[76] Kathaṁ āsevanaṭṭhena bhāvanā kāmacchandaṁ pajahanto
nekkhammaṁ āsevatīti āsevanaṭṭhena bhāvanā byāpādaṁ pajahanto
abyāpādaṁ āsevatīti āsevanaṭṭhena bhāvanā .pe. Sabbakilese
pajahanto arahattamaggaṁ āsevatīti āsevanaṭṭhena bhāvanā evaṁ
āsevanaṭṭhena bhāvanā imā catasso bhāvanā rūpaṁ passanto
bhāveti vedanaṁ passanto bhāveti saññaṁ passanto bhāveti
saṅkhāre passanto bhāveti viññāṇaṁ passanto bhāveti cakkhuṁ .pe.
Jarāmaraṇaṁ amatogadhaṁ nibbānaṁ pariyosānaṭṭhena passanto
bhāveti ye ye dhammā bhāvitā honti te te dhammā
ekarasā honti taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ pajānanaṭṭhena paññā
tena vuccati ime dhammā bhāvetabbāti sotāvadhānaṁ taṁpajānanā
Paññā sutamaye ñāṇaṁ.
Catutthabhāṇavāraṁ.

[77] Kathaṁ ime dhammā sacchikātabbāti sotāvadhānaṁ taṁpajānanā
paññā sutamaye ñāṇaṁ eko dhammo sacchikātabbo akuppā
cetovimutti dve dhammā sacchikātabbā vijjā ca vimutti
ca tayo dhammā sacchikātabbā tisso vijjā cattāro dhammā
sacchikātabbā cattāri sāmaññaphalāni pañca dhammā sacchikātabbā
pañca dhammakkhandhā cha dhammā sacchikātabbā cha abhiññā satta
dhammā sacchikātabbā satta khīṇāsavabalāni aṭṭha dhammā sacchikātabbā
aṭṭha vimokkhā nava dhammā sacchikātabbā nava anupubbanirodhā
dasa dhammā sacchikātabbā dasa asekkhā dhammā.

[78] Sabbaṁ bhikkhave sacchikātabbaṁ kiñca bhikkhave sabbaṁ
sacchikātabbaṁ cakkhuṁ bhikkhave sacchikātabbaṁ rūpā sacchikātabbā
cakkhuviññāṇaṁ sacchikātabbaṁ cakkhusamphasso sacchikātabbo yampidaṁ
cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā
adukkhamasukhaṁ vā tampi sacchikātabbaṁ sotaṁ sacchikātabbaṁ saddā
sacchikātabbā .pe. Ghānaṁ sacchikātabbaṁ gandhā sacchikātabbā
jivhā sacchikātabbā rasā sacchikātabbā kāyo sacchikātabbo
phoṭṭhabbā sacchikātabbā mano sacchikātabbo dhammā
sacchikātabbā manoviññāṇaṁ sacchikātabbaṁ manosamphasso
Sacchikātabbo yampidaṁ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ
sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi sacchikātabbaṁ.
Rūpaṁ passanto sacchikaroti vedanaṁ passanto sacchikaroti
saññaṁ passanto sacchikaroti saṅkhāre passanto sacchikaroti
viññāṇaṁ passanto sacchikaroti cakkhuṁ .pe. Jarāmaraṇaṁ
amatogadhaṁ nibbānaṁ pariyosānaṭṭhena passanto sacchikaroti ye ye
dhammā sacchikatā honti te te dhammā phusitā 1 honti taṁ
ñātaṭṭhena ñāṇaṁ pajānanaṭṭhena paññā tena vuccati ime
dhammā sacchikātabbāti sotāvadhānaṁ taṁpajānanā paññā sutamaye
ñāṇaṁ.
Kathaṁ ime dhammā hānabhāgiyā ime dhammā ṭhitibhāgiyā ime
dhammā visesabhāgiyā ime dhammā nibbedhabhāgiyāti sotāvadhānaṁ
taṁpajānanā paññā sutamaye ñāṇaṁ paṭhamajjhānassa lābhiṁ
kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāgiyo dhammo
tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāgiyo dhammo avitakkasahagatā
saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāgiyo dhammo nibbidāsahagatā
saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāgiyo
dhammo dutiyajjhānassa lābhiṁ vitakkasahagatā saññāmanasikārā
samudācaranti hānabhāgiyo dhammo tadanudhammatā sati santiṭṭhati
ṭhitibhāgiyo dhammo upekkhāsukhasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti
1 Ma. Yu. phassitā.
Visesabhāgiyo dhammo nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti
virāgūpasañhitā nibbedhabhāgiyo dhammo tatiyajjhānassa lābhiṁ
pītisukhasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāgiyo dhammo
tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāgiyo dhammo adukkhamasukhasahagatā
saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāgiyo dhammo nibbidāsahagatā
saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāgiyo
dhammo catutthajjhānassa lābhiṁ upekkhāsukhasahagatā 1 saññāmanasikārā
samudācaranti hānabhāgiyo dhammo tadanudhammatā
sati santiṭṭhati ṭhitibhāgiyo dhammo ākāsānañcāyatanasahagatā
saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāgiyo dhammo nibbidāsahagatā
saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāgiyo
dhammo ākāsānañcāyatanassa lābhiṁ rūpasahagatā saññāmanasikārā
samudācaranti hānabhāgiyo dhammo tadanudhammatā sati santiṭṭhati
ṭhitibhāgiyo dhammo viññāṇañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā
samudācaranti visesabhāgiyo dhammo nibbidāsahagatā saññāmanasikārā
samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāgiyo dhammo viññāṇañcāyatanassa
lābhiṁ ākāsānañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā
samudācaranti hānabhāgiyo dhammo tadanudhammatā sati
santiṭṭhati ṭhitibhāgiyo dhammo ākiñcaññāyatanasahagatā
saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāgiyo dhammo nibbidāsahagatā
1 Ma. upekkhāsahagatā.
Saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāgiyo
dhammo ākiñcaññāyatanassa lābhiṁ viññāṇañcāyatanasahagatā
saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāgiyo dhammo tadanudhammatā sati
santiṭṭhati ṭhitibhāgiyo dhammo nevasaññānāsaññāyatanasahagatā
saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāgiyo dhammo nibbidāsahagatā
saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā
nibbedhabhāgiyo dhammo taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ pajānanaṭṭhena paññā
tena vuccati ime dhammā hānabhāgiyā ime dhammā ṭhitibhāgiyā
ime dhammā visesabhāgiyā ime dhammā nibbedhabhāgiyāti sotāvadhānaṁ
taṁpajānanā paññā sutamaye ñāṇaṁ.

[79] Kathaṁ sabbe saṅkhārā aniccā sabbe saṅkhārā dukkhā
sabbe dhammā anattāti sotāvadhānaṁ taṁpajānanā paññā sutamaye
ñāṇaṁ rūpaṁ aniccaṁ khayaṭṭhena dukkhaṁ bhayaṭṭhena anattā
asārakaṭṭhenāti sotāvadhānaṁ taṁpajānanā paññā sutamaye ñāṇaṁ
vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṁ cakkhuṁ .pe. Jarāmaraṇaṁ
aniccaṁ khayaṭṭhena dukkhaṁ bhayaṭṭhena anattā asārakaṭṭhenāti
sotāvadhānaṁ taṁpajānanā paññā sutamaye ñāṇaṁ taṁ ñātaṭṭhena
ñāṇaṁ pajānanaṭṭhena paññā tena vuccati sabbe saṅkhārā
aniccā sabbe saṅkhārā dukkhā sabbe dhammā anattāti sotāvadhānaṁ
taṁpajānanā paññā sutamaye ñāṇaṁ.

[80] Kathaṁ idaṁ dukkhaṁ ariyasaccaṁ idaṁ dukkhasamudayo ariyasaccaṁ
idaṁ dukkhanirodho arisaccaṁ idaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccanti
sotāvadhānaṁ taṁpajānanā paññā sutamaye ñāṇaṁ.
Tattha katamaṁ dukkhaṁ ariyasaccaṁ jātipi dukkhā jarāpi dukkhā
maraṇampi dukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā
appiyehi sampayogo dukkho piyehi vippayogo dukkho yampicchaṁ na
labhati tampi dukkhaṁ saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.
Tattha katamā jāti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi
sattanikāye jāti sañjāti okkanti nibbatti abhinibbatti
khandhānaṁ pātubhāvo āyatanānaṁ paṭilābho ayaṁ vuccati jāti.
Tattha katamā jarā yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi
sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṁ pāliccaṁ valittacatā āyuno
saṁhāni indriyānaṁ paripāko ayaṁ vuccati jarā.
Tattha katamaṁ maraṇaṁ yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhā tamhā
sattanikāyā cuti cavanatā bhedo antaradhānaṁ maccu maraṇaṁ
kālakiriyā khandhānaṁ bhedo kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassa
upacchedo idaṁ vuccati maraṇaṁ.

[81] Tattha katamo soko yo 1 ñātibyasanena vā phuṭṭhassa
bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena
vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena
1 Ma. ayaṁ pāṭho natthi.
Byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa
soko socanā socitattaṁ antosoko antoparisoko cetaso
parijjhāyanā domanassaṁ sokasallaṁ ayaṁ vuccati soko.
Tattha katamo paridevo yo 1 ñātibyasanena vā phuṭṭhassa
bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena
vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena
byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa
ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṁ paridevitattaṁ
vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappanā lālappitattaṁ
ayaṁ vuccati paridevo.
Tattha katamaṁ dukkhaṁ yaṁ kāyikaṁ asātaṁ kāyikaṁ dukkhaṁ
kāyasamphassajaṁ asātaṁ dukkhaṁ vedayitaṁ kāyasamphassajā asātā
dukkhā vedanā idaṁ vuccati dukkhaṁ.
Tattha katamaṁ domanassaṁ yaṁ cetasikaṁ asātaṁ cetasikaṁ dukkhaṁ
cetosamphassajaṁ asātaṁ dukkhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā asātā
dukkhā vedanā idaṁ vuccati domanassaṁ.
Tattha katamo upāyāso yo 2 ñātibyasanena vā phuṭṭhassa
bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena
vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena
byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa
1-2 Ma. ayaṁ pāṭho natthi.
Āyāso upāyāso āyāsitattaṁ upāyāsitattaṁ ayaṁ vuccati
upāyāso.

[82] Tattha katamo appiyehi sampayogo dukkho idha yassa
te honti aniṭṭhā akantā amanāpā rūpā saddā gandhā rasā
phoṭṭhabbā ye vā panassa te honti anatthakāmā ahitakāmā
aphāsukāmā ayogakkhemakāmā yā tehi 1 saṅgati samāgamo samodhānaṁ
missībhāvo ayaṁ vuccati appiyehi sampayogo dukkho.
Tattha katamo piyehi vippayogo dukkho idha yassa te honti
iṭṭhā kantā manāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā
ye vā panassa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā
yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā mittā
vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā yā tehi [2]- asaṅgati
asamāgamo asamodhānaṁ amissībhāvo ayaṁ vuccati piyehi vippayogo
dukkho.
Tattha katamaṁ yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ jātidhammānaṁ
sattānaṁ evaṁ icchā uppajjati aho vata mayaṁ na jātidhammā
assāma na ca vata no jāti āgaccheyyāti na kho panetaṁ icchāya
pattabbaṁ idampi yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ jarādhammānaṁ
sattānaṁ .pe. Byādhidhammānaṁ sattānaṁ maraṇadhammānaṁ sattānaṁ
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammānaṁ sattānaṁ evaṁ icchā
1-2 Ma. saddhiṁ.
Uppajjati aho vata mayaṁ na sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā
assāma na ca vata no sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā
āgaccheyyunti na kho panetaṁ icchāya pattabbaṁ idampi yampicchaṁ
na labhati tampi dukkhaṁ.
Tattha katame saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā seyyathīdaṁ
rūpūpādānakkhandho vedanūpādānakkhandho saññūpādānakkhandho
saṅkhārūpādānakkhandho viññāṇūpādānakkhandho ime vuccanti
saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā idaṁ vuccati dukkhaṁ
ariyasaccaṁ.

[83] Tattha katamaṁ dukkhasamudayo ariyasaccaṁ yāyaṁ taṇhā
ponobbhavikā nandirāgasahagatā tatratatrābhinandinī seyyathīdaṁ
kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā sā kho panesā taṇhā
kattha uppajjamānā uppajjati kattha nivisamānā nivisati yaṁ
loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ etthesā taṇhā uppajjamānā
uppajjati ettha nivisamānā nivisati kiñca loke piyarūpaṁ
sātarūpaṁ cakkhuṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ etthesā taṇhā
uppajjamānā uppajjati ettha nivisamānā nivisati sotaṁ loke
ghānaṁ loke jivhā loke kāyo loke mano loke piyarūpaṁ
sātarūpaṁ etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati ettha
nivisamānā nivisati rūpā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ etthesā
Taṇhā uppajjamānā uppajjati ettha nivisamānā nivisati
saddā loke .pe. Dhammā loke cakkhuviññāṇaṁ loke .pe.
Manoviññāṇaṁ loke cakkhusamphasso loke .pe. Manosamphasso
loke cakkhusamphassajā vedanā loke .pe. Manosamphassajā
vedanā loke rūpasaññā loke .pe. Dhammasaññā loke
rūpasañcetanā loke .pe. Dhammasañcetanā loke rūpataṇhā
loke .pe. Dhammataṇhā loke rūpavitakko loke .pe.
Dhammavitakko loke rūpavicāro loke .pe. Dhammavicāro loke
piyarūpaṁ sātarūpaṁ etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati
ettha nivisamānā nivisati idaṁ vuccati dukkhasamudayo ariyasaccaṁ.

[84] Tattha katamaṁ dukkhanirodho ariyasaccaṁ yo tassā yeva
taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo
sā kho panesā taṇhā kattha pahiyyamānā pahīyati kattha
nirujjhamānā nirujjhati yaṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ etthesā taṇhā
pahiyyamānā pahīyati ettha nirujjhamānā nirujjhati cakkhuṁ loke
piyarūpaṁ sātarūpaṁ etthesā taṇhā pahiyyamānā pahīyati ettha
nirujjhamānā nirujjhati sotaṁ loke .pe. Dhammavicāro loke
piyarūpaṁ sātarūpaṁ etthesā taṇhā pahiyyamānā pahīyati ettha
nirujjhamānā nirujjhati idaṁ vuccati dukkhanirodho ariyasaccaṁ.

[85] Tattha katamaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṁ ayameva
Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo seyyathīdaṁ sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo
sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo
sammāsati sammāsamādhi.
Tattha katamā sammādiṭṭhi dukkhe ñāṇaṁ dukkhasamudaye ñāṇaṁ
dukkhanirodhe ñāṇaṁ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṁ ayaṁ
vuccati sammādiṭṭhi.
Tattha katamo sammāsaṅkappo nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo
avihiṁsāsaṅkappo ayaṁ vuccati sammāsaṅkappo.
Tattha katamā sammāvācā musāvādā veramaṇī pisuṇāya
vācāya veramaṇī pharusāya vācāya veramaṇī samphappalāpā
veramaṇī ayaṁ vuccati sammāvācā.
Tattha katamo sammākammanto pāṇātipātā veramaṇī
adinnādānā veramaṇī kāmesu micchācārā veramaṇī ayaṁ
vuccati sammākammanto.
Tattha katamo sammāājīvo idha ariyasāvako micchāājīvaṁ
pahāya sammāājīvena jīvikaṁ kappeti ayaṁ vuccati sammāājīvo.
Tattha katamo sammāvāyāmo idha bhikkhu anuppannānaṁ
pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ anuppādāya chandaṁ janeti vāyamati
viriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati uppannānaṁ pāpakānaṁ
akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya .pe. Anuppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ
Uppādāya .pe. Uppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ ṭhitiyā
asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṁ
janeti vāyamati viriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati ayaṁ
vuccati sammāvāyāmo.
Tattha katamā sammāsati idha bhikkhu kāye kāyānupassī
viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ
vedanāsu .pe. Citte .pe. Dhammesu dhammānupassī viharati
ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ ayaṁ
vuccati sammāsati.
Tattha katamo sammāsamādhi idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca
akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajampītisukhaṁ paṭhamajjhānaṁ 1
upasampajja viharati vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ
cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijampītisukhaṁ dutiyajjhānaṁ 2
upasampajja viharati pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati
sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti yantaṁ ariyā
ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti tatiyajjhānaṁ 3 upasampajja
viharati sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva
somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ
catutthajjhānaṁ 4 upasampajja viharati ayaṁ vuccati sammāsamādhi idaṁ
vuccati dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṁ. Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ
1 Ma. paṭhamaṁ jhānaṁ. 2 Ma. dutiyaṁ jhānaṁ. 3 Ma. tatiyaṁ jhānaṁ. 4 Ma. catutthaṁ jhānaṁ.
Pajānanaṭṭhena paññā tena vuccati idaṁ dukkhaṁ ariyasaccaṁ idaṁ
dukkhasamudayo ariyasaccaṁ idaṁ dukkhanirodho ariyasaccaṁ idaṁ
dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccanti sotāvadhānaṁ taṁpajānanā
paññā sutamaye ñāṇaṁ evaṁ sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇaṁ.
--------