[243] Kittāvatā pana bhante āyatanakusalo bhikkhūti alaṁ
vacanāyāti. Cha kho panimāni ānanda ajjhattikabāhirāni āyatanāni
1 Yu. saṅkhatā ca dhātu asaṅkhatā ca dhātu.
Cakkhu ceva rūpā 1 ca sotañca saddā ca ghānañca gandhā ca
jivhā ca rasā ca kāyo ca phoṭṭhabbā ca mano ca dhammā ca
imāni kho ānanda cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni yato
jānāti passati ettāvatā kho pana ānanda āyatanakusalo bhikkhūti
alaṁ vacanāyāti.

[244] Kittāvatā pana bhante paṭiccasamuppādakusalo bhikkhūti
alaṁ vacanāyāti. Idha ānanda bhikkhu evaṁ jānāti imasmiṁ
sati idaṁ hoti imassuppādā idaṁ uppajjati imasmiṁ asati
idaṁ na hoti imassa nirodhā idaṁ nirujjhati yadidaṁ avijjāpaccayā
saṅkhārā saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ
nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṁ saḷāyatanapaccayā phasso phassapaccayā
vedanā vedanāpaccayā taṇhā taṇhāpaccayā upādānaṁ
upādānapaccayā bhavo bhavapaccayā jāti jātipaccayā jarāmaraṇaṁ
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti evametassa kevalassa
dukkhakkhandhassa samudayo hoti avijjāya tveva asesavirāganirodhā
saṅkhāranirodho saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho viññāṇanirodhā
nāmarūpanirodho nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho saḷāyatananirodhā
phassanirodho phassanirodhā vedanānirodho vedanānirodhā taṇhānirodho
taṇhānirodhā upādānanirodho upādānanirodhā bhavanirodho
bhavanirodhā jātinirodho jātinirodhā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkha-
domanassupāyāsā nirujjhanti evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa
1 Yu. rūpañca.
Nirodho hoti ettāvatā kho ānanda paṭiccasamuppādakusalo
bhikkhūti alaṁ vacanāyāti.

[245] Kittāvatā pana bhante ṭhānāṭhānakusalo bhikkhūti alaṁ
vacanāyāti. Idhānanda bhikkhu aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ
diṭṭhisampanno puggalo kiñci saṅkhāraṁ niccato upagaccheyya netaṁ
ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ puthujjano
kiñci saṅkhāraṁ niccato upagaccheyya ṭhānametaṁ vijjatīti pajānāti.
Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ diṭṭhisampanno puggalo kiñci saṅkhāraṁ
sukhato upagaccheyya netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca kho
etaṁ vijjati yaṁ puthujjano kiñci saṅkhāraṁ sukhato upagaccheyya
ṭhānametaṁ vijjatīti pajānāti. Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ diṭṭhisampanno
puggalo kiñci dhammaṁ attato upagaccheyya netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti
pajānāti. Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ puthujjano kiñci dhammaṁ
attato upagaccheyya ṭhānametaṁ vijjatīti pajānāti. Aṭṭhānametaṁ
anavakāso yaṁ diṭṭhisampanno puggalo mātaraṁ jīvitā voropeyya netaṁ
ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ puthujjano
mātaraṁ jīvitā voropeyya ṭhānametaṁ vijjatīti pajānāti. Aṭṭhānametaṁ
anavakāso yaṁ diṭṭhisampanno puggalo pitaraṁ jīvitā voropeyya
netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ
Puthujjano pitaraṁ jīvitā voropeyya .pe. Arahantaṁ jīvitā voropeyya
ṭhānametaṁ vijjatīti pajānāti. Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ diṭṭhisampanno
puggalo duṭṭhacitto tathāgatassa lohitaṁ uppādeyya netaṁ
ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ
puthujjano duṭṭhacitto tathāgatassa lohitaṁ uppādeyya ṭhānametaṁ
vijjatīti pajānāti. Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ diṭṭhisampanno
puggalo saṅghaṁ bhindeyya netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca
kho etaṁ vijjati yaṁ puthujjano saṅghaṁ bhindeyya ṭhānametaṁ vijjatīti
pajānāti. Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ diṭṭhisampanno puggalo
aññaṁ satthāraṁ uddiseyya netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca
kho etaṁ vijjati yaṁ puthujjano aññaṁ satthāraṁ uddiseyya ṭhānametaṁ
vijjatīti pajānāti. Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ ekissā lokadhātuyā
dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṁ acarimaṁ uppajjeyyuṁ
netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ
ekissā lokadhātuyā eko arahaṁ sammāsambuddho uppajjeyya
ṭhānametaṁ vijjatīti pajānāti. Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ ekissā
lokadhātuyā dve rājāno cakkavattino apubbaṁ acarimaṁ uppajjeyyuṁ
netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ
ekissā lokadhātuyā eko rājā cakkavatti uppajjeyya ṭhānametaṁ
vijjatīti pajānāti. Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ itthī arahaṁ assa
Sammāsambuddho netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca kho
etaṁ vijjati yaṁ puriso arahaṁ assa sammāsambuddho ṭhānametaṁ
vijjatīti pajānāti. Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ itthī rājā
assa cakkavatti netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca kho
etaṁ vijjati yaṁ puriso rājā assa cakkavatti ṭhānametaṁ vijjatīti
pajānāti. Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ itthī sakkattaṁ kāreyya ...
Mārattaṁ kāreyya ... Brahmattaṁ kāreyya netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti
pajānāti. Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ puriso sakkattaṁ kāreyya 1 ...
Mārattaṁ kāreyya ... Brahmattaṁ kāreyya ṭhānametaṁ vijjatīti pajānāti.
Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ kāyaduccaritassa iṭṭho kanto
manāpo vipāko nibbatteyya netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti.
Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ kāyaduccaritassa aniṭṭho akanto
amanāpo vipāko nibbatteyya ṭhānametaṁ vijjatīti pajānāti.
Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ vacīduccaritassa ... Yaṁ manoduccaritassa
iṭṭho kanto manāpo vipāko nibbatteyya netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti
pajānāti. Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ vacīduccaritassa ... Yaṁ
manoduccaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyya
ṭhānametaṁ vijjatīti pajānāti. Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ kāyasucaritassa
aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyya netaṁ
ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ
1 Ma. Yu. sabbattha kareyya.
Kāyasucaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko nibbatteyya ṭhānametaṁ
vijjatīti pajānāti. Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ vacīsucaritassa ...
Yaṁ manosucaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyya
netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ
vacīsucaritassa ... Yaṁ manosucaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko
nibbatteyya ṭhānametaṁ vijjatīti pajānāti. Aṭṭhānametaṁ anavakāso
yaṁ kāyaduccaritasamaṅgī taṁnidānā tappaccayā kāyassa bhedā parammaraṇā
sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjeyya netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti.
Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ kāyaduccaritasamaṅgī taṁnidānā tappaccayā
kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjeyya
ṭhānametaṁ vijjatīti pajānāti. Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ vacīduccaritasamaṅgī
taṁnidānā tappaccayā kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṁ
saggaṁ lokaṁ upapajjeyya netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti.
Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ vacīduccaritasamaṅgī ... Yaṁ manoduccaritasamaṅgī
taṁnidānā tappaccayā kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṁ
duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjeyya ṭhānametaṁ vijjatīti pajānāti.
Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ kāyasucaritasamaṅgī taṁnidānā tappaccayā
kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjeyya
netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ
kāyasucaritasamaṅgī taṁnidānā tappaccayā kāyassa bhedā parammaraṇā
Sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjeyya ṭhānametaṁ vijjatīti pajānāti.
Aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ vacīsucaritasamaṅgī ... Yaṁ manosucaritasamaṅgī
taṁnidānā tappaccayā kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṁ duggatiṁ
vinipātaṁ nirayaṁ upapajjeyya netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti pajānāti.
Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ vacīsucaritasamaṅgī ... Yaṁ manosucaritasamaṅgī
taṁnidānā tappaccayā kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ
upapajjeyya ṭhānametaṁ vijjatīti pajānāti. Ettāvatā kho
ānanda ṭhānāṭhānakusalo bhikkhūti alaṁ vacanāyāti.

[246] Evaṁ vutte āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca
acchariyaṁ bhante abbhūtaṁ bhante ko nāmāyaṁ bhante dhammapariyāyoti.
Tasmātiha tvaṁ ānanda imaṁ dhammapariyāyaṁ bahudhātukotipi naṁ dhārehi
catuparivaṭṭotipi naṁ dhārehi dhammādāsotipi naṁ dhārehi amatadundubhītipi
naṁ dhārehi anuttaro saṅgāmavijayotipi naṁ dhārehīti.
Idamavoca bhagavā attamano āyasmā ānando bhagavato
bhāsitaṁ abhinandīti.
Bahudhātukasuttaṁ niṭṭhitaṁ pañcamaṁ.
---------
Isigilisuttaṁ

[247] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati
isigilismiṁ pabbate. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi bhikkhavoti.
Bhadanteti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.

[248] Bhagavā etadavoca passatha no tumhe bhikkhave etaṁ
vebhāraṁ pabbatanti. Evambhante. Etassa kho bhikkhave vebhārassa
pabbatassa aññāva samaññā ahosi aññā paññatti. Passatha
no tumhe bhikkhave etaṁ paṇḍavaṁ pabbatanti. Evambhante.
Etassapi kho bhikkhave paṇḍavassa pabbatassa aññāva samaññā
ahosi aññā paññatti. Passatha no tumhe bhikkhave etaṁ
vepullaṁ pabbatanti. Evambhante. Etassapi kho bhikkhave vepullassa
pabbatassa aññāva samaññā ahosi aññā paññatti. Passatha
no tumhe bhikkhave etaṁ gijjhakūṭaṁ pabbatanti. Evambhante.
Etassapi kho bhikkhave gijjhakūṭassa pabbatassa aññāva samaññā
ahosi aññā paññatti. Passatha no tumhe bhikkhave imaṁ
isigiliṁ pabbatanti. Evambhante. Imassa kho pana bhikkhave
isigilissa pabbatassa esāva samaññā ahosi esā paññatti.

[249] Bhūtapubbaṁ bhikkhave pañca paccekabuddhasatāni imasmiṁ
isigilismiṁ pabbate ciranivāsino ahesuṁ. Te imaṁ pabbataṁ pavisantā
Dissanti paviṭṭhā na dissanti. Tamenaṁ manussā disvā evamāhaṁsu
ayaṁ pabbato ime isī gilatīti isigili isigilītveva samaññā
udapādi. Ācikkhissāmi bhikkhave paccekabuddhānaṁ nāmāni kittayissāmi
bhikkhave paccekabuddhānaṁ nāmāni desissāmi bhikkhave paccekabuddhānaṁ
nāmāni taṁ suṇātha sādhukaṁ manasikarotha bhāsissāmīti.
Evambhanteti jo te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.

[250] Bhagavā etadavoca ariṭṭho nāma bhikkhave paccekasambuddho 1
imasmiṁ isigilismiṁ pabbate ciranivāsī ahosi. Upariṭṭho
nāma bhikkhave paccekasambuddho imasmiṁ isigilismiṁ pabbate ciranivāsī
ahosi. Tagarasikhī nāma bhikkhave paccekasambuddho imasmiṁ isigilismiṁ
pabbate ciranivāsī ahosi. Yasassī nāma bhikkhave paccekasambuddho
imasmiṁ isigilismiṁ pabbate ciranivāsī ahosi. Sudassano nāma
bhikkhave paccekasambuddho imasmiṁ isigilismiṁ pabbate ciranivāsī
ahosi. Piyadassī nāma bhikkhave paccekasambuddho imasmiṁ isigilismiṁ
pabbate ciranivāsī ahosi. Gandhāro nāma bhikkhave paccekasambuddho
imasmiṁ isigilismiṁ pabbate ciranivāsī ahosi. Piṇḍolo nāma
bhikkhave paccekasambuddho imasmiṁ isigilismiṁ pabbate ciranivāsī
ahosi. Upāsabho nāma bhikkhave paccekasambuddho imasmiṁ isigilismiṁ
pabbate ciranivāsī ahosi. Nitho nāma bhikkhave paccekasambuddho
imasmiṁ isigilismiṁ pabbate ciranivāsī ahosi. Tatho nāma bhikkhave
1 Yu. sabbattha paccekabuddho.
Paccekasambuddho imasmiṁ isigilismiṁ pabbate ciranivāsī ahosi.
Sutavā nāma bhikkhave paccekasambuddho imasmiṁ isigilismiṁ pabbate
ciranivāsī ahosi. Bhāvitatto nāma bhikkhave paccekasambuddho
imasmiṁ isigilismiṁ pabbate ciranivāsī ahosi.

[251] Ye sattasārā anighā nirāsā
paccekamevajjhagamuṁ subodhiṁ
tesaṁ visallāna naruttamānaṁ
nāmāni me kittayato suṇātha
ariṭṭho upariṭṭho tagarasikhī yasassī
sudassano piyadassī ca buddho 1
gandhāro piṇḍolo upāsabho ca
nitho tatho sutavā bhāvitatto
sumbho subho methulo 2 aṭṭhamo ca
athassumegho anigho sudāṭho
paccekabuddhā bhavanettikhīṇā
hiṅgū ca hiṅgo ca mahānubhāvā
dve jālino munino aṭṭhako ca
atha kosallo 3 buddho atho subāhu
upanemiso nemiso santacitto
sacco tatho virajo paṇḍito ca
1 Ma. susambuddho. 2 matulo. 3 Po. Yu. kosalo.
Kāḷūpakāḷā vijito jito ca
aṅgo ca paṅgo ca guticchito 1 ca
passī jahi upadhiṁ dukkhamūlaṁ
aparājito mārabalaṁ ajesi
satthā pavattā sarabhaṅgo lomahaṁso
uccaṅgamāyo asito anāsavo
manomayo mānacchido ca bandhumā
tadādhimutto vimalo ca ketumā
ketumbarāgo ca mātaṅgo ariyo
athaccuto accutagāmabyāmako
sumaṅgalo dabbilo supatiṭṭhito
asayho khemābhirato ca sorato
durannayo saṅgho athopi ujjayo
aparo muni sayho anomanikkamo 2
ānanda nando upanando dvādasa
bhāradvājo antimadehadhārī
bodhi mahānāmo athopi uttaro
kesī sikhī sundaro bhāradvājo
1 Yu. gutijjitoti dissati. 2 Yu. anomanikkhamo. 3 Yu. bhāradvājā.
Tissūpatissā bhavabandhanacchidā
upasīdarī 1 taṇhacchido ca sīdarī 1
buddho ahu maṅgalo vītarāgo
usabhacchidā jāliniṁ dukkhamūlaṁ
santaṁ padaṁ ajjhagamūpaṇīto
uposatho sundaro saccanāmo
jeto jayanto padumo uppalo ca
padumuttaro rakkhito pabbato ca
mānatthaddho sobhito vītarāgo
kaṇho ca buddho suvimuttacitto
ete ca aññe ca mahānubhāvā
paccekabuddhā bhavanettikhīṇā
te sabbasaṅgādhigate mahesī
parinibbute vandatha appameyyeti.
Isigilisuttaṁ niṭṭhitaṁ chaṭṭhaṁ.
---------
1 Ma. upasikhi. sikhari.
Mahācattārīsakasuttaṁ

[252] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati
jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū
āmantesi bhikkhavoti. Bhadanteti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
Bhagavā etadavoca ariyaṁ vo bhikkhave sammāsamādhiṁ desissāmi
saupanisaṁ saparikkhāraṁ taṁ suṇātha sādhukaṁ manasikarotha bhāsissāmīti.
Evambhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.