[98] Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā .pe. Ekamantaṁ
nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca loko lokoti bhante
vuccati kittāvatā nu kho bhante lokoti vuccatīti. Lujjatīti
kho bhikkhu tasmā lokoti vuccati. Kiñca lujjati cakkhuṁ kho
bhikkhu lujjati rūpā lujjanti cakkhuviññāṇaṁ lujjati cakkhusamphasso
1 Ma. Yu. casaddo natthi. 2 Ma. Yu. itisaddo na dissati. 3 Ma. vussatīti.
Lujjati yampidaṁ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā
dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi lujjati .pe. Jivhā lujjati .pe.
Mano lujjati dhammā lujjanti manoviññāṇaṁ lujjati
manosamphasso lujjati yampidaṁ manosamphassapaccayā uppajjati
vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi lujjati.
Palujjatīti 1 kho bhikkhu tasmā lokoti vuccatīti. Navamaṁ.

[99] Atha kho āyasmā phagguno .pe. Ekamantaṁ nisinno kho
āyasmā phagguno bhagavantaṁ etadavoca atthi nu kho bhante taṁ
cakkhuṁ yena cakkhunā atīte buddhe parinibbute chinnapapañce
chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte paññāpayamāno
paññapeyya 2 .pe. Atthi nu kho bhante sā jivhā yāya jivhāya
atīte buddhe parinibbute .pe. Paññapeyya .pe. Atthi nu
kho so bhante mano yena manena atīte buddhe parinibbute
chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte
paññāpayamāno paññapeyyāti.

[100] Natthi nu kho taṁ phagguna cakkhuṁ yena cakkhunā atīte
buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe
sabbadukkhavītivatte paññāpayamāno paññapeyyāti .pe. Natthi kho
sā phagguna jivhā yāya jivhāya atīte buddhe parinibbute
chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte
1 Ma. Yu. lujjatīti. 2 Ma. Yu. paññāpeyya. evamuparipī.
Paññāpayamāno paññapeyya .pe. Natthi kho so phagguna mano
yena manena atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume
pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte paññāpayamāno paññapeyyāti.
Dasamaṁ.
Gilānavaggo tatiyo.
Tassuddānaṁ
gilānena dve vuttā rādhena apare tayo
avijjāya ca dve vuttā bhikkhu loko ca phaggunoti.
-------------
Channavaggo catuttho

[101] Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami .pe.
Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ
etadavoca loko lokoti bhante vuccati kittāvatā nu kho
bhante lokoti vuccatīti. Yaṁ kho ānanda palokadhammaṁ ayaṁ
vuccati ariyassa vinaye loko. Kiñcānanda palokadhammaṁ cakkhuṁ
kho ānanda palokadhammaṁ rūpā palokadhammā cakkhuviññāṇaṁ
palokadhammaṁ cakkhusamphasso palokadhammo yampidaṁ cakkhusamphassapaccayā
.pe. Tampi palokadhammaṁ .pe. Jivhā palokadhammā
rasā palokadhammā jivhāviññāṇaṁ palokadhammaṁ jivhāsamphasso
palokadhammo yampidaṁ jivhāsamphassapaccayā .pe. Tampi palokadhammaṁ
.pe. Mano palokadhammo dhammā palokadhammā manoviññāṇaṁ
palokadhammaṁ manosamphasso palokadhammo yampidaṁ manosamphassapaccayā
uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ
vā tampi palokadhammaṁ. Yaṁ kho ānanda palokadhammaṁ ayaṁ
vuccati ariyassa vinaye lokoti. Paṭhamaṁ.

[102] Atha kho āyasmā ānando .pe. Bhagavantaṁ etadavoca
suñño loko suñño lokoti bhante vuccati kittāvatā nu
kho bhante suñño lokoti vuccatīti. Yasmā ca kho ānanda
Suññaṁ attena vā attaniyena vā tasmā suñño lokoti
vuccati. Kiñca ānanda suññaṁ attena vā attaniyena vā
cakkhuṁ kho ānanda suññaṁ attena vā attaniyena vā rūpā
suññā attena vā attaniyena vā cakkhuviññāṇaṁ suññaṁ
attena vā attaniyena vā cakkhusamphasso suñño attena vā
attaniyena vā .pe. Yampidaṁ manosamphassapaccayā uppajjati
vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi suññaṁ attena
vā attaniyena vā. Yasmā [1]- kho ānanda suññaṁ attena vā
attaniyena vā tasmā suñño lokoti vuccatīti. Dutiyaṁ.

[103] Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā ānando .pe.
Bhagavantaṁ etadavoca sādhu me bhante bhagavā saṅkhittena dhammaṁ
desetu yamahaṁ bhagavato dhammaṁ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto
ātāpī pahitatto vihareyyanti. Taṁ kiṁ maññasi ānanda cakkhuṁ
niccaṁ vā aniccaṁ vāti. Aniccaṁ bhante. Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ
vā taṁ sukhaṁ vāti. Dukkhaṁ bhante. Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ
kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ etaṁ mama esohamasmi eso me
attāti. No hetaṁ bhante. Rūpā niccā vā aniccā vāti.
Aniccā bhante .pe. Cakkhuviññāṇaṁ cakkhusamphasso yampidaṁ
cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ
vā tampi niccaṁ vā aniccaṁ vāti. Aniccaṁ bhante. Yaṁ panāniccaṁ
1 Ma. Yu. ca.
Dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vāti. Dukkhaṁ bhante. Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ
vipariṇāmadhammaṁ kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ etaṁ mama esohamasmi
eso me attāti. No hetaṁ bhante .pe. Jivhā niccā
vā aniccā vāti. Aniccā bhante .pe. Jivhāviññāṇaṁ
jivhāsamphasso .pe. Yampidaṁ manosamphassapaccayā uppajjati
vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi niccaṁ vā
aniccaṁ vāti. Aniccaṁ bhante. Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ
sukhaṁ vāti. Dukkhaṁ bhante. Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ
kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ etaṁ mama esohamasmi eso me
attāti. No hetaṁ bhante. Evaṁ passaṁ ānanda sutavā
ariyasāvako cakkhusmiṁpi nibbindati rūpesupi nibbindati cakkhuviññāṇepi
nibbindati cakkhusamphassepi nibbindati .pe. Yampidaṁ
manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ
vā tasmiṁpi nibbindati nibbindaṁ virajjati virāgā vimuccati.
Vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ hoti. Khīṇā jāti vusitaṁ brahmacariyaṁ
kataṁ karaṇīyaṁ nāparaṁ itthattāyāti pajānātīti. Tatiyaṁ.

[104] Ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe.
Tena kho pana samayena āyasmā ca sārīputto āyasmā
ca mahācundo āyasmā ca channo gijjhakūṭe pabbate viharanti.
Tena kho pana samayena āyasmā channo ābādhiko hoti dukkhito
Bāḷhagilāno. Atha kho āyasmā sārīputto sāyaṇhasamayaṁ
paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā mahācundo tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā āyasmantaṁ mahācundaṁ etadavoca āyāmāvuso cunda
yenāyasmā channo tenupasaṅkamissāma gilānapucchakāti. Evamāvusoti
kho āyasmā mahācundo āyasmato sārīputtassa paccassosi.
Atha kho āyasmā ca sārīputto āyasmā ca mahācundo
yenāyasmā channo tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā paññatte āsane
nisīdiṁsu. Nisajja kho āyasmā sārīputto āyasmantaṁ channaṁ
etadavoca kacci te āvuso channa khamanīyaṁ kacci yāpanīyaṁ
kacci dukkhā vedanā paṭikkamanti no abhikkamanti paṭikkamo sānaṁ
paññāyati no abhikkamoti.

[105] Na me āvuso sārīputta khamanīyaṁ na yāpanīyaṁ bāḷhā
me dukkhā vedanā abhikkamanti no paṭikkamanti abhikkamo sānaṁ
paññāyati no paṭikkamoti 1 . Seyyathāpi āvuso balavā puriso
tiṇhena sikharena muddhanaṁ 2 abhimattheyya evameva kho me 3 āvuso
adhimattā vātā muddhani 4 upahananti 5 . Na me āvuso khamanīyaṁ na
yāpanīyaṁ .pe. No paṭikkamoti 6 . Seyyathāpi āvuso balavā
puriso daḷhena varattakkhandhena sīse sīsaveṭhaṁ dadeyya evameva
kho āvuso adhimattā vātā 7 sīse sīsavedanā. Na me āvuso
1-6 Ma. itisaddo na dissati. evamuparipi. 2 Yu. muddhānaṁ. Ma. muddhani.
3 Ma. Yu. mesaddo natthi. 4 Yu. muddhānaṁ. 5 Ma. ūhananti. 6 Ma. ayaṁ
pāṭho natthi. Yu. me.
Khamanīyaṁ na yāpanīyaṁ .pe. No paṭikkamoti. Seyyathāpi āvuso
dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā tiṇhena govikantanena
kucchiṁ parikanteyya evameva kho me āvuso 1 adhimattā vātā
kucchiṁ parikantanti. Na me āvuso khamanīyaṁ na yāpanīyaṁ .pe.
No paṭikkamoti. Seyyathāpi āvuso dve balavanto purisā
dubbalataraṁ purisaṁ nānā bāhāsu gahetvā aṅgārakāsuyā santāpeyyuṁ
saṁparitāpeyyuṁ evameva kho me 2 āvuso adhimatto kāyasmiṁ
ḍāho. Na me āvuso khamanīyaṁ na yāpanīyaṁ bāḷhā me dukkhā
vedanā abhikkamanti no paṭikkamanti abhikkamo sānaṁ paññāyati
no paṭikkamoti. Satthaṁ āvuso sārīputta āharissāmi nāvakaṅkhāmi
jīvitanti 3 [4]- āyasmā channo satthaṁ āharesi.

[106] Yāpetāyasmā channo yāpentaṁ mayaṁ āyasmantaṁ channaṁ
icchāma sace āyasmato channassa natthi sappāyāni bhojanāni
ahaṁ āyasmato channassa sappāyāni bhojanāni pariyesissāmi sace
āyasmato channassa natthi sappāyāni bhesajjāni ahaṁ āyasmato
channassa sappāyāni bhesajjāni pariyesissāmi sace āyasmato
channassa natthi paṭirūpā upaṭṭhākā ahaṁ āyasmantaṁ channaṁ
upaṭṭhahissāmi mā ca 5 āyasmā channo satthaṁ āharesi yāpetāyasmā
channo yāpentaṁ mayaṁ āyasmantaṁ channaṁ icchāmāti.
Na me āvuso sārīputta natthi sappāyāni bhojanāni atthi me
1 Ma. me āvusoti padadvayaṁ natthi. 2 Ma. mesaddo natthi. 3 Yu. jīvitunti.
4 Ma. Yu. mā. 5 Ma. Yu. casaddo natthi.
Sappāyāni bhojanāni napi me natthi sappāyāni bhesajjāni atthi
me sappāyāni bhesajjāni napi me natthi paṭirūpā upaṭṭhākā
atthi me paṭirūpā upaṭṭhākā. Api ca me āvuso satthā
pariciṇṇo dīgharattaṁ manāpeneva no amanāpena. Etaṁ hi
āvuso sāvakassa paṭirūpaṁ yaṁ satthāraṁ paricareyya manāpeneva
no amanāpena taṁ 1 anupavajjaṁ channo bhikkhu satthaṁ āharissatīti
evametaṁ āvuso sārīputta dhārehīti.

[107] Puccheyyāma mayaṁ āyasmantaṁ channaṁ kiñcideva desaṁ
sace āyasmā channo okāsaṁ karoti pañhassa veyyākaraṇāyāti.
Pucchāvuso sārīputta sutvā vedayāmāti 2 . Cakkhuṁ āvuso channa
cakkhuviññāṇaṁ cakkhuviññāṇaviññātabbe dhamme etaṁ mama
esohamasmi eso me attāti samanupassasi .pe. Jivhaṁ āvuso
channa jivhāviññāṇaṁ jivhāviññāṇaviññātabbe dhamme etaṁ mama
esohamasmi eso me attāti samanupassasi .pe. Manaṁ āvuso
channa manoviññāṇaṁ manoviññāṇaviññātabbe dhamme etaṁ mama
esohamasmi eso me attāti samanupassasīti. Cakkhuṁ āvuso
sārīputta cakkhuviññāṇaṁ cakkhuviññāṇaviññātabbe dhamme netaṁ
mama nesohamasmi na meso attāti samanupassāmi .pe. Jivhaṁ
āvuso sārīputta jivhāviññāṇaṁ jivhāviññāṇaviññātabbe dhamme
1 Ma. ayaṁ pāṭho natthi. 2 Sī. desissāmīti. Ma. Yu. vedissāmāti.
Netaṁ mama nesohamasmi .pe. Manaṁ āvuso sārīputta
manoviññāṇaṁ manoviññāṇaviññātabbe dhamme netaṁ mama
nesohamasmi na meso attāti samanupassāmīti.