[416] Kathaṁ aniccānupassī assasissāmīti sikkhati aniccānupassī
passasissāmīti sikkhati.
Aniccanti kiṁ aniccaṁ. Pañcakkhandhā aniccā. Kenatthena
aniccā. Uppādavayaṭṭhena aniccā. Pañcannaṁ khandhānaṁ udayaṁ
passanto kati lakkhaṇāni passati vayaṁ passanto kati lakkhaṇāni
passati udayabbayaṁ passanto kati lakkhaṇāni passati. Pañcannaṁ
khandhānaṁ udayaṁ passanto pañcavīsati lakkhaṇāni passati .pe.
Pañcannaṁ khandhānaṁ udayabbayaṁ passanto imāni paññāsaṁ
lakkhaṇāni passati rūpe aniccānupassī assasissāmīti sikkhati rūpe
aniccānupassī passasissāmīti sikkhati vedanāya saññāya
saṅkhāresu viññāṇe cakkhusmiṁ .pe. Jarāmaraṇe aniccānupassī
assasissāmīti sikkhati jarāmaraṇe aniccānupassī passasissāmīti
sikkhati aniccānupassī assāsapassāsavasena dhammā upaṭṭhānaṁ
sati anupassanāñāṇaṁ dhammā upaṭṭhānaṁ no sati sati upaṭṭhānaṁ
ceva sati ca tāya satiyā tena ñāṇena te dhamme anupassatīti
tena vuccati dhammesu dhammānupassanā satipaṭṭhānabhāvanā.
Anupassatīti kathaṁ te dhamme anupassati .pe. Evante
dhamme anupassati.
Bhāvanāti catasso bhāvanā .pe. Āsevanaṭṭhena bhāvanā.
Aniccānupassī assāsapassāsā saṁvaraṭṭhena sīlavisuddhi .pe.
Aniccānupassī assāsapassāsavasena cittassa ekaggataṁ avikkhepaṁ
pajānato .pe. Pajānanto indriyāni samodhāneti tena vuccati
samatthañca paṭivijjhati.

[417] Kathaṁ virāgānupassī assasissāmīti sikkhati virāgānupassī
passasissāmīti sikkhati. Rūpe ādīnavaṁ disvā rūpavirāge
chandajāto hoti saddhādhimutto cittaṁ cassa svādhiṭṭhitaṁ rūpe
virāgānupassī assasissāmīti sikkhati rūpe virāgānupassī
passasissāmīti sikkhati vedanāya saññāya saṅkhāresu viññāṇe
cakkhusmiṁ .pe. Jarāmaraṇe ādīnavaṁ disvā jarāmaraṇavirāge
chandajāto hoti saddhādhimutto cittaṁ cassa svādhiṭṭhitaṁ jarāmaraṇe
virāgānupassī assasissāmīti sikkhati jarāmaraṇe virāgānupassī
passasissāmīti sikkhati virāgānupassī assāsapassāsavasena
dhammā upaṭṭhānaṁ sati anupassanāñāṇaṁ dhammā upaṭṭhānaṁ
no sati sati upaṭṭhānaṁ ceva sati ca tāya satiyā tena
ñāṇena te dhamme anupassatīti tena vuccati dhammesu dhammānupassanā
satipaṭṭhānabhāvanā.
Anupassatīti kathaṁ te dhamme anupassati .pe. Evante
dhamme anupassati.
Bhāvanāti catasso bhāvanā .pe. Āsevanaṭṭhena bhāvanā.
Virāgānupassī assāsapassāsā saṁvaraṭṭhena sīlavisuddhi .pe.
Virāgānupassī assāsapassāsavasena cittassa ekaggataṁ avikkhepaṁ
pajānato .pe. Pajānanto indriyāni samodhāneti tena vuccati
samatthañca paṭivijjhati.

[418] Kathaṁ nirodhānupassī assasissāmīti sikkhati nirodhānupassī
passasissāmīti sikkhati. Rūpe ādīnavaṁ disvā rūpanirodhe
chandajāto hoti saddhādhimutto cittaṁ cassa svādhiṭṭhitaṁ rūpe
nirodhānupassī assasissāmīti sikkhati rūpe nirodhānupassī
passasissāmīti sikkhati vedanāya saññāya saṅkhāresu viññāṇe
cakkhusmiṁ .pe. Jarāmaraṇe ādīnavaṁ disvā jarāmaraṇanirodhe
chandajāto hoti saddhādhimutto cittaṁ cassa svādhiṭṭhitaṁ
jarāmaraṇe nirodhānupassī assasissāmīti sikkhati jarāmaraṇe
nirodhānupassī passasissāmīti sikkhati.

[419] Katihākārehi avijjāya ādīnavo hoti katihākārehi
avijjā nirujjhati. Pañcahākārehi avijjāya ādīnavo hoti
aṭṭhahākārehi avijjā nirujjhati.
Katamehi pañcahākārehi avijjāya ādīnavo hoti. Aniccaṭṭhena
Avijjāya ādīnavo hoti dukkhaṭṭhena avijjāya ādīnavo
hoti anattaṭṭhena avijjāya ādīnavo hoti santāpaṭṭhena
avijjāya ādīnavo hoti vipariṇāmaṭṭhena avijjāya ādīnavo
hoti imehi pañcahākārehi avijjāya ādīnavo hoti.
Katamehi aṭṭhahākārehi avijjā nirujjhati. Nidānanirodhena
avijjā nirujjhati samudayanirodhena avijjā nirujjhati jātinirodhena
avijjā nirujjhati āhāranirodhena 1 avijjā nirujjhati hetunirodhena
avijjā nirujjhati paccayanirodhena avijjā nirujjhati ñāṇuppādena
avijjā nirujjhati nirodhupaṭṭhānena avijjā nirujjhati
imehi aṭṭhahākārehi avijjā nirujjhati imehi pañcahākārehi
avijjāya ādīnavaṁ disvā imehi aṭṭhahākārehi avijjānirodhena
chandajāto hoti saddhādhimutto cittaṁ cassa svādhiṭṭhitaṁ
avijjāya nirodhānupassī assasissāmīti sikkhati avijjāya
nirodhānupassī passasissāmīti sikkhati.

[420] Katihākārehi saṅkhāresu ādīnavo hoti katihākārehi
saṅkhārā nirujjhanti .pe. Katihākārehi viññāṇe ādīnavo hoti
katihākārehi viññāṇaṁ nirujjhati katihākārehi nāmarūpe ādīnavo
hoti katihākārehi nāmarūpaṁ nirujjhati katihākārehi saḷāyatane
ādīnavo hoti katihākārehi saḷāyatanaṁ nirujjhati katihākārehi
phasse ādīnavo hoti katihākārehi phasso nirujjhati katihākārehi
1 Ma. Yu. bhavanirodhena.
Vedanāya ādīnavo hoti katihākārehi vedanā nirujjhati
katihākārehi taṇhāya ādīnavo hoti katihākārehi taṇhā
nirujjhati katihākārehi upādāne ādīnavo hoti katihākārehi
upādānaṁ nirujjhati katihākārehi bhave ādīnavo hoti katihākārehi
bhavo nirujjhati katihākārehi jātiyā ādīnavo hoti katihākārehi
jāti nirujjhati katihākārehi jarāmaraṇe ādīnavo hoti
katihākārehi jarāmaraṇaṁ nirujjhati. Pañcahākārehi jarāmaraṇe
ādīnavo hoti aṭṭhahākārehi jarāmaraṇaṁ nirujjhati.
Katamehi pañcahākārehi jarāmaraṇe ādīnavo hoti. Aniccaṭṭhena
jarāmaraṇe ādīnavo hoti dukkhaṭṭhena anattaṭṭhena santāpaṭṭhena
vipariṇāmaṭṭhena jarāmaraṇe ādīnavo hoti imehi pañcahākārehi
jarāmaraṇe ādīnavo hoti.
Katamehi aṭṭhahākārehi jarāmaraṇaṁ nirujjhati. Nidānanirodhena
jarāmaraṇaṁ nirujjhati samudayanirodhena jātinirodhena bhavanirodhena 1
hetunirodhena paccayanirodhena ñāṇuppādena nirodhupaṭṭhānena
jarāmaraṇaṁ nirujjhati imehi aṭṭhahākārehi jarāmaraṇaṁ nirujjhati
imehi pañcahākārehi jarāmaraṇe ādīnavaṁ disvā imehi aṭṭhahākārehi
jarāmaraṇanirodhe chandajāto hoti saddhādhimutto cittaṁ
cassa svādhiṭṭhitaṁ jarāmaraṇe nirodhānupassī assasissāmīti sikkhati
jarāmaraṇe nirodhānupassī passasissāmīti sikkhati nirodhānupassī
1 Ma. Yu. pabhavanirodhena.
Assāsapassāsavasena dhammā upaṭṭhānaṁ sati anupassanāñāṇaṁ
dhammā upaṭṭhānaṁ no sati sati upaṭṭhānaṁ ceva sati ca tāya
satiyā tena ñāṇena te dhamme anupassatīti tena vuccati
dhammesu dhammānupassanā satipaṭṭhānabhāvanā.
Anupassatīti kathante dhamme anupassati .pe. Evante
dhamme anupassati.
Bhāvanāti catasso bhāvanā .pe. Āsevanaṭṭhena bhāvanā.
Nirodhānupassī assāsapassāsā saṁvaraṭṭhena sīlavisuddhi .pe.
Nirodhānupassī assāsapassāsavasena cittassa ekaggataṁ avikkhepaṁ
pajānato .pe. Pajānanto indriyāni samodhāneti tena vuccati
samatthañca paṭivijjhati.

[421] Kathaṁ paṭinissaggānupassī assasissāmīti sikkhati
paṭinissaggānupassī passasissāmīti sikkhati. Dve paṭinissaggā
pariccāgapaṭinissaggo ca pakkhandanapaṭinissaggo ca. Rūpaṁ pariccajatīti
paṭiccāgapaṭinissaggo rūpanirodhe nibbāne cittaṁ pakkhandatīti
pakkhandanapaṭinissaggo. Rūpe paṭinissaggānupassī assasissāmīti
sikkhati rūpe paṭinissaggānupassī passasissāmīti sikkhati vedanaṁ
saññaṁ saṅkhāre viññāṇaṁ cakkhuṁ .pe. Jarāmaraṇaṁ pariccajatīti
pariccāgapaṭinissaggo jarāmaraṇanirodhe nibbāne cittaṁ pakkhandatīti
pakkhandanapaṭinissaggo. Jarāmaraṇe paṭinissaggānupassī
Assasissāmīti sikkhati jarāmaraṇe paṭinissaggānupassī
passasissāmīti sikkhati paṭinissaggānupassī assāsapassāsavasena
dhammā upaṭṭhānaṁ sati anupassanāñāṇaṁ dhammā upaṭṭhānaṁ no
sati sati upaṭṭhānaṁ ceva sati ca tāya satiyā tena ñāṇena
te dhamme anupassatīti tena vuccati dhammesu dhammānupassanā
satipaṭṭhānabhāvanā.
Anupassatīti kathante dhamme anupassati. Aniccato
anupassati no niccato .pe. Paṭinissajjati no ādiyati aniccato
anupassanto niccasaññaṁ pajahati .pe. Paṭinissajjanto ādānaṁ
pajahati evante dhamme anupassati.
Bhāvanāti catasso bhāvanā tattha jātānaṁ dhammānaṁ
anativattanaṭṭhena bhāvanā .pe. Āsevanaṭṭhena bhāvanā.
Paṭinissaggānupassī assāsapassāsā saṁvaraṭṭhena sīlavisuddhi avikkhepaṭṭhena
cittavisuddhi dassanaṭṭhena diṭṭhivisuddhi yo tattha
saṁvaraṭṭho ayaṁ adhisīlasikkhā yo tattha avikkhepaṭṭho ayaṁ
adhicittasikkhā yo tattha dassanaṭṭho ayaṁ adhipaññāsikkhā imā
tisso sikkhāyo āvajjanto sikkhati jānanto sikkhati .pe.
Sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkhati paṭinissaggānupassī assāsapassāsavasena
cittassa ekaggataṁ avikkhepaṁ pajānato viditā
vedanā uppajjanti viditā upaṭṭhahanti [1]- abbhatthaṁ gacchanti .pe.
1 Ma. Yu. viditā.
Paṭinissaggānupassī assāsapassāsavasena cittassa ekaggataṁ
avikkhepaṁ pajānato .pe. Pajānanto indriyāni samodhāneti
gocarañca pajānāti samatthañca paṭivijjhati balāni samodhāneti
bojjhaṅge samodhāneti maggaṁ samodhāneti dhamme samodhāneti
gocarañca pajānāti samatthañca paṭivijjhati.
Indriyāni samodhānetīti kathaṁ indriyāni samodhāneti.
Adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṁ samodhāneti .pe. Tena vuccati
samatthañca paṭivijjhati aṭṭha anupassane ñāṇāni aṭṭha ca
upaṭṭhānānussatiyo cattāri suttantikavatthūni dhammesu dhammānupassanāya
imāni battiṁsaṁ satokārīsu ñāṇāni.

[422] Katamāni catuvīsati samādhivasena ñāṇāni. Dīghaṁ
assāsavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi dīghaṁ
passāsavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi .pe.
Vimocayaṁ cittaṁ assāsavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi
imāni catuvīsati samādhivasena ñāṇāni.
Katamāni dvesattati vipassanāvasena ñāṇāni. Dīghaṁ assāsaṁ
aniccato anupassanaṭṭhena vipassanā dukkhato anupassanaṭṭhena
vipassanā anattato anupassanaṭṭhena vipassanā dīghaṁ passāsaṁ
aniccato anupassanaṭṭhena vipassanā dukkhato anupassanaṭṭhena
vipassanā anattato anupassanaṭṭhena vipassanā .pe. Vimocayaṁ
Cittaṁ assāsaṁ vimocayaṁ cittaṁ passāsaṁ aniccato anupassanaṭṭhena
vipassanā dukkhato anupassanaṭṭhena vipassanā anattato anupassanaṭṭhena
vipassanā imāni dvesattati vipassanāvasena ñāṇāni.
Katamāni aṭṭha nibbidāñāṇāni. Aniccānupassī assāsaṁ
yathābhūtaṁ jānāti passatīti nibbidāñāṇaṁ aniccānupassī passāsaṁ
yathābhūtaṁ jānāti passatīti nibbidāñāṇaṁ .pe. Paṭinissaggānupassī
assāsaṁ yathābhūtaṁ jānāti passatīti nibbidāñāṇaṁ paṭinissaggānupassī
passāsaṁ yathābhūtaṁ jānāti passatīti nibbidāñāṇaṁ imāni
aṭṭha nibbidāñāṇāni.
Katamāni aṭṭha nibbidānulome ñāṇāni. Aniccānupassī
assāsaṁ bhayatupaṭṭhāne paññā nibbidānulome ñāṇaṁ aniccānupassī
passāsaṁ bhayatupaṭṭhāne paññā nibbidānulome ñāṇaṁ .pe.
Paṭinissaggānupassī assāsaṁ bhayatupaṭṭhāne paññā nibbidānulome
ñāṇaṁ paṭinissaggānupassī passāsaṁ bhayatupaṭṭhāne paññā
nibbidānulome ñāṇaṁ imāni aṭṭha nibbidānulome ñāṇāni.
Katamāni aṭṭha nibbidāpaṭippassaddhiñāṇāni. Aniccānupassī
assāsaṁ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā nibbidāpaṭippassaddhiñāṇaṁ
aniccānupassī passāsaṁ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā nibbidāpaṭippassaddhiñāṇaṁ
.pe. Imāni aṭṭha nibbidāpaṭippassaddhiñāṇāni.
Katamāni ekavīsati vimuttisukhe ñāṇāni. Sotāpattimaggena
Sakkāyadiṭṭhiyā pahīnattā samucchinnattā uppajjati vimuttisukhe
ñāṇaṁ vicikicchāya pahīnattā samucchinnattā uppajjati vimuttisukhe
ñāṇaṁ sīlabbataparāmāsassa diṭṭhānusayassa vicikicchānusayassa
pahīnattā samucchinnattā uppajjati vimuttisukhe ñāṇaṁ sakadāgāmimaggena
oḷārikassa kāmarāgasaññojanassa paṭighasaññojanassa
oḷārikassa kāmarāgānusayassa paṭighānusayassa pahīnattā samucchinnattā
uppajjati vimuttisukhe ñāṇaṁ anāgāmimaggena aṇusahagatassa
kāmarāgasaññojanassa paṭighasaññojanassa aṇusahagatassa
kāmarāgānusayassa paṭighānusayassa pahīnattā samucchinnattā uppajjati
vimuttisukhe ñāṇaṁ arahattamaggena rūparāgassa arūparāgassa
mānassa uddhaccassa avijjāya mānānusayassa ca bhavarāgānusayassa
avijjānusayassa pahīnattā samucchinnattā uppajjati vimuttisukhe
ñāṇaṁ imāni ekavīsati vimuttisukhe ñāṇāni soḷasavatthukaṁ
ānāpānassatisamādhiṁ bhāvayato samādhikāni imāni dve ñāṇasatāni
uppajjanti.
Ānāpānakathā samattā 1 .
----------
Mahāvagge indriyakathā

[423] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati
1 Ma. ānāpānassatikathā niṭṭhitā.
Jetavane anāthapiṇḍikassārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū
āmantesi bhikkhavoti. Bhadanteti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
Bhagavā etadavoca pañcimāni bhikkhave indriyāni katamāni pañca
saddhindriyaṁ viriyindriyaṁ satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyaṁ
imāni kho bhikkhave pañcindriyāni.

[424] Imāni pañcindriyāni katihākārehi visujjhanti.
Imāni pañcindriyāni paṇṇarasahi 1 ākārehi visujjhanti assaddhe
puggale parivajjayato saddhe puggale sevato bhajato payirupāsato
pāsādaniye suttante paccavekkhato imehi tīhākārehi saddhindriyaṁ
visujjhati kusīte puggale parivajjayato āraddhaviriye puggale
sevato bhajato payirupāsato sammappadhāne paccavekkhato imehi
tīhākārehi viriyindriyaṁ visujjhati muṭṭhassatī puggale parivajjayato
upaṭṭhitassatī puggale sevato bhajato payirupāsato satipaṭṭhāne
paccavekkhato imehi tīhākārehi satindriyaṁ visujjhati asamāhite
puggale parivajjayato samāhite puggale sevato bhajato payirupāsato
jhānavimokkhe paccavekkhato imehi tīhākārehi samādhindriyaṁ
visujjhati duppaññe puggale parivajjayato paññavante puggale
sevato bhajato payirupāsato gambhīrañāṇacariyaṁ paccavekkhato imehi
tīhākārehi paññindriyaṁ visujjhati itime pañca puggale
1 pannarasahītipi pāṭho.
Parivajjayato pañca puggale sevato bhajato payirupāsato pañca
suttantakkhandhe paccavekkhato imehi paṇṇarasahi ākārehi imāni
pañcindriyāni visujjhanti.

[425] Katihākārehi pañcindriyāni bhāviyanti katihākārehi
pañcannaṁ indriyānaṁ bhāvanā hoti. Dasahākārehi pañcindriyāni
bhāviyanti dasahākārehi pañcannaṁ indriyānaṁ bhāvanā hoti
assaddhiyaṁ pajahanto saddhindriyaṁ bhāveti saddhindriyaṁ bhāvento
assaddhiyaṁ pajahati kosajjaṁ pajahanto viriyindriyaṁ bhāveti viriyindriyaṁ
bhāvento kosajjaṁ pajahati pamādaṁ pajahanto satindriyaṁ
bhāveti satindriyaṁ bhāvento pamādaṁ pajahati uddhaccaṁ pajahanto
samādhindriyaṁ bhāveti samādhindriyaṁ bhāvento uddhaccaṁ pajahati
avijjaṁ pajahanto paññindriyaṁ bhāveti paññindriyaṁ bhāvento
avijjaṁ pajahati imehi dasahākārehi pañcindriyāni bhāviyanti
imehi dasahākārehi pañcannaṁ indriyānaṁ bhāvanā hoti.