[37] Te duppamuñcā na hi aññamokkhāti te vā bhavasātavatthū
duppamuñcā sattā vā etto dummocayā.
Kathaṁ te bhavasātavatthū duppamuñcā. Sukhā vedanā dummuñcā
iṭṭhaṁ vatthu dummuñcaṁ yobbaññaṁ dummuñcaṁ ārogyaṁ dummuñcaṁ
jīvitaṁ dummuñcaṁ lābho dummuñco yaso dummuñco pasaṁsā
dummuñcā sukhaṁ dummuñcaṁ manāpikā rūpā dummuñcā manāpikā
saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā dummuñcā cakkhusampadā
dummuñcā sotasampadā ghānasampadā jivhāsampadā
kāyasampadā manosampadā dummuñcā duppamuñcā dummocayā
duppamocayā dunnimmadayā dubbinivedhayā duttarā duppatarā
dussamatikkamā dubbītivattā. Evante bhavasātavatthū duppamuñcā.
Kathaṁ sattā etto dummocayā. Sukhāya vedanāya sattā
dummocayā iṭṭhasmā vatthusmā dummocayā yobbaññā
dummocayā ārogyā dummocayā jīvitā dummocayā lābhā
dummocayā yasā dummocayā pasaṁsāya dummocayā sukhā
Dummocayā manāpikehi rūpehi dummocayā manāpikehi saddehi
gandhehi rasehi phoṭṭhabbehi dummocayā cakkhusampadāya
dummocayā sotasampadāya ghānasampadāya jivhāsampadāya
kāyasampadāya manosampadāya dummocayā duppamocayā duruddharā
dussamuddharā dubbuṭṭhāpanā 1 dussamuṭṭhāpanā. Evaṁ sattā etto
dummocayāti te duppamuñcā.
Na hi aññamokkhāti te attanā palipapalipannā na sakkonti
paraṁ palipapalipannaṁ uddharituṁ. Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā so vata
cunda attanā palipapalipanno paraṁ palipapalipannaṁ uddharissatīti
netaṁ ṭhānaṁ vijjati so vata cunda attanā adanto avinīto
aparinibbuto paraṁ damessati vinessati parinibbāpessatīti netaṁ ṭhānaṁ
vijjatīti. Evaṁ na hi aññamokkhā. Athavā natthañño
koci mocetuṁ 2 te yadi mucceyyuṁ sakena thāmena sakena balena
sakena viriyena sakena parakkamena sakena purisathāmena sakena purisabalena
sakena purisaviriyena sakena purisaparakkamena attanā sammāpaṭipadaṁ
anulomapaṭipadaṁ apaccanīkapaṭipadaṁ anvatthapaṭipadaṁ dhammānudhammapaṭipadaṁ
paṭipajjamānā mucceyyunti. Evampi na hi aññamokkhā.
Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā
nāhaṁ samissāmi pamocanāya
kathaṁkathiṁ dhotaka kañci loke
1 Ma. dubbuṭṭhāpayā dussamuṭṭhāpayā dunniveṭhayā dubbiniveṭhayā duttarā duppatarā
dussamatikkamā dubbinivattā. 2 Ma. Yu. mocetā.
Dhammañca seṭṭhaṁ abhijānamāno
evaṁ tuvaṁ oghamimaṁ taresīti.
Evampi na hi aññamokkhā. Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā
attanā pakataṁ pāpaṁ attanā saṅkilissati
attanā akataṁ pāpaṁ attanāva visujjhati
suddhi asuddhi paccattaṁ nāñño aññaṁ visodhayeti.
Evampi na hi aññamokkhā. Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā evameva kho
brāhmaṇa tiṭṭhateva nibbānaṁ tiṭṭhati nibbānagāmimaggo tiṭṭhāmahaṁ
samādapetā atha ca pana mama sāvakā mayā evaṁ ovadiyamānā
evaṁ anusāsiyamānā appekacce accantaniṭṭhaṁ nibbānaṁ ārādhenti
ekacce nārādhenti ettha kyāhaṁ brāhmaṇa karomi maggakkhāyī
brāhmaṇa tathāgato maggaṁ buddho ācikkhati attanā
paṭipajjamānā mucceyyunti. Evampi na hi aññamokkhāti te
duppamuñcā na hi aññamokkhā.

[38] Pacchā pure vāpi apekkhamānāti pacchā vuccati anāgataṁ
pure vuccati atītaṁ. Apica atītaṁ upādāya anāgatañca
paccuppannañca pacchā anāgataṁ upādāya atītañca
paccuppannañca pure.
Kathaṁ pure apekkhaṁ karoti. Evaṁrūpo ahosiṁ atītamaddhānanti
tattha nandiṁ samanvāgameti 1 evaṁvedano ahosiṁ evaṁsañño ahosiṁ
1 Po. Ma. samannāneti. sabbattha īdisameva.
Evaṁsaṅkhāro ahosiṁ evaṁviññāṇo ahosiṁ atītamaddhānanti tattha
nandiṁ samanvāgameti. Evampi pure apekkhaṁ karoti. Athavā
iti me cakkhu ahosi atītamaddhānaṁ iti rūpāti tattha chandarāgapaṭibaddhaṁ
hoti viññāṇaṁ chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa
tadabhinandati tadabhinandanto evampi pure apekkhaṁ karoti. Iti me sotaṁ
ahosi atītamaddhānaṁ iti saddāti. Iti me ghānaṁ ahosi atītamaddhānaṁ
iti gandhāti. Iti me jivhā ahosi atītamaddhānaṁ iti rasāti.
Iti me kāyo ahosi atītamaddhānaṁ iti phoṭṭhabbāti. Iti me
mano ahosi atītamaddhānaṁ iti dhammāti tattha chandarāgapaṭibaddhaṁ
hoti viññāṇaṁ chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati
tadabhinandanto evampi pure apekkhaṁ karoti. Athavā yānissa 1
tāni pubbe mātugāmena saddhiṁ hasitalapitakīḷitāni tadassādeti taṁ
nikāmeti tena ca vittiṁ āpajjati. Evampi pure apekkhaṁ karoti.
Kathaṁ pacchā apekkhaṁ karoti. Evaṁrūpo siyaṁ anāgatamaddhānanti
tattha nandiṁ samanvāgameti evaṁvedano siyaṁ evaṁsañño
siyaṁ evaṁsaṅkhāro siyaṁ evaṁviññāṇo siyaṁ anāgatamaddhānanti
tattha nandiṁ samanvāgameti. Evampi pacchā apekkhaṁ karoti.
Athavā iti me cakkhu siyā anāgatamaddhānaṁ iti rūpāti appaṭiladdhassa
paṭilābhāya cittaṁ paṇidahati cetaso paṇidhānapaccayā
tadabhinandati tadabhinandanto evampi pacchā apekkhaṁ karoti.
1 Yu. yānassu.
Iti me sotaṁ siyā anāgatamaddhānaṁ iti saddāti. Iti me
ghānaṁ siyā anāgatamaddhānaṁ iti gandhāti. Iti me jivhā siyā
anāgatamaddhānaṁ iti rasāti. Iti me kāyo siyā anāgatamaddhānaṁ
iti phoṭṭhabbāti. Iti me mano siyā anāgatamaddhānaṁ iti
dhammāti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ paṇidahati cetaso
paṇidhānapaccayā tadabhinandati tadabhinandanto evampi pacchā
apekkhaṁ karoti. Athavā imināhaṁ sīlena vā vattena vā
tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro
vāti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ paṇidahati cetaso
paṇidhānapaccayā tadabhinandati tadabhinandanto evampi pacchā
apekkhaṁ karotīti pacchā pure vāpi apekkhamānā.

[39] Imeva kāme purimeva jappanti imeva kāmeti
paccuppanne pañca kāmaguṇe icchantā sādiyantā patthayantā
pihayantā abhijappantā. Purimeva jappanti atīte pañca kāmaguṇe
jappantā pajappantā abhijappantāti imeva kāme purimeva
jappaṁ. Tenāha bhagavā
icchānidānā bhavasātabaddhā
te duppamuñcā na hi aññamokkhā
pacchā pure vāpi apekkhamānā
imeva kāme purimeva jappanti.

[40] Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā
avadāniyā te visame niviṭṭhā
dukkhūpanītā paridevayanti
kiṁsū bhavissāma ito cutāse.

[41] Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhāti kāmāti uddānato
dve kāmā vatthukāmā ca kilesakāmā ca .pe. Ime
vuccanti vatthukāmā .pe. Ime vuccanti kilesakāmā. Gedho
vuccati taṇhā yo rāgo sārāgo .pe. Abhijjhā lobho
akusalamūlaṁ. Kilesakāmena vatthukāmesu rattā giddhā gadhitā
mucchitā ajjhopannā 1 laggā laggitā palibuddhāti kāmesu
giddhā. Pasutāti yepi kāme esanti gavesanti pariyesanti
taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā
tadadhimuttā tadādhipateyyā tepi kāmappasutā. Yepi taṇhāvasena
rūpe esanti gavesanti pariyesanti sadde gandhe rase
phoṭṭhabbe esanti gavesanti pariyesanti taccaritā tabbahulā
taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā
tadādhipateyyā tepi kāmappasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe paṭilabhanti
sadde gandhe rase phoṭṭhabbe paṭilabhanti taccaritā tabbahulā
taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā
tadādhipateyyā tepi kāmappasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe
1 ajjhosannātipi pāṭho.
Paribhuñjanti sadde gandhe rase phoṭṭhabbe paribhuñjanti
taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā
tadadhimuttā tadādhipateyyā tepi kāmappasutā. Yathā
kalahakārako kalahappasuto kammakārako kammappasuto gocare caranto
gocarappasuto jhāyī jhānappasuto evameva yepi kāme esanti
gavesanti pariyesanti taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā
tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadādhipateyyā tepi
kāmappasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe esanti gavesanti pariyesanti
sadde gandhe rase phoṭṭhabbe esanti gavesanti pariyesanti
taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā
tadadhimuttā tadādhipateyyā tepi kāmappasutā. Yepi taṇhāvasena
rūpe paṭilabhanti sadde gandhe rase phoṭṭhabbe paṭilabhanti
taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā
tadadhimuttā tadādhipateyyā tepi kāmappasutā. Yepi taṇhāvasena
rūpe paribhuñjanti sadde gandhe rase phoṭṭhabbe paribhuñjanti
taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā
tadadhimuttā tadādhipateyyā tepi kāmappasutā. Pamūḷhāti
yebhuyyena devamanussā pañcasu kāmaguṇesu muyhanti sammuyhanti 1
sampamuyhanti mūḷhā sammūḷhā sampamūḷhā avijjāya andhikatā 2
1 Po. pamuyhanti. 2 andhigatātipi pāṭho.
Āvuṭā nivuṭā ophuṭā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti kāmesu
giddhā pasutā pamūḷhā.

[42] Avadāniyā te visame niviṭṭhāti avadāniyāti
avaṅgacchantītipi 1 avadāniyā. Maccharinopi vuccanti avadāniyā.
Buddhānaṁ buddhasāvakānaṁ 2 vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusiṭṭhiṁ
nādiyantīti avadāniyā.
Kathaṁ avaṅgacchantīti avadāniyā. Avaṅgacchantīti nirayaṁ
gacchanti tiracchānayoniṁ gacchanti pittivisayaṁ gacchantīti evaṁ
avaṅgacchantīti avadāniyā.
Kathaṁ maccharino vuccanti avadāniyā. Pañca macchariyāni
āvāsamacchariyaṁ kulamacchariyaṁ lābhamacchariyaṁ vaṇṇamacchariyaṁ dhammamacchariyaṁ
yaṁ evarūpaṁ macchariyaṁ maccharāyanā maccharāyitattaṁ vevicchaṁ kadariyaṁ
kaṭukañcakatā aggahitattaṁ cittassa idaṁ vuccati macchariyaṁ.
Apica khandhamacchariyampi macchariyaṁ dhātumacchariyampi macchariyaṁ
āyatanamacchariyampi macchariyaṁ gāho idaṁ vuccati macchariyaṁ.
Iminā macchariyena avadaññutāya samannāgatā janā pamattā evaṁ
maccharino vuccanti avadāniyā.
Kathaṁ buddhānaṁ buddhasāvakānaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusiṭṭhiṁ
nādiyantīti avadāniyā. Buddhānaṁ buddhasāvakānaṁ vacanaṁ byappathaṁ
desanaṁ anusiṭṭhiṁ nādiyanti na sussusanti na sotaṁ odahanti na
1 Ma. avagacchantītipi. 2 Po. Ma. sāvakānaṁ.
Aññā cittaṁ upaṭṭhapenti anassavā avacanakarā paṭilomavuttino
aññeneva mukhaṁ karonti evaṁ buddhānaṁ buddhasāvakānaṁ vacanaṁ
byappathaṁ desanaṁ anusiṭṭhiṁ nādiyantīti avadāniyā.
Te visame niviṭṭhāti visame kāyakamme niviṭṭhā visame
vacīkamme niviṭṭhā visame manokamme niviṭṭhā visame
pāṇātipāte niviṭṭhā visame adinnādāne niviṭṭhā visame kāmesu
micchācāre niviṭṭhā visame musāvāde niviṭṭhā visamāya pisuṇāya
vācāya niviṭṭhā visamāya pharusāya vācāya niviṭṭhā visame
samphappalāpe niviṭṭhā visamāya abhijjhāya niviṭṭhā visame
byāpāde niviṭṭhā visamāya micchādiṭṭhiyā niviṭṭhā visamesu
saṅkhāresu niviṭṭhā visamesu pañcasu kāmaguṇesu niviṭṭhā visamesu
pañcasu nīvaraṇesu niviṭṭhā visamāya cetanāya visamāya patthanāya
visamāya paṇidhiyā niviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā
adhimuttā laggā laggitā palibuddhāti avadāniyā te visame
niviṭṭhā.

[43] Dukkhūpanītā paridevayantīti dukkhūpanītāti dukkhūpanītā
dukkhappattā dukkhasampattā dukkhūpagatā mārappattā mārasampattā
mārūpagatā maraṇappattā maraṇasampattā maraṇūpagatāti dukkhūpanītā.
Paridevayantīti lapanti lālapanti socanti kilamanti paridevanti
urattāḷiṁ kandanti sammohaṁ āpajjantīti dukkhūpanītā paridevayanti.

[44] Kiṁsū bhavissāma ito cutāseti ito cutā kiṁsu bhavissāma
nerayikā bhavissāma tiracchānayonikā bhavissāma pittivisayikā
bhavissāma manussā bhavissāma devā 1 bhavissāma rūpī bhavissāma
arūpī bhavissāma saññī bhavissāma asaññī bhavissāma
nevasaññīnāsaññī bhavissāma bhavissāma nu kho mayaṁ anāgatamaddhānaṁ
na nu kho bhavissāma anāgatamaddhānaṁ kiṁ nu kho bhavissāma
anāgatamaddhānaṁ kathaṁ nu kho bhavissāma anāgatamaddhānaṁ kiṁ
hutvā kiṁ bhavissāma nu kho mayaṁ anāgatamaddhānanti saṁsayapakkhannā
vimatipakkhannā dveḷhakajātā lapanti lālapanti socanti kilamanti
paridevanti urattāḷiṁ kandanti sammohaṁ āpajjantīti kiṁsū bhavissāma
ito cutāse. Tenāha bhagavā
kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā
avadāniyā te visame niviṭṭhā
dukkhūpanītā paridevayanti
kiṁsū bhavissāma ito cutāseti.

[45] Tasmā hi sikkhetha idheva jantu
yaṅkiñci jaññā visamanti loke
na tassa hetū 2 visamaṁ careyya
appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrā.

[46] Tasmā hi sikkhetha idheva jantūti tasmāti tasmā
1 Po. Yu. devā kiṁ .... 2 Yu. hetu.
Taṁkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā etaṁ ādīnavaṁ sampassamāno
kāmesūti tasmā. Sikkhethāti tisso sikkhā adhisīlasikkhā
adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā.
Katamā adhisīlasikkhā. Idha bhikkhu sīlavā hoti pāṭimokkhasaṁvarasaṁvuto
viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu
bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu khuddako sīlakkhandho
mahanto sīlakkhandho sīlaṁ patiṭṭhā ādi caraṇaṁ saṁyamo saṁvaro
mukhaṁ 1 pamukhaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā ayaṁ adhisīlasikkhā.
Katamā adhicittasikkhā. Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca
akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ
upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ
cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ
upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati
sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti yantaṁ ariyā
ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja
viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva
somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ
catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati ayaṁ adhicittasikkhā.
Katamā adhipaññāsikkhā. Idha bhikkhu paññavā hoti
udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya
1 Ma. mokkhaṁ pamokkhaṁ.
Sammādukkhakkhayagāminiyā so idaṁ dukkhanti yathābhūtaṁ pajānāti
ayaṁ dukkhasamudayoti yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ dukkhanirodhoti yathābhūtaṁ
pajānāti ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ pajānāti
ime āsavāti yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ āsavasamudayoti yathābhūtaṁ
pajānāti ayaṁ āsavanirodhoti yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ
āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ adhipaññāsikkhā.
Imā tisso sikkhā āvajjento sikkheyya jānanto sikkheyya
passanto sikkheyya paccavekkhanto sikkheyya cittaṁ adhiṭṭhahanto
sikkheyya saddhāya adhimuccanto sikkheyya viriyaṁ paggaṇhanto
sikkheyya satiṁ upaṭṭhahanto sikkheyya cittaṁ samādahanto sikkheyya
paññāya pajānanto sikkheyya abhiññeyyaṁ abhijānanto sikkheyya
pariññeyyaṁ parijānanto sikkheyya pahātabbaṁ pajahanto sikkheyya
bhāvetabbaṁ bhāvento sikkheyya sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya
ācareyya samācareyya samādāya vatteyya. Idhāti imissā
diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṁ ādāye imasmiṁ
dhamme imasmiṁ vinaye imasmiṁ dhammavinaye imasmiṁ pāvacane imasmiṁ
brahmacariye imasmiṁ satthusāsane imasmiṁ attabhāve imasmiṁ
manussaloke [1]-. Jantūti satto naro .pe. Manujoti tasmā
hi sikkhetha idheva jantu.