni passatīti vimokkho. Idhekacco
ajjhattaṁ paccattaṁ nīlanimittaṁ manasi karoti nīlasaññaṁ paṭilabhati
so taṁ nimittaṁ suggahitaṁ karoti sūpadhāritaṁ upadhāreti svāvatthitaṁ
avatthāpeti so taṁ nimittaṁ suggahitaṁ katvā sūpadhāritaṁ upadhāretvā
svāvatthitaṁ avatthāpetvā bahiddhā nīlanimitte cittaṁ
upasaṁharati nīlasaññaṁ paṭilabhati so taṁ nimittaṁ suggahitaṁ karoti
sūpadhāritaṁ upadhāreti svāvatthitaṁ avatthāpeti so taṁ nimittaṁ
suggahitaṁ katvā sūpadhāritaṁ upadhāretvā svāvatthitaṁ avatthāpetvā
āsevati bhāveti bahulīkaroti tassa evaṁ hoti ajjhattañca
bahiddhā ca ubhayamidaṁ rūpanti rūpasaññī hoti idhekacco ajjhattaṁ
paccattaṁ pītanimittaṁ lohitanimittaṁ odātanimittaṁ manasi karoti
odātasaññaṁ paṭilabhati so taṁ nimittaṁ suggahitaṁ karoti sūpadhāritaṁ
upadhāreti svāvatthitaṁ avatthāpeti so taṁ nimittaṁ suggahitaṁ
katvā sūpadhāritaṁ upadhāretvā svāvatthitaṁ avatthāpetvā bahiddhā
odātanimitte cittaṁ upasaṁharati odātasaññaṁ paṭilabhati so
taṁ nimittaṁ suggahitaṁ karoti sūpadhāritaṁ upadhāreti svāvatthitaṁ
avatthāpeti so taṁ nimittaṁ suggahitaṁ katvā sūpadhāritaṁ upadhāretvā
svāvatthitaṁ avatthāpetvā āsevati bhāveti bahulīkaroti tassa
Evaṁ hoti ajjhattañca bahiddhā ca ubhayamidaṁ rūpanti rūpasaññī
hoti evaṁ rūpī rūpāni passatīti vimokkho.

[475] Kathaṁ ajjhattaṁ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passatīti
vimokkho. Idhekacco ajjhattaṁ paccattaṁ nīlanimittaṁ na manasi
karoti nīlasaññaṁ na paṭilabhati bahiddhā nīlanimitte cittaṁ
upasaṁharati nīlasaññaṁ paṭilabhati so taṁ nimittaṁ suggahitaṁ karoti
sūpadhāritaṁ upadhāreti svāvatthitaṁ avatthāpeti so taṁ nimittaṁ
suggahitaṁ katvā sūpadhāritaṁ upadhāretvā svāvatthitaṁ avatthāpetvā
āsevati bhāveti bahulīkaroti tassa evaṁ hoti ajjhattaṁ arūpasaññī 1
bahiddhā rūpamidanti rūpasaññī hoti idhekacco ajjhattaṁ
paccattaṁ pītanimittaṁ lohitanimittaṁ odātanimittaṁ na manasi karoti
odātasaññaṁ na paṭilabhati bahiddhā odātanimitte cittaṁ
upasaṁharati odātasaññaṁ paṭilabhati so taṁ nimittaṁ suggahitaṁ
karoti sūpadhāritaṁ upadhāreti svāvatthitaṁ avatthāpeti so taṁ
nimittaṁ suggahitaṁ katvā sūpadhāritaṁ upadhāretvā svāvatthitaṁ
avatthāpetvā āsevati bhāveti bahulīkaroti tassa evaṁ hoti
ajjhattaṁ arūpaṁ bahiddhā rūpamidanti rūpasaññī hoti evaṁ ajjhattaṁ
arūpasaññī bahiddhā rūpāni passatīti vimokkho.