[570] 131 Athakho āyasmā anuruddho yenāyasmā sārīputto
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā āyasmatā sārīputtena saddhiṁ sammodi
sammodanīyaṁ kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ
nisinno kho āyasmā anuruddho āyasmantaṁ sārīputtaṁ etadavoca
idhāhaṁ āvuso sārīputta dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena
sahassaṁ lokaṁ olokemi āraddhaṁ kho pana me viriyaṁ asallīnaṁ
upaṭṭhitā sati appamuṭṭhā 1 passaddho kāyo asāraddho samāhitaṁ
cittaṁ ekaggaṁ atha ca pana me nānupādāya āsavehi cittaṁ
vimuccatīti. Yaṁ kho te āvuso anuruddha evaṁ hoti ahaṁ dibbena
cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sahassaṁ lokaṁ olokemīti idante
mānasmiṁ yampi te āvuso anuruddha evaṁ hoti āraddhaṁ kho
pana me viriyaṁ asallīnaṁ upaṭṭhitā sati appamuṭṭhā passaddho
kāyo asāraddho samāhitaṁ cittaṁ ekagganti idante uddhaccasmiṁ
yampi te āvuso anuruddha evaṁ hoti atha ca pana me nānupādāya
āsavehi cittaṁ vimuccatīti idante kukkuccasmiṁ sādhu vata āyasmā
anuruddho ime tayo dhamme pahāya ime tayo dhamme amanasikaritvā
amatāya dhātuyā cittaṁ upasaṁharatūti. Athakho āyasmā anuruddho
1 Ma. Yu. asammuṭṭhā. ito paraṁ īdisameva. appammuṭṭhā itipi.
Aparena samayena ime tayo dhamme pahāya ime tayo dhamme amanasikaritvā
amatāya dhātuyā cittaṁ upasaṁhāsi 1 . Athakho āyasmā anuruddho
eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva
yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti
tadanuttaraṁ brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā
sacchikatvā upasampajja vihāsi khīṇā jāti vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ
karaṇīyaṁ nāparaṁ itthattāyāti abbhaññāsi aññataro ca panāyasmā
anuruddho arahataṁ ahosīti.

[571] 132 Tīṇīmāni bhikkhave paṭicchannāni vahanti 2 no vivaṭāni
katamāni tīṇi mātugāmo bhikkhave paṭicchanno vahati 3 no vivaṭo
brāhmaṇānaṁ bhikkhave mantā paṭicchannā vahanti no vivaṭā micchādiṭṭhi
bhikkhave paṭicchannā vahati no vivaṭā imāni kho bhikkhave
tīṇi paṭicchannāni vahanti no vivaṭāni. Tīṇīmāni bhikkhave vivaṭāni
virocanti no paṭicchannāni katamāni tīṇi candamaṇḍalaṁ bhikkhave
vivaṭaṁ virocati no paṭicchannaṁ suriyamaṇḍalaṁ bhikkhave vivaṭaṁ virocati
no paṭicchannaṁ tathāgatappavedito dhammavinayo bhikkhave vivaṭo
virocati no paṭicchanno imāni kho bhikkhave tīṇi vivaṭāni virocanti
no paṭicchannānīti.

[572] 133 Tayome bhikkhave puggalā santo saṁvijjamānā lokasmiṁ
katame tayo pāsāṇalekhūpamo puggalo paṭhavīlekhūpamo puggalo
1 Po. upasaṁharati. Ma. upasaṁhari. 2-3 Ma. āvahanti-āvahati. ito paraṁ īdisameva.
Udakalekhūpamo puggalo. Katamo ca bhikkhave pāsāṇalekhūpamo puggalo
idha bhikkhave ekacco puggalo abhiṇhaṁ kujjhati so ca khvassa
kodho dīgharattaṁ anuseti seyyathāpi bhikkhave pāsāṇe lekhā na
khippaṁ lujjati vātena vā udakena vā ciraṭṭhitikā hoti evameva
kho bhikkhave idhekacco puggalo abhiṇhaṁ kujjhati so ca khvassa
kodho dīgharattaṁ anuseti ayaṁ vuccati bhikkhave pāsāṇalekhūpamo
puggalo. Katamo ca bhikkhave paṭhavīlekhūpamo puggalo idha bhikkhave
ekacco puggalo abhiṇhaṁ kujjhati so ca khvassa kodho na dīgharattaṁ
anuseti seyyathāpi bhikkhave paṭhaviyaṁ lekhā khippaṁ lujjati
vātena vā udakena vā na ciraṭṭhitikā hoti evameva kho bhikkhave
idhekacco puggalo abhiṇhaṁ kujjhati so ca khvassa kodho na
dīgharattaṁ anuseti ayaṁ vuccati bhikkhave paṭhavīlekhūpamo puggalo.
Katamo ca bhikkhave udakalekhūpamo puggalo idha bhikkhave ekacco
puggalo āgāḷhenapi vuccamāno pharusenapi vuccamāno amanāpenapi
vuccamāno sandhiyatiyeva 1 saṁsandatiyeva sammodatiyeva seyyathāpi bhikkhave
udake lekhā khippaṁyeva paṭivigacchati na ciraṭṭhitikā hoti evameva
kho bhikkhave idhekacco puggalo āgāḷhenapi vuccamāno pharusenapi
vuccamāno amanāpenapi vuccamāno sandhiyatiyeva saṁsandatiyeva
sammodatiyeva ayaṁ vuccati bhikkhave udakalekhūpamo puggalo. Ime kho
bhikkhave tayo puggalā santo saṁvijjamānā lokasminti.
Kusināravaggo tatiyo.
1 Po. Ma. sandhiyatimeva ... sammodatimeva. Yu. sandhiyati ceva ... sammodati ceva.
ito paraṁ īdisameva.
Tassuddānaṁ
kusinā 1 bhaṇḍanā ceva gotamabharaṇḍuhatthakā
kaṭuviyandve anuruddhā paṭicchannaṁ lekhena te dasāti
---------
yodhājīvavaggo catuttho

[573] 134 Tīhi bhikkhave aṅgehi samannāgato yodhājīvo rājāraho
hoti rājabhoggo rañño aṅgantveva saṅkhaṁ 2 gacchati katamehi
tīhi idha bhikkhave yodhājīvo dūrepātī ca hoti akkhaṇavedhī ca
mahato ca kāyassa padāletā imehi kho bhikkhave tīhi aṅgehi
samannāgato yodhājīvo rājāraho hoti rājabhoggo rañño aṅgantveva
saṅkhaṁ gacchati. Evameva kho bhikkhave tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu
āhuneyyo hoti .pe. Anuttaraṁ puññakkhettaṁ lokassa katamehi
tīhi idha bhikkhave bhikkhu dūrepātī ca hoti akkhaṇavedhī ca mahato
ca kāyassa padāletā. Kathañca bhikkhave bhikkhu dūrepātī hoti idha
bhikkhave bhikkhu yaṅkiñci rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā
bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre
santike vā sabbaṁ rūpaṁ netaṁ mama nesohamasmi na meso
attāti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passati yākāci vedanā
atītānāgatapaccuppannā ajjhattā vā bahiddhā vā oḷārikā vā
sukhumā vā hīnā vā paṇītā vā yā dūre santike vā sabbā 3
1 Ma. kusinārabhaṇḍanā ceva. 2 Po. Ma. saṅkhayaṁ. 3 Ma. sabbaṁ vedanaṁ.
Vedanā netaṁ mama nesohamasmi na meso attāti evametaṁ
yathābhūtaṁ sammappaññāya passati yākāci saññā atītānāgatapaccuppannā
ajjhattā vā bahiddhā vā oḷārikā vā sukhumā vā hīnā
vā paṇītā vā yā dūre santike vā sabbā 1 saññā netaṁ
mama nesohamasmi na meso attāti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya
passati yekeci saṅkhārā atītānāgatapaccuppannā ajjhattā
vā bahiddhā vā oḷārikā vā sukhumā vā hīnā vā paṇītā vā
ye dūre santike vā sabbe saṅkhārā netaṁ mama nesohamasmi na
meso attāti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passati yaṅkiñci
viññāṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ
vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā sabbaṁ
viññāṇaṁ netaṁ mama nesohamasmi na meso attāti evametaṁ
yathābhūtaṁ sammappaññāya passati evaṁ kho bhikkhave bhikkhu dūrepātī
hoti. Kathañca bhikkhave bhikkhu akkhaṇavedhī hoti idha bhikkhave bhikkhu
idaṁ dukkhanti yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ dukkhasamudayoti yathābhūtaṁ pajānāti
ayaṁ dukkhanirodhoti yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti
yathābhūtaṁ pajānāti evaṁ kho bhikkhave bhikkhu akkhaṇavedhī hoti.
Kathañca bhikkhave bhikkhu mahato kāyassa padāletā hoti idha bhikkhave
bhikkhu mahantaṁ avijjākkhandhaṁ padāleti evaṁ kho bhikkhave bhikkhu mahato
kāyassa padāletā hoti. Imehi kho bhikkhave tīhi dhammehi samannāgato
1 Ma. sabbaṁ saññaṁ.
Bhikkhu āhuneyyo hoti .pe. Anuttaraṁ puññakkhettaṁ lokassāti.

[574] 135 Tisso imā bhikkhave parisā katamā tisso
ukkācitavinītā parisā paṭipucchāvinītā parisā yāvatajjhāvinītā 1
parisā imā kho bhikkhave tisso parisāti.

[575] 136 Tīhi bhikkhave aṅgehi samannāgato mitto
sevitabbo katamehi tīhi duddadaṁ dadāti dukkaraṁ karoti dukkhamaṁ
khamati imehi kho bhikkhave tīhi aṅgehi samannāgato mitto sevitabboti.

[576] 137 Uppādā vā bhikkhave tathāgatānaṁ anuppādā vā
tathāgatānaṁ ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā sabbe saṅkhārā
aniccāti 2 taṁ tathāgato abhisambujjhati abhisameti abhisambujjhitvā
abhisametvā ācikkhati deseti paññāpeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati
uttānīkaroti sabbe saṅkhārā aniccāti. Uppādā vā bhikkhave
tathāgatānaṁ anuppādā vā tathāgatānaṁ ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā
dhammaniyāmatā sabbe saṅkhārā dukkhāti 3 taṁ tathāgato abhisambujjhati
abhisameti abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññāpeti
paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti sabbe saṅkhārā dukkhāti.
Uppādā vā bhikkhave tathāgatānaṁ anuppādā vā tathāgatānaṁ ṭhitāva
sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā sabbe dhammā anattāti 4
taṁ tathāgato abhisambujjhati abhisameti abhisambujjhitvā abhisametvā
ācikkhati deseti paññāpeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti
1 Ma. yāvatāvinītā. 2-3-4. Ma. Yu. itisaddo natthi.
Sabbe dhammā anattāti.

[577] 138 Seyyathāpi bhikkhave yānikānici tantāvutānaṁ vatthānaṁ
kesakambalo tesaṁ paṭikiṭṭho akkhāyati kesakambalo bhikkhave sīte
sīto uṇhe uṇho dubbaṇṇo duggandho dukkhasamphasso evameva
kho bhikkhave yānikānici puthusamaṇappavādānaṁ 1 makkhalivādo tesaṁ
paṭikiṭṭho akkhāyati makkhali bhikkhave moghapuriso evaṁvādī evaṁdiṭṭhi
natthi kammaṁ natthi kiriyaṁ natthi viriyanti. Yepi te bhikkhave ahesuṁ
atītamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā tepi bhagavanto kammavādā
ceva ahesuṁ kiriyavādā ca viriyavādā ca tepi bhikkhave makkhali
moghapuriso paṭibāhati natthi kammaṁ natthi kiriyaṁ natthi viriyanti.
Yepi te bhikkhave bhavissanti anāgatamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā
tepi bhagavanto kammavādā ceva bhavissanti kiriyavādā ca viriyavādā ca
tepi bhikkhave makkhali moghapuriso paṭibāhati natthi kammaṁ natthi
kiriyaṁ natthi viriyanti. Ahampi bhikkhave etarahi arahaṁ sammāsambuddho
kammavādo [2]- kiriyavādo [3]- viriyavādo [4]- mampi bhikkhave makkhali
moghapuriso paṭibāhati natthi kammaṁ natthi kiriyaṁ natthi viriyanti.
Seyyathāpi bhikkhave nadīmukhe khipaṁ uḍḍeyya bahunnaṁ macchānaṁ ahitāya
dukkhāya anayāya byasanāya evamava kho bhikkhave makkhali moghapuriso
manussakhipammaññe loke uppanno bahunnaṁ sattānaṁ ahitāya dukkhāya
1 Ma. puthusamaṇabrāhmaṇavādānaṁ. 2-3-4 Ma. ceva --- ca.
Anayāya byasanāyāti.

[578] 139 Tisso imā bhikkhave sampadā katamā tisso
saddhāsampadā sīlasampadā paññāsampadā imā kho bhikkhave tisso
sampadāti.

[579] 140 Tisso imā bhikkhave vuḍḍhiyo katamā tisso
saddhāvuḍḍhi sīlavuḍḍhi paññāvuḍḍhi imā kho bhikkhave tisso
vuḍḍhiyoti.