[366] Katame aṭṭhārasa upakkilesā uppajjanti.
Assāsādimajjhapariyosānaṁ satiyā anugacchato ajjhattavikkhepagataṁ cittaṁ
samādhissa paripantho passāsādimajjhapariyosānaṁ satiyā anugacchato
bahiddhāvikkhepagataṁ cittaṁ samādhissa paripantho assāsapaṭikaṅkhaṇā
nikanti taṇhācariyā samādhissa paripantho passāsapaṭikaṅkhaṇā
nikanti taṇhācariyā samādhissa paripantho assāsenābhitunnassa
passāsapaṭilābhe mucchanā 1 samādhissa paripantho passāsenābhitunnassa
assāsapaṭilābhe mucchanā 2 samādhissa paripantho.
Anugacchanā ca assāsaṁ passāsaṁ anugacchanā
sati ajjhattavikkhepā kaṅkhaṇā bahiddhāvikkhepapanthanā 3
cha [4]- ete upakkilesā ānāpānassatisamādhissa
yehi vikampamānassa 5 no ce 6 cittaṁ vimuccati
vimokkhaṁ appajānantā te honti parapattiyāti.

[367] Nimittaṁ āvajjato assāse cittaṁ vikampati samādhissa
paripantho assāsaṁ āvajjato nimitte cittaṁ vikampati samādhissa
paripantho nimittaṁ āvajjato passāse cittaṁ vikampati
samādhissa paripantho passāsaṁ āvajjato nimitte cittaṁ
vikampati samādhissa paripantho assāsaṁ āvajjato passāse cittaṁ
vikampati samādhissa paripantho passāsaṁ āvajjato assāse
1-2 Sī. samucchinnā. 3 Ma. Yu. ... patthanā. 4 Ma. Yu. assāse nābhitunnassa,
passāsapaṭilābhe mucchanā passāse nābhitunnassa assāsapaṭilābhe mucchanā.
5 Ma. vikkhippamānassa. Yu. vikkhepamānassa. evamuparipi.
6 Ma. Yu. ca. evamuparipi.
Cittaṁ vikampati samādhissa paripantho.
Nimittaṁ āvajjamānassa assāse vikkhippate 1 mano
assāsaṁ āvajjamānassa nimitte cittaṁ vikampati
nimittaṁ āvajjamānassa passāse vikkhippate mano
passāsaṁ āvajjamānassa nimitte cittaṁ vikampati
assāsaṁ āvajjamānassa passāse vikkhippate mano
passāsaṁ āvajjamānassa assāse cittaṁ vikampati
cha ete upakkilesā ānāpānassatisamādhissa
yehi vikampamānassa no ce cittaṁ vimuccati
vimokkhaṁ appajānantā te honti parapattiyāti.
Atītānudhāvanaṁ cittaṁ vikkhepānupatitaṁ samādhissa paripantho
anāgatapaṭikaṅkhaṇaṁ cittaṁ vikampitaṁ samādhissa paripantho līnaṁ
cittaṁ kosajjānupatitaṁ samādhissa paripantho atipaggahitaṁ cittaṁ
uddhaccānupatitaṁ samādhissa paripantho abhiññātaṁ 2 cittaṁ
rāgānupatitaṁ samādhissa paripantho apaññātaṁ 3 cittaṁ byāpādānupatitaṁ
samādhissa paripantho.

[368] Atītānudhāvanaṁ cittaṁ anāgatapāṭikaṅkhaṇaṁ
līnaṁ atipaggahitaṁ abhiññātaṁ apaññātaṁ cittaṁ na samādhiyati
cha ete upakkilesā ānāpānassatisamādhissa
1 Ma. vikkhipate. evamuparipi. 2 Sī. Ma. Yu. abhiṇataṁ.
3 Sī. Ma. Yu. apaṇataṁ. evamuparipi.
Yehi upakkiliṭṭhasaṅkappo adhicittaṁ nappajānātīti.

[369] Assāsādimajjhapariyosānaṁ satiyā anugacchato ajjhattaṁ
vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti
iñjitā ca phanditā ca passāsādimajjhapariyosānaṁ satiyā
anugacchato bahiddhā vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi
sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā ca assāsapaṭikaṅkhaṇāya
nikantiyā taṇhācariyāya kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā
ca phanditā ca passāsapaṭikaṅkhaṇāya nikantiyā taṇhācariyāya
kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā ca
assāsenābhitunnassa passāsapaṭilābhe mucchitattā 1 kāyopi cittampi
sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā ca passāsenābhitunnassa
assāsapaṭilābhe mucchitattā kāyopi cittampi sāraddhā ca
honti iñjitā ca phanditā ca nimittaṁ āvajjato assāse
cittaṁ vikampitattā kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā
ca phanditā ca assāsaṁ āvajjato nimitte cittaṁ vikampitattā
kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā ca
nimittaṁ āvajjato passāse cittaṁ vikampitattā 2 kāyopi cittampi
sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā ca passāsaṁ āvajjato
nimitte cittaṁ vikampitattā kāyopi cittampi sāraddhā ca honti
1 Sī. mucchanattā. 2 Sī. vikkhambhitattā.
Iñjitā ca phanditā ca assāsaṁ āvajjato passāse cittaṁ
vikampitattā kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca
phanditā ca passāsaṁ āvajjato assāse cittaṁ vikampitattā
kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā ca
atītānudhāvanena cittena vikkhepānupatitena kāyopi cittampi
sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā ca anāgatapāṭikaṅkhena
cittena vikampitena 1 kāyopi cittampi sāraddhā ca honti
iñjitā ca phanditā ca līnena cittena kosajjānupatitena kāyopi
cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā ca atipaggahitena
cittena uddhaccānupatitena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti
iñjitā ca phanditā ca abhiññātena 2 cittena rāgānupatitena
kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā ca
apaññātena 3 cittena byāpādānupatitena kāyopi cittampi
sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā ca.
Ānāpānassati yassa aparipuṇṇā abhāvitā
kāyopi iñjito hoti cittampi hoti iñjitaṁ
kāyopi phandito hoti cittampi hoti phanditaṁ
ānāpānassati yassa paripuṇṇā subhāvitā
kāyopi aniñjito hoti cittampi hoti aniñjitaṁ
1 Sī. Yu. vikkhambhitena. 2 Sī. abhiṇatena. 3 Sī. Ma. apaṇatena.
Kāyopi aphandito hoti cittampi hoti aphanditanti.
Tehi ca pana nīvaraṇehi visuddhacittassa soḷasavatthukaṁ
ānāpānassatisamādhiṁ bhāvayato khaṇikasamodhānā ime aṭṭhārasa
upakkilesā uppajjanti.

[370] Katamāni terasa vodāne ñāṇāni. Atītānudhāvanaṁ
cittaṁ vikkhepānupatitaṁ taṁ vivajjayitvā ekaṭṭhāne samādahati
evaṁpi cittaṁ na vikkhepaṁ gacchati anāgatapaṭikaṅkhaṇaṁ cittaṁ vikampitaṁ 1
taṁ vivajjayitvā tattheva adhimokkheti evaṁpi cittaṁ na vikkhepaṁ
gacchati līnaṁ cittaṁ kosajjānupatitaṁ taṁ paggaṇhitvā kosajjaṁ
pajahati evaṁpi cittaṁ na vikkhepaṁ gacchati atipaggahitaṁ cittaṁ
uddhaccānupatitaṁ taṁ niggaṇhitvā uddhaccaṁ pajahati evaṁpi cittaṁ
na vikkhepaṁ gacchati abhiññātaṁ cittaṁ rāgānupatitaṁ taṁ sampajāno
hutvā rāgaṁ pajahati evaṁpi cittaṁ na vikkhepaṁ gacchati apaññātaṁ
cittaṁ byāpādānupatitaṁ taṁ sampajāno hutvā byāpādaṁ pajahati
evaṁpi cittaṁ na vikkhepaṁ gacchati imehi chahi ṭhānehi parisuddhaṁ
cittaṁ pariyodātaṁ ekattagataṁ hoti.

[371] Katame te ekattā. Dānavossaggupaṭṭhānekattaṁ
samathanimittupaṭṭhānekattaṁ vayalakkhaṇupaṭṭhānekattaṁ nirodhupaṭṭhānekattaṁ
dānavossaggupaṭṭhānekattaṁ cāgādhimuttānaṁ samathanimittupaṭṭhānekattañca
1 Sī. Yu. vikkhambhitaṁ. evamuparipi.
Adhicittamanuyuttānaṁ vayalakkhaṇupaṭṭhānekattañca
vipassakānaṁ nirodhupaṭṭhānekattañca ariyapuggalānaṁ imehi catūhi
ṭhānehi ekattagataṁ cittaṁ paṭipadāvisuddhipasannañceva hoti
upekkhānubrūhitañca ñāṇena ca sampahaṁsitaṁ.

[372] Paṭhamajjhānassa ko ādi kiṁ majjhe kiṁ pariyosānaṁ.
Paṭhamajjhānassa paṭipadāvisuddhi ādi upekkhānubrūhanā majjhe
sampahaṁsanā pariyosānaṁ.

[373] Paṭhamajjhānassa paṭipadāvisuddhi ādi ādissa kati
lakkhaṇāni. Ādissa tīṇi lakkhaṇāni yo tassa paripantho
tato cittaṁ visujjhati visuddhattā cittaṁ majjhimaṁ samathanimittaṁ
paṭipajjati paṭipannattā tattha cittaṁ pakkhandati yañca
paripanthato cittaṁ visujjhati yañca visuddhattā cittaṁ majjhimaṁ
samathanimittaṁ paṭipajjati yañca paṭipannattā tattha cittaṁ pakkhandati
paṭhamajjhānassa paṭipadāvisuddhi ādi ādissa imāni tīṇi
lakkhaṇāni tena vuccati paṭhamajjhānaṁ ādikalyāṇañceva hoti
lakkhaṇasampannañca.

[374] Paṭhamajjhānassa upekkhānubrūhanā majjhe majjhassa
kati lakkhaṇāni. Majjhassa tīṇi lakkhaṇāni visuddhaṁ cittaṁ
ajjhupekkhati samathapaṭipannaṁ ajjhupekkhati ekattupaṭṭhānaṁ
ajjhupekkhati yañca visuddhaṁ cittaṁ ajjhupekkhati yañca
Samathapaṭipannaṁ ajjhupekkhati yañca ekattupaṭṭhānaṁ ajjhupekkhati
paṭhamajjhānassa upekkhānubrūhanā majjhe majjhassa imāni tīṇi
lakkhaṇāni tena vuccati paṭhamajjhānaṁ majjhe kalyāṇañceva hoti
lakkhaṇasampannañca.

[375] Paṭhamajjhānassa sampahaṁsanā pariyosānaṁ pariyosānassa
kati lakkhaṇāni. Pariyosānassa cattāri lakkhaṇāni tattha
jātānaṁ dhammānaṁ anativattanaṭṭhena sampahaṁsanā indriyānaṁ
ekarasaṭṭhena sampahaṁsanā tadupagaviriyavāhanaṭṭhena sampahaṁsanā
āsevanaṭṭhena sampahaṁsanā paṭhamajjhānassa sampahaṁsanā pariyosānaṁ
pariyosānassa imāni cattāri lakkhaṇāni tena vuccati paṭhamajjhānaṁ
pariyosānakalyāṇañceva hoti lakkhaṇasampannañca evaṁ tivattagataṁ
cittaṁ tividhakalyāṇakaṁ dasalakkhaṇasampannaṁ vitakkasampannañceva
hoti vicārasampannañca pītisampannañca sukhasampannañca cittassa
adhiṭṭhānasampannañca saddhāsampannañca viriyasampannañca satisampannañca
samādhisampannañca paññāsampannañca.