[40] Athakho udāyi brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodi sammodanīyaṁ kathaṁ sārāṇīyaṁ
vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ nisinno kho udāyi brāhmaṇo
bhagavantaṁ etadavoca bhavaṁpi no gotamo yaññaṁ vaṇṇetīti. Na
kho ahaṁ brāhmaṇa sabbaṁ yaññaṁ vaṇṇemi na panāhaṁ brāhmaṇa
sabbaṁ yaññaṁ na vaṇṇemi yathārūpe kho brāhmaṇa yaññe gāvo
haññanti ajeḷakā haññanti kukkuṭasūkarā haññanti vividhā
pāṇā saṅghātaṁ āpajjanti evarūpaṁ kho ahaṁ brāhmaṇa sārambhaṁ
yaññaṁ na vaṇṇemi taṁ kissa hetu evarūpañhi brāhmaṇa sārambhaṁ
yaññaṁ na upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṁ vā samāpannā
yathārūpe ca kho brāhmaṇa yaññe neva gāvo haññanti na
ajeḷakā haññanti na kukkuṭasūkarā haññanti na vividhā pāṇā
saṅghātaṁ āpajjanti evarūpaṁ kho ahaṁ brāhmaṇa nirārambhaṁ yaññaṁ
1 Ma. Yu. ye ca yaññā nirārambhā. 2 Po. yattha na haññare. Ma. Yu. nettha
haññare. 3-4 Ma. Yu. etaṁ.
Vaṇṇemi yadidaṁ niccadānaṁ anukulayaññaṁ taṁ kissa hetu evarūpañhi
brāhmaṇa nirārambhaṁ yaññaṁ upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṁ
vā samāpannāti.
Abhisaṅkhataṁ nirārambhaṁ yaññaṁ kālena kappiyaṁ
tādisaṁ upasaṁyanti saññatā brahmacārayo 1
vivaṭṭacchadā ca ye loke vītivattā kulaṁ gatiṁ
yaññametaṁ pasaṁsanti buddhā puññassa 2 kovidā
yaññe vā yadi vā saddhe huññaṁ 3 katvā yathārahaṁ
pasannacitto yajati sukhette brahmacārisu
suhutaṁ suyiṭṭhaṁ sampattaṁ 4 dakkhiṇeyyesu yaṁ kataṁ
yañño ca vipulo hoti pasīdanti ca devatā.
Evaṁ yajitvā medhāvī saddho muttena cetasā
abyāpajjhaṁ sukhaṁ lokaṁ paṇḍito upapajjatīti.
Cakkavaggo catuttho.
Tassuddānaṁ
cakko saṅgaho sīho pasādo vassakārena pañcamaṁ
doṇo aparihāni paṭilīno ujjayo udāyena te dasāti.
-----------------
1 Yu. brahmacariyā. 2 Ma. yaññassa. 3 Ma. habyaṁ. Yu. bhabyaṁ.
4 Ma. Yu. suppattaṁ.
Rohitassavaggo pañcamo

[41] Catasso imā bhikkhave samādhibhāvanā katamā catasso
atthi bhikkhave samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā diṭṭhadhammasukhavihārāya
saṁvattati atthi bhikkhave samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā ñāṇadassanapaṭilābhāya
saṁvattati atthi bhikkhave samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā
satisampajaññāya saṁvattati atthi bhikkhave samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā
āsavānaṁ khayāya saṁvattati. Katamā ca bhikkhave samādhibhāvanā
bhāvitā bahulīkatā diṭṭhadhammasukhavihārāya saṁvattati idha bhikkhave bhikkhu
vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ
pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati vitakkavicārānaṁ vūpasamā
ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ
pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati pītiyā ca virāgā upekkhako
ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti yantaṁ
ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti tatiyaṁ jhānaṁ
upasampajja viharati sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva
somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ
jhānaṁ upasampajja viharati ayaṁ 1 bhikkhave samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā
diṭṭhadhammasukhavihārāya saṁvattati. Katamā ca bhikkhave samādhibhāvanā bhāvitā
bahulīkatā ñāṇadassanapaṭilābhāya saṁvattati idha bhikkhave bhikkhu ālokasaññaṁ
manasikaroti divāsaññaṁ adhiṭṭhāti yathā divā tathā rattiṁ
1 Yu. ayaṁ vuccati. ito paraṁ īdisameva.
Yathā rattiṁ tathā divā iti vivittena 1 cetasā apariyonaddhena sappabhāsaṁ
cittaṁ bhāveti ayaṁ bhikkhave samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā ñāṇadassana-
paṭilābhāya saṁvattati. Katamā ca bhikkhave samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā
satisampajaññāya saṁvattati idha bhikkhave bhikkhuno viditā vedanā
uppajjanti viditā tiṭṭhanti viditā abbhatthaṁ gacchanti viditā
saññā ... Viditā vitakkā uppajjanti viditā tiṭṭhanti viditā abbhatthaṁ
gacchanti ayaṁ bhikkhave samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā satisampajaññāya
saṁvattati. Katamā ca bhikkhave samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā
āsavānaṁ khayāya saṁvattati idha bhikkhave bhikkhu pañcasu upādānakkhandhesu
udayabbayānupassī viharati iti rūpaṁ iti rūpassa samudayo iti rūpassa
atthaṅgamo iti vedanā iti vedanāya samudayo iti vedanāya
atthaṅgamo iti saññā iti saññāya samudayo iti saññāya
atthaṅgamo iti saṅkhārā iti saṅkhārānaṁ samudayo iti saṅkhārānaṁ
atthaṅgamo iti viññāṇaṁ iti viññāṇassa samudayo iti
viññāṇassa atthaṅgamoti ayaṁ bhikkhave samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā
āsavānaṁ khayāya saṁvattati. Imā kho bhikkhave catasso samādhibhāvanā.
Idañca pana metaṁ bhikkhave sandhāya bhāsitaṁ pārāyane puṇṇapañhe 2
saṅkhāya lokasmi paroparāni
yassiñjitaṁ natthi kuhiñci loke
santo vidhūmo anīgho nirāso
1 Ma. Yu. vivaṭena. 2 Ma. Yu. puṇṇakapañhe.
Atāri so jātijaranti brūmīti.

[42] Cattārīmāni bhikkhave pañhabyākaraṇāni katamāni cattāri
atthi bhikkhave pañho ekaṁsabyākaraṇīyo atthi bhikkhave pañho
vibhajjabyākaraṇīyo atthi bhikkhave pañho paṭipucchābyākaraṇīyo
atthi bhikkhave pañho ṭhapanīyo imāni kho bhikkhave cattāri
pañhabyākaraṇānīti.
Ekaṁsavacanaṁ ekaṁ vibhajjavacanāparaṁ
tatiyaṁ paṭipuccheyya catutthaṁ pana ṭhāpaye.
Yo ca nesaṁ tattha tattha jānāti anudhammataṁ
catupañhassa kusalo āhu bhikkhuṁ tathāvidhaṁ.
Durāsado duppasaho gambhīro duppadhaṁsiyo
atho atthe anatthe ca ubhayatthassa 1 kovido
anatthaṁ parivajjeti atthaṁ gaṇhāti paṇḍito
atthābhisamayā dhīro paṇḍitoti pavuccatīti.

[43] Cattārome bhikkhave puggalā santo saṁvijjamānā lokasmiṁ
katame cattāro kodhagaru na saddhammagaru makkhagaru na saddhammagaru
lābhagaru na saddhammagaru sakkāragaru na saddhammagaru ime kho
bhikkhave cattāro puggalā santo saṁvijjamānā lokasmiṁ. Cattārome
bhikkhave puggalā santo saṁvijjamānā lokasmiṁ katame cattāro
saddhammagaru na kodhagaru saddhammagaru na makkhagaru saddhammagaru na
1 Ma. Yu. ubhayassa hoti kovido.
Lābhagaru saddhammagaru na sakkāragaru ime kho bhikkhave cattāro
puggalā santo saṁvijjamānā lokasminti.
Kodhamakkhagaru bhikkhu lābhasakkāragāravo
na te dhamme virūhanti sammāsambuddhadesite.
Ye ca saddhammagaruno vihaṁsu 1 viharanti ca
te ve dhamme virūhanti sammāsambuddhadesiteti.

[44] Cattārome bhikkhave asaddhammā katame cattāro
kodhagarutā na saddhammagarutā makkhagarutā na saddhammagarutā lābhagarutā
na saddhammagarutā sakkāragarutā na saddhammagarutā ime kho bhikkhave
cattāro asaddhammā. Cattārome bhikkhave saddhammā katame cattāro
saddhammagarutā na kodhagarutā saddhammagarutā na makkhagarutā saddhammagarutā
na lābhagarutā saddhammagarutā na sakkāragarutā ime kho
bhikkhave cattāro saddhammāti.
Kodhamakkhagaru bhikkhu lābhasakkāragāravo
dukkhette vuttabījaṁva saddhamme na virūhati.
Ye ca saddhammagaruno vihaṁsu viharanti ca
te ve dhamme virūhanti snehamanvāyamivosadhāti.

[45] Ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa
ārāme. Athakho rohitasso devaputto abhikkantāya
rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṁ jetavanaṁ obhāsetvā yena
1 Po. vihariṁsu viharanti ca.
Bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ
aṭṭhāsi ekamantaṁ ṭhito kho rohitasso devaputto bhagavantaṁ etadavoca
yattha nu kho bhante na jāyati na jiyyati na miyyati na cavati na
upapajjati sakkā nu kho [1]- bhante gamanena lokassa antaṁ 2 ñātuṁ vā
daṭṭhuṁ vā pāpuṇituṁ vāti. Yattha kho āvuso na jāyati na jiyyati
na miyyati na cavati na upapajjati nāhantaṁ gamanena lokassa antaṁ
ñātayyaṁ daṭṭhayyaṁ pattayyanti vadāmīti. Acchariyaṁ bhante abbhutaṁ
bhante yāva subhāsitañcidaṁ bhante bhagavatā yattha kho āvuso
na jāyati na jiyyati na miyyati na cavati na upapajjati nāhantaṁ
gamanena lokassa antaṁ ñātayyaṁ daṭṭhayyaṁ pattayyanti vadāmīti
bhūtapubbāhaṁ bhante rohitasso nāma isi ahosiṁ bhojaputto iddhimā
vehāsaṅgamo tassa mayhaṁ bhante evarūpo javo ahosi seyyathāpi
nāma daḷhadhammo dhanuggaho susikkhito katahattho katupāsano lahukena
asanena appakasirena tiriyaṁ tālacchāyaṁ 3 atipāteyya evarūpo
padavītihāro ahosi seyyathāpi nāma puratthimā samuddā pacchimo samuddo
tassa mayhaṁ bhante evarūpena javena samannāgatassa evarūpena ca
padavītihārena evarūpaṁ icchāgataṁ uppajji ahaṁ gamanena lokassa
antaṁ pāpuṇissāmīti so kho ahaṁ bhante aññatreva asitapītakhāyitasāyitā
aññatra uccārapassāvakammā aññatra niddākilamathapaṭivinodanā
vassasatāyuko vassasatajīvī vassasataṁ gantvā appatvāva
1 Ma. so. Yu. no. 2 Ma. anto. ito paraṁ īdisameva. 3 Yu. tālacchātiṁ.
Lokassa antaṁ antarāyeva kālakato acchariyaṁ bhante abbhutaṁ
bhante yāva subhāsitañcidaṁ bhante bhagavatā yattha kho āvuso
na jāyati na jiyyati na miyyati na cavati na upapajjati nāhantaṁ
gamanena lokassa antaṁ ñātayyaṁ daṭṭhayyaṁ pattayyanti vadāmīti.
Yattha kho āvuso na jāyati na jiyyati na miyyati na cavati na
upapajjati nāhantaṁ gamanena lokassa antaṁ ñātayyaṁ daṭṭhayyaṁ
pattayyanti vadāmi na cāhaṁ āvuso appatvāva lokassa antaṁ
dukkhassa antakiriyaṁ vadāmi apicāhaṁ āvuso imasmiṁyeva byāmamatte
kaḷevare sasaññamhi 1 samanake lokañca paññāpemi lokasamudayañca
lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipadanti.
Gamanena na pattabbo lokassanto kudācanaṁ
na ca appatvā lokantaṁ dukkhā atthi pamocanaṁ.
Tasmā have lokavidū sumedho
lokantagū vusitabrahmacariyo
lokassa antaṁ samitāvi ñatvā
nāsiṁsati lokamimaṁ parañcāti.

[46] Athakho bhagavā tassā rattiyā accayena bhikkhū āmantesi
imaṁ bhikkhave rattiṁ rohitasso devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo
kevalakappaṁ jetavanaṁ obhāsetvā yenāhaṁ tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi ekamantaṁ ṭhito
1 Po. Ma. sasaññimhi. Yu. saññimhi.
Kho bhikkhave rohitasso devaputto maṁ etadavoca yattha nu kho bhante
na jāyati na jiyyati na miyyati na cavati na upapajjati sakkā nu
kho bhante gamanena lokassa antaṁ ñātuṁ vā daṭṭhuṁ vā pāpuṇituṁ
vāti. Evaṁ vutte ahaṁ bhikkhave rohitassaṁ devaputtaṁ etadavocaṁ
yattha kho āvuso na jāyati na jiyyati na miyyati na cavati na
upapajjati nāhantaṁ gamanena lokassa antaṁ ñātayyaṁ daṭṭhayyaṁ
pattayyanti vadāmīti. Evaṁ vutte bhikkhave rohitasso devaputto maṁ
etadavoca acchariyaṁ bhante abbhutaṁ bhante yāva subhāsitañcidaṁ bhante
bhagavatā yattha kho āvuso na jāyati na jiyyati na miyyati na
cavati na upapajjati nāhantaṁ gamanena lokassa antaṁ ñātayyaṁ
daṭṭhayyaṁ pattayyanti vadāmīti 1 bhūtapubbāhaṁ bhante rohitasso nāma
isi ahosiṁ bhojaputto iddhimā vehāsaṅgamo tassa mayhaṁ bhante
evarūpo javo ahosi seyyathāpi nāma daḷhadhammo dhanuggaho susikkhito
katahattho katupāsano lahukena asanena appakasirena tiriyaṁ tālacchāyaṁ
atipāteyya evarūpo padavītihāro ahosi seyyathāpi nāma puratthimā
samuddā pacchimo samuddo tassa mayhaṁ bhante evarūpena
javena samannāgatassa evarūpena ca padavītihārena evarūpaṁ icchāgataṁ
uppajji ahaṁ gamanena lokassa antaṁ pāpuṇissāmīti so kho ahaṁ
bhante aññatreva asitapītakhāyitasāyitā aññatra uccārapassāvakammā
1 Ma. Yu. itisaddo natthi.
Kammā aññatra niddākilamathapaṭivinodanā vassasatāyuko vassasatajīvī
vassasataṁ gantvā appatvāva lokassa antaṁ antarāyeva kālakato
acchariyaṁ bhante abbhutaṁ bhante yāva subhāsitañcidaṁ bhante bhagavatā
yattha kho āvuso na jāyati na jiyyati na miyyati na cavati na
upapajjati nāhantaṁ gamanena lokassa antaṁ ñātayyaṁ daṭṭhayyaṁ
pattayyanti vadāmīti. Evaṁ vutte ahaṁ bhikkhave rohitassaṁ devaputtaṁ
etadavocaṁ yattha kho āvuso na jāyati na jiyyati na miyyati na
cavati na upapajjati nāhantaṁ gamanena lokassa antaṁ ñātayyaṁ daṭṭhayyaṁ
pattayyanti vadāmi na cāhaṁ āvuso appatvāva lokassa antaṁ
dukkhassa antakiriyaṁ vadāmi apicāhaṁ āvuso imasmiṁyeva byāmamatte
kaḷevare sasaññamhi 1 samanake lokañca paññāpemi lokasamudayañca
lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipadanti.
Gamanena na pattabbo lokassanto kudācanaṁ
na ca appatvā lokantaṁ dukkhā atthi pamocanaṁ.
Tasmā have lokavidū sumedho
lokantagū vusitabrahmacariyo
lokassa antaṁ samitāvi ñatvā
nāsiṁsati lokamimaṁ parañcāti.

[47] Cattārīmāni bhikkhave suvidūravidūrāni katamāni cattāri
1 Ma. Yu. saññimhi.
Nabhañca bhikkhave paṭhavī ca idaṁ paṭhamaṁ suvidūravidūre 1 orimañca bhikkhave
tīraṁ samuddassa pārimañca tīraṁ idaṁ dutiyaṁ suvidūravidūre 1 yato ca
bhikkhave verocano abbhudeti yattha ca atthaṅgameti 2 idaṁ tatiyaṁ
suvidūravidūre 1 satañca bhikkhave dhammo asatañca dhammo idaṁ catutthaṁ
suvidūravidūre 1 imāni kho bhikkhave cattāri suvidūravidūrānīti.
Nabhañca dūre paṭhavī ca dūre
pāraṁ samuddassa tadāhu dūre
yato ca verocano abbhudeti
pabhaṅkaro yattha ca atthameti
tato have dūrataraṁ vadanti
satañca dhammaṁ asatañca dhammaṁ.
Abyāyiko hoti sataṁ samāgamo
yāvampi tiṭṭheyya tatheva hoti.
Khippañhi veti asataṁ samāgamo
tasmā sataṁ dhammā 3 asabbhi ārakāti.

[48] Ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa
ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā visākho
pañcāliputto upaṭṭhānasālāyaṁ bhikkhū dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti
1 Po. Yu. suvidūravidūraṁ. 2 Ma. Yu. atthameti. 3 Po. Ma. Yu. dhammo.
Samuttejeti sampahaṁseti poriyā vācāya vissaṭṭhāya anelagaḷāya
atthassa viññāpaniyā pariyāpannāya anissitāya. Athakho bhagavā
sāyaṇhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi nisajja kho bhagavā bhikkhū
āmantesi ko nu kho bhikkhave upaṭṭhānasālāyaṁ bhikkhū dhammiyā
kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṁseti poriyā vācāya
vissaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpaniyā pariyāpannāya anissitāyāti.
Āyasmā bhante visākho pañcāliputto upaṭṭhānasālāyaṁ
bhikkhū dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṁseti
poriyā vācāya vissaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpaniyā pariyāpannāya
anissitāyāti. Athakho bhagavā āyasmantaṁ visākhaṁ pañcāliputtaṁ
etadavoca sādhu sādhu visākha sādhu kho tvaṁ visākha bhikkhū
dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi poriyā
vācāya vissaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpaniyā pariyāpannāya
anissitāyāti.
Nābhāsamānaṁ jānanti missaṁ bālehi paṇḍitaṁ
bhāsamānañca jānanti desentaṁ amataṁpadaṁ.
Bhāsaye jotaye dhammaṁ paggaṇhe isinaṁ dhajaṁ
subhāsitadhajā isayo dhammo hi isinaṁ dhajoti.

[49] Cattārome bhikkhave saññāvipallāsā cittavipallāsā
Diṭṭhivipallāsā katame cattāro anicce bhikkhave niccanti
saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso dukkhe bhikkhave
sukhanti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso anattani
bhikkhave attāti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso
asubhe bhikkhave subhanti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso
ime kho bhikkhave cattāro saññāvipallāsā cittavipallāsā
diṭṭhivipallāsā. Cattārome bhikkhave nasaññāvipallāsā
nacittavipallāsā nadiṭṭhivipallāsā katame cattāro anicce bhikkhave
aniccanti nasaññāvipallāso nacittavipallāso nadiṭṭhivipallāso dukkhe
bhikkhave dukkhanti nasaññāvipallāso nacittavipallāso nadiṭṭhivipallāso
anattani bhikkhave anattāti asaññavipallāso nacittavipallāso
nadiṭṭhivipallāso asubhe bhikkhave asubhanti nasaññāvipallāso
nacittavipallāso nadiṭṭhivipallāso ime kho bhikkhave
cattāro nasaññāvipallāsā nacittavipallāsā nadiṭṭhivipallāsāti.
Anicce niccasaññino dukkhe ca sukhasaññino
anattani ca attāti asubhe subhasaññino
micchādiṭṭhihatā 1 sattā khittacittā visaññino
te yogayuttā mārassa ayogakkhemino janā
sattā gacchanti saṁsāraṁ jātimaraṇagāmino.
Yadā ca buddhā lokasmiṁ uppajjanti pabhaṅkarā.
1 Yu. micchādiṭṭhigatā.
Temaṁ dhammaṁ pakāsenti dukkhūpasamagāminaṁ
tesaṁ sutvāna sappaññā sacittaṁ paccalatthu te
aniccaṁ aniccato dakkhuṁ dukkhamaddakkhu dukkhato
anattani anattāti asubhaṁ asubhataddasuṁ
sammādiṭṭhisamādānā sabbaṁ dukkhaṁ upaccagunti.