[17] Gavāssaṁ dāsaporisanti gavanti gāvo 1 vuccanti.
Assāti pasukādayo vuccanti. Dāsāti cattāro dāsā antojātako
dāso dhanakkītako dāso sāmaṁ vā dāsaviyaṁ 2 upeti
akāmako 3 vā dāsaviyaṁ 4 upeti.
Āmāya dāsāpi bhavanti heke
dhanena kītāpi bhavanti dāsā
sāmañca eke upayanti dāsaṁ 5
bhayāpanuṇṇāpi bhavanti dāsā 6 .
Porisanti tayo purisā bhajakā kammakarā upajīvinoti gavāssaṁ
dāsaporisaṁ.

[18] Thiyo bandhū puthū kāmeti thiyoti itthīpariggaho vuccati.
1 Ma. gavā. 2 Ma. dāsabyaṁ. 3 Po. karamako. 4 Ma. Yu. dāsavisayaṁ.
5 Ma. dāsayaṁ. 6 Ma. dāsāti.
Bandhūti cattāro bandhū ñātibandhavāpi bandhu gottabandhavāpi
bandhu mantabandhavāpi bandhu sippabandhavāpi bandhu. Puthū kāmeti
bahū kāme. Ete puthū kāmā manāpikā rūpā .pe. Manāpikā
phoṭṭhabbāti thiyo bandhū puthū kāme.

[19] Yo naro anugijjhatīti yoti yo yādiso yathāyutto
yathāvihito yathāpakāro yaṇṭhānappatto yaṁdhammasamannāgato khattiyo
vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito
vā devo vā manusso vā. Naroti satto naro mānavo
poso puggalo jīvo jātu jantu indagū manujo. Anugijjhatīti
kilesakāmena vatthukāmesu gijjhati anugijjhati paligijjhati palibajjhatīti
yo naro anugijjhati. Tenāha bhagavā
khettaṁ vatthuṁ hiraññaṁ vā gavāssaṁ dāsaporisaṁ
thiyo bandhū puthū kāme yo naro anugijjhatīti.

[20] Abalā naṁ balīyanti maddante naṁ parissayā
tato naṁ dukkhamanveti nāvaṁ bhinnamivodakaṁ.

[21] Abalā naṁ balīyantīti abalāti abalā kilesā dubbalā
appabalā appathāmakā hīnā nihīnā parihīnā omakā lāmakā jatukkā
parittā. Te kilesā taṁ puggalaṁ sahanti parisahanti abhibhavanti
ajjhottharanti pariyādiyanti maddantīti evampi abalā naṁ
balīyanti. Athavā abalaṁ puggalaṁ dubbalaṁ appabalaṁ appathāmakaṁ
Hīnaṁ nihīnaṁ parihīnaṁ omakaṁ lāmakaṁ jatukkaṁ parittaṁ yassa natthi
saddhābalaṁ viriyabalaṁ satibalaṁ samādhibalaṁ paññābalaṁ hirībalaṁ ottappabalaṁ
te kilesā taṁ puggalaṁ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti
pariyādiyanti maddantīti evampi abalā naṁ balīyanti.

[22] Maddante naṁ parissayāti parissayāti 1 dve parissayā
pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca.
Katame pākaṭaparissayā. Sīhā byagghā dīpi acchataracchā
kokā gomahisā hatthī ahi vicchikā satapadī corā vā assu
māṇavā katakammā vā akatakammā vā cakkhurogo sotarogo
ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo
dantarogo kāso sāso pināso ḍaho 2 jaro kucchirogo mucchā
pakkhandikā sulā visūcikā kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro
daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitaṁ pittaṁ madhumeho
aṁsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā
ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā
ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā
kammavipākajā ābādhā sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro
passāvo ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassā iti vā ime vuccanti
pākaṭaparissayā.
Katame paṭicchannaparissayā. Kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ
1 Po. Ma. Yu. ime pāṭhā natthi. 2 Ma. sabbatka ḍāhoti dissati.
Kāmacchandanīvaraṇaṁ byāpādanīvaraṇaṁ thīnamiddhanīvaraṇaṁ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ
vicikicchānīvaraṇaṁ rāgo doso moho kodho upanāho
makkho paḷāso issā macchariyaṁ māyā sāṭheyyaṁ thambho sārambho
māno atimāno mado pamādo sabbe kilesā sabbe duccaritā
sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā
ime vuccanti paṭicchannaparissayā.
Parissayāti kenatthena parissayā. Parisahantīti parissayā.
Parihānāya saṁvattantīti parissayā. Tatrāsayāti parissayā.
Kathaṁ parisahantīti parissayā. Te parissayā taṁ puggalaṁ sahanti
parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddanti.
Evaṁ parisahantīti parissayā.
Kathaṁ parihānāya saṁvattantīti parissayā. Te parissayā
kusalānaṁ dhammānaṁ parihānāya antarāyāya saṁvattanti. Katamesaṁ
kusalānaṁ dhammānaṁ. Sammāpaṭipadāya anulomapaṭipadāya apaccanīkapaṭipadāya
anvatthapaṭipadāya dhammānudhammapaṭipadāya sīlesu
paripūrikāritāya indriyesu guttadvāratāya bhojane mattaññutāya
jāgariyānuyogassa satisampajaññassa catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ bhāvanānuyogassa
catunnaṁ sammappadhānānaṁ bhāvanānuyogassa catunnaṁ
iddhippādānaṁ bhāvanānuyogassa pañcannaṁ indriyānaṁ bhāvanānuyogassa
pañcannaṁ balānaṁ bhāvanānuyogassa sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ
Bhāvanānuyogassa ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa
imesaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ parihānāya antarāyāya saṁvattanti.
Evaṁ parihānāya saṁvattantīti parissayā.
Kathaṁ tatrāsayāti parissayā. Tatthete pāpakā akusalā
dhammā uppajjanti attabhāvasannissayā. Yathā bile bilāsayā
pāṇā sayanti dake dakāsayā pāṇā sayanti vane vanāsayā
pāṇā sayanti rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti evameva
tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayāti
evampi tatrāsayāti parissayā.
Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā sāntevāsiko bhikkhave bhikkhu sācariyako
dukkhaṁ na phāsu viharati kathañca bhikkhave bhikkhu sāntevāsiko
sācariyako dukkhaṁ na phāsu viharati idha bhikkhave bhikkhuno cakkhunā
rūpaṁ disvā uppajjanti [1]- pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā
saññojanīyā tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā
akusalā dhammāti tasmā sāntevāsikoti vuccati te naṁ
samudācaranti 2 pāpakā akusalā dhammāti tasmā sācariyakoti
vuccati puna caparaṁ bhikkhave bhikkhuno sotena saddaṁ sutvā ghānena
gandhaṁ ghāyitvā jivhāya rasaṁ sāyitvā kāyena phoṭṭhabbaṁ
phusitvā manasā dhammaṁ viññāya uppajjanti [3]- pāpakā akusalā dhammā
sarasaṅkappā saññojanīyā tyassa anto vasanti anvāssavanti
1-3 Ma. ye. 2 Ma. samudācaranti naṁ.
Pāpakā akusalā dhammāti tasmā sāntevāsikoti vuccati te
naṁ samudācaranti pāpakā akusalā dhammāti tasmā sācariyakoti
vuccati evaṁ kho bhikkhave bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṁ
na phāsu viharatīti. Evampi tatrāsayāti parissayā.
Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā tayome bhikkhave antarāmalā antarāamittā
antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā katame
tayo lobho bhikkhave antarāmalo 1 antarāamitto antarāsapatto
antarāvadhako antarāpaccatthiko doso bhikkhave antarāmalo 2
antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko
moho bhikkhave antarāmalo 3 antarāamitto antarāsapatto
antarāvadhako antarāpaccatthiko ime kho bhikkhave tayo antarāmalā
antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikāti.
Anatthajanano lobho lobho cittappakopano
bhayamantarato jātaṁ taṁ jano nāvabujjhati
luddho atthaṁ na jānāti luddho dhammaṁ na passati
andhatamaṁ tadā hoti yaṁ lobho sahate naraṁ
anatthajanano doso doso cittappakopano
bhayamantarato jātaṁ taṁ jano nāvabujjhati
kuddho atthaṁ na jānāti kuddho dhammaṁ na passati
1-2-3 Ma. Yu. antarāmalaṁ. sabbattha īdisameva.
Andhatamaṁ tadā hoti yaṁ kodho 1 sahate naraṁ
anatthajanano moho moho cittappakopano
bhayamantarato jātaṁ taṁ jano nāvabujjhati
mūḷho atthaṁ na jānāti mūḷho dhammaṁ na passati
andhatamaṁ tadā hoti yaṁ moho sahate naranti.
Evampi tatrāsayāti parissayā.
Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā tayo kho mahārāja purisassa dhammā
ajjhattaṁ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya
katame tayo lobho kho mahārāja purisassa dhammo ajjhattaṁ
uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya doso
kho mahārāja purisassa dhammo ajjhattaṁ uppajjamāno uppajjati
ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya moho kho mahārāja purisassa
dhammo ajjhattaṁ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya
aphāsuvihārāya ime kho mahārāja tayo purisassa dhammā
ajjhattaṁ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāyāti.
Lobho doso ca moho ca purisaṁ pāpacetasaṁ
hiṁsanti attasambhūtā tacasāraṁva samphalanti.
Evampi tatrāsayāti parissayā.
1 Ma. doso.
Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā
rāgo ca doso ca itonidānā
aratī rati lomahaṁso ito jāto
ito samuṭṭhāya manovitakkā
kumārakā dhaṅkamivossajjantīti.
Evampi tatrāsayāti parissayā.
Maddante naṁ parissayāti te parissayā taṁ puggalaṁ sahanti
parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddantīti
maddante naṁ parissayā.

[23] Tato naṁ dukkhamanvetīti [1]- tato tato parissayato taṁ puggalaṁ
dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti jātidukkhaṁ anveti
anugacchati anvāyikaṁ hoti jarādukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ
hoti byādhidukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti maraṇadukkhaṁ
anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ
anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti nerayikadukkhaṁ tiracchānayonikadukkhaṁ
pittivisayikadukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti
mānusakadukkhaṁ gabbhokkantimūlakadukkhaṁ gabbhe ṭhitimūlakadukkhaṁ gabbhavuṭṭhānamūlakadukkhaṁ
jātassūpanibandhikadukkhaṁ 2 jātassaparādheyyakadukkhaṁ
attūpakkamadukkhaṁ parūpakkamadukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ
hoti dukkhadukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti saṅkhāradukkhaṁ
1 Ma. Yu. tatoti. 2 Ma. jātassūpanibandhakaṁ dukkhaṁ.
Vipariṇāmadukkhaṁ cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo
kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso
sāso pināso ḍaho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sulā 1
visūcikā kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu
rakhasā vitacchikā lohitaṁ pittaṁ madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā
pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā
ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā
ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā
sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṁsamakasavātātapa-
siriṁsapasamphassadukkhaṁ mātumaraṇadukkhaṁ pitumaraṇadukkhaṁ bhātumaraṇadukkhaṁ
bhaginīmaraṇadukkhaṁ puttamaraṇadukkhaṁ dhītumaraṇadukkhaṁ ñātibyasanadukkhaṁ
bhogabyasanadukkhaṁ rogabyasanadukkhaṁ sīlabyasanadukkhaṁ diṭṭhibyasanadukkhaṁ
anveti anugacchati anvāyikaṁ hotīti tato naṁ dukkhamanveti.

[24] Nāvaṁ bhinnamivodakanti yathā bhinnaṁ nāvaṁ udakaṁ 2 anvāyikaṁ 3
tato tato udakaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti puratopi
udakaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti pacchatopi heṭṭhatopi
passatopi udakaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti evameva
tato tato parissayato taṁ puggalaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati
anvāyikaṁ hoti jātidukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ
hoti .pe. Diṭṭhibyasanadukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hotīti
1 Ma. Yu. sūlā.. 2 Ma. dakamesī tato tato .... 3 Yu. anvāyikanti pāṭhapadaṁ
natthi.
Nāvaṁ bhinnamivodakaṁ. Tenāha bhagavā
abalā naṁ balīyanti maddante naṁ parissayā
tato naṁ dukkhamanveti nāvaṁ bhinnamivodakanti.

[25] Tasmā jantu sadā sato kāmāni parivajjaye
te pahāya tare oghaṁ nāvaṁ sitvāva pāragū.

[26] Tasmā jantu sadā satoti tasmāti tasmā taṁkāraṇā
taṁhetu tappaccayā taṁnidānā 1 etaṁ ādīnavaṁ sampassamāno kāmesūti
tasmā. Jantūti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jātu
jantu indagū manujo. Sadāti sadā sabbadā sabbakālaṁ niccakālaṁ
dhuvakālaṁ satataṁ samitaṁ abbokiṇṇaṁ pokhānupokhaṁ 2 udakummikajātaṁ
avīci santati sahitaṁ phusitaṁ 3 purebhattaṁ pacchābhattaṁ purimayāmaṁ majjhimayāmaṁ
pacchimayāmaṁ kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe purime vayokhandhe
majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe. Satoti catūhi kāraṇehi
sato kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato vedanāsu
citte dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato.
Aparehipi 4 catūhi kāraṇehi sato .pe. So vuccati satoti tasmā
jantu sadā sato.