[88] Sāvatthīnidānaṁ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā
tenupasaṅkami .pe. Ekamantaṁ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṁ
etadavoca amukasmiṁ bhante vihāre aññataro bhikkhu navo
appaññāto ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno sādhu bhante
bhagavā yena so bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṁ upādāyāti.
Atha kho bhagavā navatarañca sutvā gilānatarañca 1 appaññāto
bhikkhūti iti viditvā yena so bhikkhu tenupasaṅkami. Addasā
kho so bhikkhu bhagavantaṁ dūrato va āgacchantaṁ disvā 2 mañcake
samatesi 3 . Atha kho bhagavā taṁ bhikkhuṁ etadavoca alaṁ bhikkhu mā
tvaṁ mañcake samatesi santīmāni āsanāni paññattāni tatthāhaṁ
nisīdissāmīti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho
bhagavā taṁ bhikkhuṁ etadavoca kacci te bhikkhu khamanīyaṁ kicci yāpanīyaṁ
kicci dukkhā vedanā paṭikkamanti no abhikkamantaṁ paṭikkamo sānaṁ
paññāyati no abhikkamoti. Na me bhante khamanīyaṁ na
yāpanīyaṁ bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti no paṭikkamanti
abhikkamo sānaṁ paññāyati no paṭikkamoti. Kacci te bhikkhu na
kiñci kukkuccaṁ na koci vippaṭisāroti. Taggha me bhante
1 Sī. Ma. Yu. nava kavādañca sutvā gilānavādañca sutvā. evamuparipi. 2 Ma. Yu.
disvāna. 3 Sī. samaṭṭosi. Ma. samadhosi. Yu. samañcopi.
Anappakaṁ kukkuccaṁ anappako vippaṭisāroti. Kacci pana te 1
bhikkhu attā sīlato na upavadatīti. (na kho me 2 bhante attā
sīlato upavadatīti) no ce kira tvaṁ 3 bhikkhu attā sīlato upavadati
atha bhikkhu kismiñca te kukkuccaṁ 4 ko ca vippaṭisāroti. Na
khvāhaṁ bhante sīlavisuddhatthaṁ bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmīti.
No ce kira tvaṁ bhikkhu sīlavisuddhatthaṁ mayā dhammaṁ desitaṁ ājānāsi
atha kimatthaṁ carahi tvaṁ bhikkhu mayā dhammaṁ desitaṁ ājānāsīti.
Rāgavirāgatthaṁ khohaṁ bhante bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmīti.
Sādhu sādhu bhikkhu sādhu kho tvaṁ bhikkhu rāgavirāgatthaṁ mayā dhammaṁ
desitaṁ ājānāsi rāgavirāgattho hi bhikkhu mayā dhammo desito.

[89] Taṁ kiṁ maññasi bhikkhu cakkhuṁ niccaṁ vā aniccaṁ vāti.
Aniccaṁ bhante. Sotaṁ ghānaṁ jivhā kāyo mano nicco vā
anicco vāti. Anicco bhante. Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ
vāti. Dukkhaṁ bhante. Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ kallaṁ nu
taṁ samanupassituṁ etaṁ mama esohamasmi eso me attāti.
No hetaṁ bhante. Evaṁ passaṁ bhikkhu sutavā ariyasāvako cakkhusmiṁpi
niḷbindati .pe. Manasmiṁpi nibbindati nibbindaṁ virajjati virāgā
vimuccati. Vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ hoti. Khīṇā jāti
.pe. Nāparaṁ itthattāyāti pajānātīti. Idamavoca bhagavā
1 Sī. Yu. tvaṁ. Ma. taṁ. evamuparipi. 2 Sī. Ma. maṁ. evamuparipi. 3 Ma.
te. evamuparipi. 4 Ma. atha kiñca te kukkuccaṁ.
Attamano so bhikkhu bhagavato bhāsitaṁ abhinandi. Imasmiñca pana
veyyākaraṇasmiṁ bhaññamāne tassa bhikkhuno virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ
udapādi yaṅkiñci samudayadhammaṁ sabbantaṁ nirodhadhammanti. Paṭhamaṁ.

[90] Atha kho aññataro bhikkhu .pe. Bhagavantaṁ etadavoca
amukasmiṁ bhante vihāre aññataro bhikkhu navo appaññāto
ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno sādhu bhante bhagavā yena
so bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṁ upādāyāti. Atha kho bhagavā
navatarañca sutvā gilānatarañca appaññāto bhikkhūti iti viditvā
yena so bhikkhu tenupasaṅkami. Addasā kho bhikkhu bhagavantaṁ
dūrato va āgacchantaṁ disvāna mañcake samatesi. Atha kho
bhagavā taṁ bhikkhuṁ etadavoca alaṁ bhikkhu mā tvaṁ mañcake samatesi
santīmāni āsanāni paññattāni tatthāhaṁ nisīdissāmīti. Nisīdi
bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā taṁ bhikkhuṁ
etadavoca kacci te bhikkhu khamanīyaṁ kacci yāpanīyaṁ kacci dukkhā
vedanā paṭikkamanti no abhikkamanti paṭikkamo sānaṁ paññāyati no
abhikkamoti. Na me bhante khamanīyaṁ na yāpanīyaṁ .pe. Na kho me
bhante attā sīlato upavadatīti. No ce kira tvaṁ bhikkhu attā
sīlato upadavati atha kismiṁ ca te kukkuccaṁ ko ca vippaṭisāroti.
Na khvāhaṁ bhante sīlavisuddhatthaṁ bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmīti.
No ce kira tvaṁ bhikkhu sīlavisuddhatthaṁ mayā dhammaṁ desitaṁ ājānāsi
Atha kimatthaṁ carahi tvaṁ bhikkhu mayā dhammaṁ desitaṁ ājānāsīti
anupādāparinibbānatthaṁ kho ahaṁ bhante bhagavatā dhammaṁ desitaṁ
ājānāmīti. Sādhu sādhu bhikkhu sādhu kho [1]- tvaṁ bhikkhu anupādā-
parinibbānatthaṁ mayā dhammaṁ desitaṁ ājānāsi anupādāparinibbānattho
hi bhikkhu mayā dhammo desito.

[91] Taṁ kiṁ maññasi bhikkhu cakkhuṁ niccaṁ vā aniccaṁ vāti. Aniccaṁ
bhante .pe. Sotaṁ ghānaṁ jivhā kāyo mano manoviññāṇaṁ
manosamphasso yampidaṁ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ
vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi niccaṁ vā aniccaṁ vāti.
Aniccaṁ bhante. Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vāti. Dukkhaṁ bhante.
Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ etaṁ
mama esohamasmi eso me attāti. No hetaṁ bhante.
Evaṁ passaṁ bhikkhave sutavā ariyasāvako cakkhusmiṁpi nibbindati .pe.
Yampidaṁ manosamphassapaccayā uppajjati vedayidaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā
adukkhamasukhaṁ vā tasmiṁpi nibbindati nibbindaṁ virajjati virāgā
vimuccati. Vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ hoti. Khīṇā jāti
vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ karaṇīyaṁ nāparaṁ itthattāyāti pajānātīti.
Idamavoca bhagavā attamano so bhikkhu bhagavato bhāsitaṁ
abhinandi. Imasmiṁ ca pana veyyākaraṇasmiṁ bhaññamāne tassa
bhikkhussa anupādāya āsavehi cittaṁ vimuccatīti 2 . Dutiyaṁ.
1 Yu. pana. 2 Ma. vimuccīti.

[92] Atha kho āyasmā rādho .pe. Ekamantaṁ nisinno
kho āyasmā rādho bhagavantaṁ etadavoca sādhu me bhante bhagavā
saṅkhittena dhammaṁ desetu yamahaṁ bhagavato dhammaṁ sutvā eko
vūpakaṭṭho appamatto ātāpi pahitatto vihareyyanti. Yaṁ kho
rādha aniccaṁ tatra te chando pahātabbo. Kiñca rādha
aniccaṁ cakkhuṁ kho rādha aniccaṁ 1 tatra te chando pahātabbo. [2]-
Rūpā aniccā. Cakkhuviññāṇaṁ cakkhusamphasso yampidaṁ cakkhusamphassapaccayā
uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā
tampi aniccaṁ tatra te chando pahātabbo .pe. Jivhā kāyo
mano anicco tatra te chando pahātabbo. Dhammo 3 manoviññāṇaṁ
manosamphasso yampidaṁ manosamphassapaccayā uppajjati
vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi aniccaṁ tatra
te chando pahātabbo. Yaṁ kho rādha aniccaṁ tatra te chando
pahātabboti. Tatiyaṁ.

[93] Yaṁ kho rādha dukkhaṁ tatra te chando pahātabbo.
Kiñca rādha dukkhaṁ cakkhuṁ kho rādha dukkhaṁ tatra te chando
pahātabbo. Rūpā cakkhuviññāṇaṁ cakkhusamphasso yampidaṁ
cakkhusamphassapaccayā .pe. Adukkhamasukhaṁ vā tampi dukkhaṁ tatra
te chando pahātabbo .pe. Mano dukkho dhammā manoviññāṇaṁ
manosamphasso yampidaṁ manosamphassapaccayā uppajjati
1 Ma. cakkhuṁ kho rādha aniccanti ime pāṭhā natthi. 2 Ma. cakkhu aniccaṁ.
3 Ma. Yu. dhammā.
Vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi dukkhaṁ tatra te
chando pahātabbo. Yaṁ kho rādha dukkhaṁ tatra te chando
pahātabboti. Catutthaṁ.

[94] Yo kho rādha anattā tatra te chando pahātabbo.
Ko ca rādha anattā. Cakkhuṁ kho rādha anattā tatra te
chando pahātabbo. Rūpā cakkhuviññāṇaṁ cakkhusamphasso
yampidaṁ cakkhusamphassapaccayā .pe. Mano anattā dhammā manoviññāṇaṁ
manosamphasso yampidaṁ manosamphassapaccayā uppajjati
vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi anattā
tatra te chando pahātabbo. Yo kho rādha anattā tatra
te chando pahātabboti. Pañcamaṁ.

[95] Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami .pe.
Ekamantaṁ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca
atthi nu kho bhante eko dhammo yassa pahānā bhikkhuno
avijjā pahiyyati vijjā uppajjatīti. Atthi kho bhikkhu eko
dhammo yassa pahānā bhikkhuno avijjā pahiyyati vijjā
uppajjatīti. Katamo pana bhante eko dhammo yassa pahānā
bhikkhuno avijjā pahiyyati vijjā uppajjatīti. Avijjā kho bhikkhu
eko dhammo yassa pahānā bhikkhuno avijjā pahiyyati vijjā
uppajjatīti. Kathaṁ pana bhante jānato kathaṁ passato bhikkhuno
Avijjā pahiyyati vijjā uppajjatīti. Cakkhuṁ kho bhikkhu aniccato
jānato passato bhikkhuno avijjā pahiyyati vijjā uppajjati 1 .
Rūpe .pe. Yampidaṁ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ
vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi aniccato jānato passato
bhikkhuno avijjā pahiyyati vijjā uppajjati. Evaṁ kho bhikkhu
jānato evaṁ passato bhikkhuno avijjā pahiyyati vijjā
uppajjatīti. Chaṭṭhaṁ.

[96] Atha kho aññataro bhikkhu .pe. Atthi nu kho bhante
eko dhammo yassa pahānā bhikkhuno avijjā pahiyyati vijjā
uppajjatīti. Atthi kho bhikkhu eko dhammo yassa pahānā
bhikkhuno avijjā pahiyyati vijjā uppajjatīti. Katamo pana
bhante eko dhammo yassa pahānā bhikkhuno avijjā pahiyyati
vijjā uppajjatīti. Avijjā kho bhikkhu eko dhammo yassa
pahānā bhikkhuno avijjā pahiyyati vijjā uppajjatīti. Kathaṁ
pana bhante jānato kathaṁ passato bhikkhuno avijjā pahiyyati
vijjā uppajjatīti. Idha bhikkhu bhikkhuno sutaṁ hoti sabbe dhammā
nālaṁ abhinivesāyāti. Evañcetaṁ bhikkhu bhikkhuno sutaṁ hoti
sabbe dhammā nālaṁ abhinivesāyāti. So sabbaṁ dhammaṁ abhijānāti
sabbaṁ dhammaṁ abhiññāya sabbaṁ dhammaṁ parijānāti sabbaṁ dhammaṁ
pariññāya sabbanimittāni aññato passati cakkhuṁ aññato
1 Yu. uppajjatīti.
Passati rūpe cakkhuviññāṇaṁ cakkhusamphassaṁ yampidaṁ cakkhusamphassapaccayā
uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ
vā tampi aññato passati .pe. Manaṁ aññato passati
dhamme manoviññāṇaṁ manosamphassaṁ yampidaṁ manosamphassapaccayā
uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi
aññato passati. Evaṁ kho bhikkhu jānato evaṁ passato bhikkhuno
avijjā pahiyyati vijjā uppajjatīti. Sattamaṁ.

[97] Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu
.pe. Ekamantaṁ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṁ etadavocuṁ
idha no bhante aññatitthiyā paribbājakā amhe evaṁ pucchanti
kimatthiyaṁ āvuso samaṇe gotame brahmacariyaṁ vussatīti evaṁ
puṭṭhā mayaṁ bhante tesaṁ aññatitthiyānaṁ paribbajakānaṁ evaṁ
byākaroma dukkhassa kho āvuso pariññatthaṁ bhagavati brahmacariyaṁ
vussatīti kacci mayaṁ bhante evaṁ puṭṭhā evaṁ byākaramānā
vuttavādino ceva bhagavato homa na ca bhagavantaṁ abhūtena abbhācikkhāma
dhammassa cānudhammaṁ byākaroma na ca koci sahadhammiko
vādānuvādo 1 gārayhaṭṭhānaṁ āgacchatīti. Taggha tumhe bhikkhave
evaṁ puṭṭhā evaṁ byākaramānā vuttavādino ceva me hotha na
ca maṁ abhūtena abbhācikkhatha dhammassa cānudhammaṁ byākarotha na
1 Sī. vādānupāto.
Ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṭṭhānaṁ āgacchati.
Dukkhassa hi bhikkhave pariññatthaṁ mayi brahmacariyaṁ vussati. Sace
pana vo bhikkhave aññatitthiyā paribbājakā evaṁ puccheyyuṁ katamañca 1
pana taṁ āvuso dukkhaṁ yassa pariññāya samaṇe gotame brahmacariyaṁ
vussatīti evaṁ paṭṭhā tumhe bhikkhave tesaṁ aññatitthiyānaṁ
paribbājakānaṁ evaṁ byākareyyātha cakkhuṁ kho āvuso dukkhaṁ tassa
pariññāya bhagavati brahmacariyaṁ vussati. Rūpā .pe. Yampidaṁ
cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ adukkhamasukhaṁ
vā tampi dukkhaṁ tassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṁ vussatīti 2
.pe. Mano dukkho .pe. Yampidaṁ manosamphassapaccayā uppajjati
vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi dukkhaṁ tassa
pariññāya bhagavati brahmacariyaṁ vussati. Idaṁ kho taṁ āvuso
dukkhaṁ tassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṁ vussati 3 . Evaṁ
puṭṭhā tumhe bhikkhave tesaṁ aññatitthiyānaṁ paribbājakānaṁ evaṁ
byākareyyāthāti. Aṭṭhamaṁ.