[47] Yaṅkiñci jaññā visamanti loketi yaṅkiñcīti sabbena
1 Po. Ma. Yu. tena vuccati idhāti.
Sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādāyavacanametaṁ 1 yaṅkiñcīti.
Jaññā visamantīti visamaṁ kāyakammaṁ visamanti jāneyya visamaṁ
vacīkammaṁ visamanti jāneyya visamaṁ manokammaṁ visamanti jāneyya
visamaṁ pāṇātipātaṁ visamoti jāneyya visamaṁ adinnādānaṁ visamanti
jāneyya visamaṁ kāmesu micchācāraṁ visamoti jāneyya visamaṁ
musāvādaṁ visamoti jāneyya visamaṁ pisuṇaṁ vācaṁ visamāti jāneyya
visamaṁ pharusaṁ vācaṁ visamāti jāneyya visamaṁ samphappalāpaṁ visamoti
jāneyya visamaṁ abhijjhaṁ visamāti jāneyya visamaṁ byāpādaṁ
visamoti jāneyya visamaṁ micchādiṭṭhiṁ visamāti jāneyya visame
saṅkhāre visamāti jāneyya visame pañca kāmaguṇe visamāti
jāneyya visame pañca nīvaraṇe visamāti jāneyya visamaṁ cetanaṁ
visamāti jāneyya visamaṁ patthanaṁ visamāti jāneyya visamaṁ paṇidhiṁ
visamāti jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyya.
Loketi apāyaloke .pe. Āyatanaloketi yaṅkiñci jaññā
visamanti loke.

[48] Na tassa hetū visamaṁ careyyāti visamassa kāyakammassa
hetu visamaṁ na careyya visamassa vacīkammassa hetu visamaṁ na
careyya visamassa manokammassa hetu visamaṁ na careyya visamassa
pāṇātipātassa hetu visamaṁ na careyya visamassa adinnādānassa
hetu visamaṁ na careyya visamassa kāmesu micchācārassa hetu
1 Ma. pariyādiyanavacanametaṁ.
Visamaṁ na careyya visamassa musāvādassa hetu visamaṁ na careyya
visamāya pisuṇāya vācāya hetu visamaṁ na careyya visamāya
pharusāya vācāya hetu visamaṁ na careyya visamassa samphappalāpassa
hetu visamaṁ na careyya visamāya abhijjhāya hetu visamaṁ na
careyya visamassa byāpādassa hetu visamaṁ na careyya visamāya
micchādiṭṭhiyā hetu visamaṁ na careyya visamānaṁ saṅkhārānaṁ hetu
visame 1 na careyya visamānaṁ pañcannaṁ kāmaguṇānaṁ hetu visame 1
na careyya visamānaṁ pañcannaṁ nīvaraṇānaṁ hetu visame na careyya
visamāya cetanāya hetu visamāya patthanāya hetu visamāya
paṇidhiyā hetu visamaṁ na careyya na ācareyya na samācareyya na
samādāya vatteyyāti na tassa hetū visamaṁ careyya.

[49] Appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrāti jīvitanti āyu ṭhiti
yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṁ jīvitindriyaṁ.
Apica dvīhi kāraṇehi appakaṁ jīvitaṁ ṭhitiparittatāya vā appakaṁ
jīvitaṁ sarasaparittatāya vā appakaṁ jīvitaṁ.
Kathaṁ ṭhitiparittatāya appakaṁ jīvitaṁ. Atīte cittakkhaṇe jīvittha
na jīvati na jīvissati. Anāgate cittakkhaṇe jīvissati na jīvati na
jīvittha. Paccuppanne cittakkhaṇe jīvati na jīvittha na jīvissati.
Jīvitaṁ attabhāvo ca sukhadukkhā ca kevalā
ekacittasamāyuttā lahuso vattatikkhaṇo
1 Ma. visamaṁ.
Cūḷāsītisahassāni kappā tiṭṭhanti ye marū
na tveva tepi jīvanti dvīhi cittehi samāhitā 1
ye niruddhā marantassa tiṭṭhamānassa vā idha
sabbeva sadisā khandhā gatā appaṭisandhikā
anantarā ca ye bhaṅgā 2 ye ca bhaṅgā 3 anāgatā
tadantare niruddhānaṁ vesammaṁ natthi lakkhaṇe
anibbattena na jāto paccuppanne na jīvati
cittabhaṅgamato 4 loko paññatti paramatthiyā
yathā ninnā pavattanti chandena pariṇāmitā
acchinnavārā vattanti saḷāyatanapaccayā
anidhānagatā bhaṅgā 5 puñjo natthi anāgate
nibbattāyeva 6 tiṭṭhanti āragge sāsapūpamā
nibbattānañca dhammānaṁ bhaṅgo nesaṁ purekkhato 7
palokadhammā tiṭṭhanti purāṇehi amissitā
adassanato āyanti bhaṅgā gacchanti dassanaṁ
vijjuppādova ākāse uppajjanti vayanti cāti.
Evaṁ ṭhitiparittatāya appakaṁ jīvitaṁ.
Kathaṁ sarasaparittatāya appakaṁ jīvitaṁ. Assāsūpanibaddhaṁ jīvitaṁ
passāsūpanibaddhaṁ jīvitaṁ assāsappassāsūpanibaddhaṁ jīvitaṁ mahābhūtūpanibaddhaṁ
1 Ma. saṁyuttā. 2-3-5 Po. Ma. bhaggā. 4 Ma. cittabhaggāmato. 6 Ma. ca.
7 purakkhatotipi pāṭho.
Jīvitaṁ usmūpanibaddhaṁ jīvitaṁ kavaḷiṅkārāhārūpanibaddhaṁ
jīvitaṁ viññāṇūpanibaddhaṁ jīvitaṁ. Mūlampi imesaṁ dubbalaṁ.
Pubbahetūpi imesaṁ dubbalā. Yepi paccayā tepi dubbalā.
Yepi pabhavikā 1 tepi dubbalā. Sahabhūpi 2 imesaṁ dubbalā.
Sampayogāpi imesaṁ dubbalā. Sahajāpi imesaṁ dubbalā.
Yāpi payojikā sāpi dubbalā. Aññamaññaṁ niccadubbalā
ime. Aññamaññaṁ anavatthitā ime. Aññamaññaṁ paripātayanti
ime. Aññamaññassa hi natthi tāyitā. Na cāpi
ṭhapenti aññamaññime. Yopi nibbattako so na vijjati. Na
ca kenaci koci hāyati. Bhaṅgabyā 3 ca ime hi sabbaso.
Purimehi pabhāvitā ime. Yepi pabhāvitā te pure matā.
Purimāpica pacchimāpica aññamaññaṁ na kadāci addasaṁsūti. Evaṁ
sarasaparittatāya appakaṁ jīvitaṁ.
Apica cātummahārājikānaṁ devānaṁ jīvitaṁ upādāya manussānaṁ
appakaṁ jīvitaṁ parittakaṁ jīvitaṁ thokaṁ jīvitaṁ khaṇikaṁ jīvitaṁ lahukaṁ jīvitaṁ
ittaraṁ jīvitaṁ anaddhanīyaṁ jīvitaṁ na ciraṭṭhitikaṁ jīvitaṁ. Tāvatiṁsānaṁ
devānaṁ. Yāmānaṁ devānaṁ. Tusitānaṁ devānaṁ. Nimmānaratīnaṁ
devānaṁ. Paranimmitavasavattīnaṁ devānaṁ. Brahmakāyikānaṁ devānaṁ
jīvitaṁ upādāya manussānaṁ appakaṁ jīvitaṁ parittakaṁ jīvitaṁ thokaṁ
jīvitaṁ khaṇikaṁ jīvitaṁ lahukaṁ jīvitaṁ ittaraṁ jīvitaṁ anaddhanīyaṁ jīvitaṁ
1 Ma. pabhāvikā. 2 Po. Ma. sahabhūmi. 3 Ma. gandhabbā.
Na ciraṭṭhitikaṁ jīvitaṁ. Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā appamidaṁ bhikkhave
manussānaṁ āyu gamanīyo samparāyo mantāya phoṭṭhabbaṁ kattabbaṁ
kusalaṁ caritabbaṁ brahmacariyaṁ natthi jātassa amaraṇaṁ yo [1]- bhikkhave
ciraṁ jīvati so vassasataṁ appaṁ vā bhiyyo.
Appamāyu manussānaṁ hiḷeyya naṁ suporiso
careyyādittasīsova natthi maccussa nāgamo
accayanti ahorattā jīvitaṁ uparujjhati
āyu khīyati maccānaṁ kunnadīnaṁva ūdakanti.
Appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrāti dhīrāti dhitimāti dhīrā.
Dhitisampannāti dhīrā. Dhikkatapāpāti dhīrā. Dhī vuccati paññā
yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā
upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṁ kosallaṁ nepuññaṁ vebhabyā
cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṁ
patodo paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ paññāsatthaṁ paññāpāsādo
paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṁ
amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi tāya paññāya samannāgatattā
dhīrā. Apica khandhadhīrā dhātudhīrā āyatanadhīrā paṭiccasamuppādadhīrā
satipaṭṭhānadhīrā sammappadhānadhīrā iddhippādadhīrā
indriyadhīrā baladhīrā bojjhaṅgadhīrā maggadhīrā phaladhīrā nibbānadhīrā.
Te dhīrā evamāhaṁsu manussānaṁ appakaṁ jīvitaṁ parittakaṁ
1 Yu. hi..
Jīvitaṁ thokaṁ jīvitaṁ khaṇikaṁ jīvitaṁ lahukaṁ jīvitaṁ ittaraṁ jīvitaṁ anaddhanīyaṁ
jīvitaṁ naciraṭṭhitikaṁ jīvitanti evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti
evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrā.
Tenāha bhagavā
tasmā hi sikkhetha idheva jantu
yaṅkiñci jaññā visamanti loke
na tassa hetū visamaṁ careyya
appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrāti.

[50] Passāmi loke pariphandamānaṁ
pajaṁ imaṁ taṇhagataṁ bhavesu
hīnā narā maccumukhe lapanti
avītataṇhāse bhavābhavesu.

[51] Passāmi loke pariphandamānanti passāmīti maṁsacakkhunāpi
passāmi dibbacakkhunāpi passāmi paññācakkhunāpi passāmi buddhacakkhunāpi
passāmi samantacakkhunāpi passāmi dakkhāmi olokemi
nijjhāyāmi upaparikkhāmi. Loketi apāyaloke manussaloke
devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Pariphandamānanti
taṇhāphandanāya phandamānaṁ diṭṭhiphandanāya phandamānaṁ kilesaphandanāya
phandanāya phandamānaṁ payogaphandanāya phandamānaṁ vipākaphandanāya
phandamānaṁ duccaritaphandanāya phandamānaṁ rattarāgena 1 phandamānaṁ
1 Ma. Yu. rattaṁ .. duṭṭhaṁ .. muḷhaṁmohena.
Duṭṭhadosena phandamānaṁ mūḷhamohena phandamānaṁ vinibandhamānena 1
phandamānaṁ parāmaṭṭhadiṭṭhiyā phandamānaṁ vikkhepagatauddhaccena
phandamānaṁ aniṭṭhaṅgatavicikicchāya phandamānaṁ thāmagatānusayehi
phandamānaṁ lābhena phandamānaṁ alābhena phandamānaṁ yasena
phandamānaṁ ayasena phandamānaṁ pasaṁsāya phandamānaṁ nindāya
phandamānaṁ sukhena phandamānaṁ dukkhena phandamānaṁ jātiyā
phandamānaṁ jarāya phandamānaṁ byādhinā phandamānaṁ maraṇena
phandamānaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi phandamānaṁ nerayikena
dukkhena phandamānaṁ tiracchānayonikena dukkhena phandamānaṁ pittivisayikena
dukkhena phandamānaṁ mānusikena dukkhena phandamānaṁ
gabbhokkantimūlakena dukkhena phandamānaṁ gabbhe ṭhitimūlakena dukkhena
phandamānaṁ gabbhavuṭṭhānamūlakena dukkhena phandamānaṁ jātassūpanibaddhikena
dukkhena phandamānaṁ jātassaparādheyyakena dukkhena
phandamānaṁ attūpakkamena dukkhena phandamānaṁ parūpakkamena
dukkhena phandamānaṁ dukkhadukkhena phandamānaṁ saṅkhāradukkhena
phandamānaṁ vipariṇāmadukkhena phandamānaṁ cakkhurogena dukkhena
phandamānaṁ sotarogena dukkhena phandamānaṁ ghānarogena dukkhena
jivhārogena dukkhena kāyarogena dukkhena sīsarogena dukkhena
kaṇṇarogena mukharogena dantarogena kāsena sāsena
pināsena ḍahena jarena kucchirogena mucchāya pakkhandikāya
1 Po. Ma. Yu. vinibandhaṁ .. parāmaṭṭhaṁ .. vikhepagataṁ aniṭṭhaṅgataṁ .. thāmagataṁ ...
Sulāya 1 visūcikāya kuṭṭhena gaṇḍena kilāsena sosena
apamārena dadduyā kaṇḍuyā kacchuyā rakhasāya vitacchikāya
lohitena pittena madhumehena aṁsāya piḷakāya bhagandalāya 2
pittasamuṭṭhānena ābādhena semhasamuṭṭhānena ābādhena vātasamuṭṭhānena
ābādhena sannipātikena ābādhena utupariṇāmajena
ābādhena visamaparihārajena ābādhena opakkamikena ābādhena
kammavipākajena ābādhena sītena uṇhena jighacchāya pipāsāya
uccārena passāvena ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassena dukkhena
mātumaraṇena dukkhena pitumaraṇena dukkhena bhātumaraṇena
dukkhena bhaginīmaraṇena dukkhena puttamaraṇena dukkhena dhītumaraṇena
dukkhena ñātibyasanena bhogabyasanena rogabyasanena
sīlabyasanena diṭṭhibyasanena dukkhena phandamānaṁ samphandamānaṁ
vipphandamānaṁ vedhamānaṁ pavedhamānaṁ sampavedhamānaṁ passāmi dakkhāmi
olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmīti passāmi loke pariphandamānaṁ.

[52] Pajaṁ imaṁ taṇhagataṁ bhavesūti pajāti sattādhivacanaṁ.
Taṇhāti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā
dhammataṇhā. Taṇhagatanti taṇhāgataṁ taṇhānugataṁ
taṇhānusaṭaṁ taṇhāyāpannaṁ taṇhāya pātitaṁ 3 abhibhūtaṁ pariyādinnacittaṁ.
1 Ma. Yu. sūlāya. 2 Po. Ma. Yu. bhagandalena. īdisaṭṭhāne sabbattha evaṁ
ñātabbaṁ. 3 paripātitantipi pāṭho.
Bhavesūti kāmabhave rūpabhave arūpabhaveti pajaṁ imaṁ taṇhagataṁ
bhavesu.

[53] Hīnā narā maccumukhe lapantīti hīnā narāti [1]- hīnena
kāyakammena samannāgatāti hīnā [2]-. Hīnena vacīkammena samannāgatāti
hīnā [2]-. Hīnena manokammena samannāgatāti hīnā [2]-. Hīnena
pāṇātipātena samannāgatāti hīnā. [3]- Hīnena adinnādānena.
Hīnena kāmesumicchācārena. Hīnena musāvādena. Hīnāya
pisuṇāya vācāya. Hīnāya pharusāya vācāya. Hīnena samphappalāpena.
Hīnāya abhijjhāya. Hīnena byāpādena. Hīnāya
micchādiṭṭhiyā. Hīnehi saṅkhārehi. Hīnehi pañcahi kāmaguṇehi.
Hīnehi pañcahi nīvaraṇehi. Hīnāya cetanāya. Hīnāya patthanāya.
Hīnāya paṇidhiyā samannāgatāti hīnā [4]- nihīnā omakā lāmakā
jatukkā parittāti hīnā narā. Maccumukhe lapantīti maccumukhe
māramukhe maraṇamukhe maccuppattā maccusampattā maccūpāgatā
mārappattā mārasampattā mārūpāgatā maraṇappattā maraṇasampattā
maraṇūpāgatā lapanti lālapanti socanti kilamanti paridevanti
urattāḷiṁ kandanti sammohaṁ āpajjantīti hīnā narā
maccumukhe lapanti.

[54] Avītataṇhāse bhavābhavesūti taṇhāti rūpataṇhā .pe.
Dhammataṇhā. Bhavābhavesūti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave
1 Po. Ma. hīnā narā. 2-3 Po. Ma. narā. 4 Po. Ma. narā hīnā nihīnā ...
ohīnā
Kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave kammabhave rūpabhave
punabbhave arūpabhave kammabhave arūpabhave punabbhave punappunaṁ
bhave punappunaṁ gatiyā punappunaṁ upapattiyā punappunaṁ paṭisandhiyā
punappunaṁ attabhāvābhinibbattiyā. Avītataṇhāseti avītataṇhā
avigatataṇhā accattataṇhā avantataṇhā amuttataṇhā appahīnataṇhā
appaṭinissaṭṭhataṇhāti avītataṇhāse bhavābhavesu.
Tenāha bhagavā
passāmi loke pariphandamānaṁ
pajaṁ imaṁ taṇhagataṁ bhavesu
hīnā narā maccumukhe lapanti
avītataṇhāse bhavābhavesūti.

[55] Mamāyite passatha phandamāne
maccheva appodakakhīṇasote 1
etampi disvā amamo careyya
bhavesu āsattimakubbamāno.

[56] Mamāyite passatha phandamāneti mamattāti dve mamattā
taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca.
Katamaṁ taṇhāmamattaṁ. Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṁ
mariyādikataṁ odhikataṁ pariyantikataṁ pariggahitaṁ mamāyitaṁ idaṁ mamaṁ
etaṁ mamaṁ ettakaṁ mamaṁ ettāvatā mamaṁ mama rūpā saddā
1 Po. Ma. Yu. appodake.
Gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsīdāsā
ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṁ vatthu hiraññaṁ
suvaṇṇaṁ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca
koṭṭhāgārañca kevalampi mahāpaṭhaviṁ taṇhāvasena mamāyati
yāvatā aṭṭhasatataṇhāviparītaṁ idaṁ taṇhāmamattaṁ.
Katamaṁ diṭṭhimamattaṁ. Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi dasavatthukā
micchādiṭṭhi dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi yā evarūpā diṭṭhi
diṭṭhigataṁ diṭṭhigahanaṁ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṁ diṭṭhivipphanditaṁ
diṭṭhisaññojanaṁ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo
micchāpatho micchattaṁ titthāyatanaṁ vipariyesaggāho viparitaggāho
vipallāsaggāho micchāgāho ayāthāvakasmiṁ yāthāvakanti gāho
yāvatā dvāsaṭṭhī diṭṭhigatāni idaṁ diṭṭhimamattaṁ.
Mamāyite passatha phandamāneti mamāyitavatthuacchedasaṅkinopi
phandanti acchijjantepi phandanti acchinnepi phandanti
mamāyitavatthuvipariṇāmasaṅkinopi phandanti vipariṇāmantepi phandanti vipariṇatepi
phandanti samphandanti vipphandanti vedhenti pavedhenti sampavedhenti
evaṁ phandamāne 1 samphandamāne vipphandamāne vedhamāne pavedhamāne
sampavedhamāne passatha dakkhatha oloketha nijjhāyatha upaparikkhathāti
mamāyite passatha phandamāne.