[250] Evaṁ vutte āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca
seyyathāpi bhante puriso jighacchādubbalyapareto madhupiṇḍikaṁ adhigaccheyya
so yato yato sāyeyya labhetheva sāduṁ rasaṁ asecanakaṁ
evameva kho bhante cetaso bhikkhu dabbajātiko yato yato imassa
dhammapariyāyassa paññāya atthaṁ upaparikkheyya labhetha ceva attamanataṁ
labhetha ca cetaso pasādaṁ ko nāmāyaṁ bhante dhammapariyāyoti.
Tasmātiha tvaṁ ānanda imaṁ dhammapariyāyaṁ madhupiṇḍikapariyāyotveva
naṁ dhārehīti.
1 Po. evameva.
Idamavoca bhagavā attamano āyasmā ānando bhagavato
bhāsitaṁ abhinandīti.
Madhupiṇḍikasuttaṁ niṭṭhitaṁ aṭṭhamaṁ.
----------
Dvedhāvitakkasuttaṁ

[251] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati
jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū
āmantesi bhikkhavoti. Bhadanteti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.

[252] Bhagavā etadavoca pubbeva me bhikkhave sambodhā
anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi yannūnāhaṁ dvedhā 1
katvā dvedhā katvā vitakke vihareyyanti so kho ahaṁ bhikkhave
yo cāyaṁ kāmavitakko yo ca byāpādavitakko yo ca vihiṁsāvitakko
imaṁ ekaṁ bhāgamakāsiṁ yo cāyaṁ nekkhammavitakko yo ca abyāpādavitakko
yo ca avihiṁsāvitakko imaṁ dutiyaṁ bhāgamakāsiṁ. Tassa
mayhaṁ bhikkhave evaṁ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato
uppajjati kāmavitakko so evaṁ pajānāmi uppanno kho
me ayaṁ kāmavitakko so ca kho attabyābādhāyapi saṁvattati
parabyābādhāyapi saṁvattati ubhayabyābādhāyapi saṁvattati paññānirodhiko
vighātapakkhiko anibbānasaṁvattaniko attabyābādhāya saṁvattatītipi
me bhikkhave paṭisañcikkhato abbhatthaṁ gacchati parabyābādhāya
saṁvattatītipi me bhikkhave paṭisañcikkhato abbhatthaṁ gacchati ubhayabyābādhāya
saṁvattatītipi me bhikkhave paṭisañcikkhato abbhatthaṁ
1 Sī. Yu. dvidhāti pāṭho dissati.
Gacchati paññānirodhiko vighātapakkhiko anibbānasaṁvattanikotipi
me bhikkhave paṭisañcikkhato abbhatthaṁ gacchati. So kho ahaṁ
bhikkhave uppannuppannaṁ kāmavitakkaṁ pajjahameva vinodanameva 1 byantameva
naṁ akāsiṁ. Tassa mayhaṁ bhikkhave evaṁ appamattassa ātāpino
pahitattassa viharato uppajjati byāpādavitakko .pe. Uppajjati
vihiṁsāvitakko so evaṁ pajānāmi uppanno kho me ayaṁ
vihiṁsāvitakko so ca kho attabyābādhāyapi saṁvattati parabyābādhāyapi
saṁvattati ubhayabyābādhāyapi saṁvattati paññānirodhiko
vighātapakkhiko anibbānasaṁvattaniko attabyābādhāya saṁvattatītipi
me bhikkhave paṭisañcikkhato abbhatthaṁ gacchati parabyābādhāya
saṁvattatītipi me bhikkhave paṭisañcikkhato abbhatthaṁ gacchati ubhayabyābādhāya
saṁvattatītipi me bhikkhave paṭisañcikkhato abbhatthaṁ gacchati
paññānirodhiko vighātapakkhiko anibbānasaṁvattanikotipi me bhikkhave
paṭisañcikkhato abbhatthaṁ gacchati. So kho ahaṁ bhikkhave uppannuppannaṁ
vihiṁsāvitakkaṁ pajjahameva vinodanameva byantameva naṁ akāsiṁ.
Yaññadeva bhikkhave bhikkhu bahulamanuvitakketi anuvicāreti tathā tathā
nati hoti cetaso. Kāmavitakkaṁ ce bhikkhave bhikkhu bahulamanuvitakketi
anuvicāreti pahāsi nekkhammavitakkaṁ kāmavitakkaṁ bahulamakāsi tassa
1 Sī. Yu. pajjahāmeva vinodemeva iti ime pāṭhā dissanti. pajjahimeva
vinodanimevāti amhākaṁ ruci.
Taṁ kāmavitakkāya cittaṁ namati. Byāpādavitakkaṁ ce bhikkhave
bhikkhu .... Vihiṁsāvitakkaṁ ce bhikkhave bhikkhu bahulamanuvitakketi anuvicāreti
pahāsi avihiṁsāvitakkaṁ vihiṁsāvitakkaṁ bahulamakāsi tassa taṁ
vihiṁsāvitakkāya cittaṁ namati. Seyyathāpi bhikkhave vassānaṁ pacchime
māse saradasamaye kiṭṭhasambādhe gopālako gāvo rakkheyya so [1]-
gāvo tato tato daṇḍena ākoṭṭeyya paṭikoṭṭeyya sanniruddheyya
sannivāreyya. Taṁ kissa hetu. Passati hi so bhikkhave gopālako
tatonidānaṁ vadhaṁ vā bandhaṁ vā jāniṁ vā garahaṁ vā evameva kho
ahaṁ bhikkhave addasaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ
kusalānaṁ dhammānaṁ nekkhamme ānisaṁsaṁ vodānapakkhaṁ tassa mayhaṁ
bhikkhave evaṁ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato uppajjati
nekkhammavitakko so evaṁ pajānāmi uppanno kho me ayaṁ
nekkhammavitakko so ca kho neva attabyābādhāya saṁvattati na
parabyābādhāya saṁvattati na ubhayabyābādhāya saṁvattati paññāvuḍḍhiko
avighātapakkhiko nibbānasaṁvattaniko rattiñcepi naṁ bhikkhave
anuvitakkeyyaṁ anuvicāreyyaṁ neva tatonidānaṁ bhayaṁ samanupassāmi.
Divasañcepi naṁ bhikkhave anuvitakkeyyaṁ anuvicāreyyaṁ neva tatonidānaṁ
bhayaṁ samanupassāmi. Rattindivañcepi naṁ bhikkhave anuvitakkeyyaṁ
anuvicāreyyaṁ neva tatonidānaṁ bhayaṁ samanupassāmi. Apica kho me
aticiraṁ anuvitakkayato anuvicārayato kāyo kilameyya kāye kilante
1 Ma. Yu. tā.
Cittaṁ ohaññeyya 1 ohate citte ārā cittaṁ samādhimhāti so
kho ahaṁ bhikkhave ajjhattameva cittaṁ saṇṭhapemi sannisīdemi 2 ekodiṁ
karomi samādahāmi taṁ kissa hetu mā me cittaṁ ugghāṭīti 3 .
Tassa mayhaṁ bhikkhave evaṁ appamattassa ātāpino pahitattassa
viharato uppajjati abyāpādavitakko .pe. Uppajjati avihiṁsāvitakko
so evaṁ pajānāmi uppanno kho me ayaṁ avihiṁsāvitakko
so ca kho neva attabyābādhāya saṁvattati na parabyābādhāya
saṁvattati na ubhayabyābādhāya saṁvattati paññāvuḍḍhiko avighātapakkhiko
nibbānasaṁvattaniko rattiñcepi naṁ bhikkhave anuvitakkeyyaṁ anuvicāreyyaṁ
neva tatonidānaṁ bhayaṁ samanupassāmi. Divasañcepi naṁ bhikkhave anuvitakkeyyaṁ
anuvicāreyyaṁ neva tatonidānaṁ bhayaṁ samanupassāmi.
Rattindivañcepi naṁ bhikkhave anuvitakkeyyaṁ anuvicāreyyaṁ neva tatonidānaṁ
bhayaṁ samanupassāmi. Apica kho me aticiraṁ anuvitakkayato anuvicārayato
kāyo kilameyya kāye kilante cittaṁ ohaññeyya ohate
citte ārā cittaṁ samādhimhāti so kho ahaṁ bhikkhave ajjhattameva
cittaṁ saṇṭhapemi sannisīdemi ekodiṁ karomi samādahāmi taṁ kissa
hetu mā me cittaṁ ugghāṭīti. Yaññadeva bhikkhave bhikkhu
bahulamanuvitakketi anuvicāreti tathā tathā nati hoti cetaso.
Nekkhammavitakkaṁ ce bhikkhave bhikkhu bahulamanuvitakketi anuvicāreti
1 Sī. Yu. ūhaññeyya. 2 Ma. Yu. sannisādemi. 3 Sī. Yu. ūhanīti.
Pahāsi kāmavitakkaṁ nekkhammavitakkaṁ bahulamakāsi tassa taṁ nekkhammavitakkāya
cittaṁ namati. Abyāpādavitakkaṁ ce bhikkhave bhikkhu ....
Avihiṁsāvitakkaṁ ce bhikkhave bhikkhu bahulamanuvitakketi anuvicāreti pahāsi
vihiṁsāvitakkaṁ avihiṁsāvitakkaṁ bahulamakāsi tassa taṁ avihiṁsāvitakkāya
cittaṁ namati. Seyyathāpi bhikkhave gimhānaṁ pacchime māse sabbapassesu
gāmantasambhavesu gopālako gāvo rakkheyya tassa rukkhamūlagatassa
vā abbhokāsagatassa vā satikaraṇīyameva hoti etā gāvoti
evameva kho bhikkhave satikaraṇīyameva ahosi ete dhammāti.

[253] Āraddhaṁ kho pana me bhikkhave viriyaṁ ahosi asallīnaṁ
upaṭṭhitā sati appammuṭṭhā passaddho kāyo asāraddho samāhitaṁ
cittaṁ ekaggaṁ so kho ahaṁ bhikkhave vivicceva kāmehi vivicca
akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ
upasampajja vihāsiṁ. Vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ
cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ
jhānaṁ .pe. Tatiyaṁ jhānaṁ .... Catutthaṁ jhānaṁ upasampajja vihāsiṁ.
So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe
vigatupakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte
pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṁ abhininnāmesiṁ so anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ
anussarāmi seyyathīdaṁ ekampi jātiṁ dvepi jātiyo .pe.
Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarāmi. Ayaṁ
Kho me bhikkhave rattiyā paṭhame yāme paṭhamā vijjā adhigatā
avijjā vihatā vijjā uppannā tamo vihato āloko uppanno
yathātaṁ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato. So
evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatupakkilese
mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṁ cutūpapātañāṇāya
cittaṁ abhininnāmesiṁ so dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena
satte passāmi cavamāne upapajjamāne .pe. Ime
vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā .pe. Iti dibbena
cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne
upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate
yathākammūpage satte pajānāmi. Ayaṁ kho me bhikkhave rattiyā
majjhime yāme dutiyā vijjā adhigatā avijjā vihatā vijjā
uppannā tamo vihato āloko uppanno yathātaṁ appamattassa
ātāpino pahitattassa viharato. So evaṁ samāhite citte
parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatupakkilese mudubhūte kammaniye
ṭhite āneñjappatte āsavānaṁ khayañāṇāya cittaṁ abhininnāmesiṁ
so idaṁ dukkhanti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ ayaṁ dukkhasamudayoti
yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ ayaṁ dukkhanirodhoti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ ayaṁ
dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ ime āsavāti
yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ ayaṁ āsavasamudayoti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ
Ayaṁ āsavanirodhoti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ ayaṁ āsavanirodhagāminī
paṭipadāti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ tassa me evaṁ jānato evaṁ
passato kāmāsavāpi cittaṁ vimuccittha bhavāsavāpi cittaṁ vimuccittha
avijjāsavāpi cittaṁ vimuccittha vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ
ahosi khīṇā jāti vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ karaṇīyaṁ nāparaṁ
itthattāyāti abbhaññāsiṁ. Ayaṁ kho me bhikkhave rattiyā
pacchime yāme tatiyā vijjā adhigatā avijjā vihatā vijjā
uppannā tamo vihato āloko uppanno yathātaṁ appamattassa
ātāpino pahitattassa viharato.

[254] Seyyathāpi bhikkhave araññe pavane mahantaṁ ninnaṁ
pallalaṁ tamenaṁ mahā migasaṅgho upanissāya vihareyya tassa
kocideva puriso uppajjeyya anatthakāmo ahitakāmo ayogakkhemakāmo
so yvāssa maggo khemo sovatthiko pītigamanīyo taṁ
maggaṁ pidaheyya vivareyya kummaggaṁ odaheyya okacaraṁ ṭhapeyya
okacārikaṁ evañhi so bhikkhave mahā migasaṅgho aparena samayena
anayabyasanaṁ tanuttaṁ āpajjeyya. Tasseva kho pana bhikkhave mahato
migasaṅghassa kocideva puriso uppajjeyya atthakāmo hitakāmo
yogakkhemakāmo so yvāssa maggo khemo sovatthiko pītigamanīyo
taṁ maggaṁ vivareyya pidaheyya kummaggaṁ ohaneyya okacaraṁ
nāseyya okacārikaṁ evañhi so bhikkhave mahā migasaṅgho aparena
1 Po. anatthaṁ.
Samayena vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyya. Upamā kho me
ayaṁ bhikkhave katā atthassa viññāpanāya. Ayañcevettha attho
mahantaṁ ninnaṁ pallalanti kho bhikkhave kāmānametaṁ adhivacanaṁ.
Mahā migasaṅghoti kho bhikkhave sattānametaṁ adhivacanaṁ. Puriso
anatthakāmo ahitakāmo ayogakkhemakāmoti kho bhikkhave mārassetaṁ
pāpimato adhivacanaṁ. Kummaggoti kho bhikkhave aṭṭhaṅgikassetaṁ
micchāmaggassa adhivacanaṁ seyyathīdaṁ micchādiṭṭhiyā micchāsaṅkappassa
micchāvācāya micchākammantassa micchāājīvassa micchāvāyāmassa
micchāsatiyā micchāsamādhissa. Okacaroti kho bhikkhave nandirāgassetaṁ
adhivacanaṁ. Okacārikāti kho bhikkhave avijjāyetaṁ adhivacanaṁ. Puriso
atthakāmo hitakāmo yogakkhemakāmoti kho bhikkhave tathāgatassetaṁ
adhivacanaṁ arahato sammāsambuddhassa. Maggo 1 khemo sovatthiko
pītigamanīyoti kho bhikkhave ariyassetaṁ aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṁ
seyyathīdaṁ sammādiṭṭhiyā sammāsaṅkappassa sammāvācāya sammākammantassa
sammāājīvassa sammāvāyāmassa sammāsatiyā sammāsamādhissa.

[255] Iti kho bhikkhave vivaṭo mayā khemo maggo sovatthiko
pītigamanīyo pihito kummaggo ohato okacaro nāsitā
okacārikā. Yaṁ bhikkhave satthārā karaṇīyaṁ sāvakānaṁ hitesinā
anukampakena anukampaṁ upādāya kataṁ vo taṁ mayā. Etāni
1 Ma. Yu. khemo maggo.
Bhikkhave rukkhamūlāni etāni suññāgārāni jhāyatha bhikkhave mā
pamādattha mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha. Ayaṁ vo amhākaṁ
anusāsanīti.
Idamavoca bhagavā attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ
abhinandunti.
Dvedhāvitakkasuttaṁ niṭṭhitaṁ navamaṁ.
----------
Vitakkasaṇṭhānasuttaṁ

[256] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati
jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū
āmantesi bhikkhavoti. Bhadanteti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.

[257] Bhagavā etadavoca adhicittamanuyuttena bhikkhave bhikkhunā
pañca nimittāni kālena kālaṁ manasikātabbāni. Katamāni pañca.
Idha bhikkhave bhikkhuno yaṁ nimittaṁ āgamma yaṁ nimittaṁ manasikaroto
uppajjanti pāpakā akusalā vitakkā chandūpasañhitāpi dosūpasañhitāpi
mohūpasañhitāpi tena bhikkhave bhikkhunā tamhā
nimittā aññaṁ nimittaṁ manasikātabbaṁ kusalūpasañhitaṁ tassa tamhā
nimittā aññaṁ nimittaṁ manasikaroto kusalūpasañhitaṁ ye pāpakā
akusalā vitakkā chandūpasañhitāpi dosūpasañhitāpi mohūpasañhitāpi
te pahīyanti te abbhatthaṁ gacchanti tesaṁ pahānā ajjhattameva
cittaṁ santiṭṭhati sannisīdati ekodibhoti 1 samādhiyati. Seyyathāpi bhikkhave
dakkho phalagaṇḍo vā phalagaṇḍantevāsī vā sukhumāya āṇiyā
oḷārikaṁ āṇiṁ abhinīhaneyya abhinīhareyya abhinivatteyya evameva
kho bhikkhave bhikkhuno yaṁ nimittaṁ āgamma yaṁ nimittaṁ manasikaroto
uppajjanti pāpakā akusalā vitakkā chandūpasañhitāpi
1 Sī. Ma. Yu. ekodi hoti.
Dosūpasañhitāpi mohūpasañhitāpi tena bhikkhave bhikkhunā tamhā nimittā
aññaṁ nimittaṁ manasikātabbaṁ kusalūpasañhitaṁ tassa tamhā nimittā
aññaṁ nimittaṁ manasikaroto kusalūpasañhitaṁ ye pāpakā akusalā
vitakkā chandūpasañhitāpi dosūpasañhitāpi mohūpasañhitāpi te
pahīyanti te abbhatthaṁ gacchanti tesaṁ pahānā ajjhattameva cittaṁ
santiṭṭhati sannisīdati ekodibhoti samādhiyati.

[258] Tassa ce bhikkhave bhikkhuno tamhā nimittā aññaṁ
nimittaṁ manasikaroto kusalūpasañhitaṁ uppajjanteva pāpakā akusalā
vitakkā chandūpasañhitāpi dosūpasañhitāpi mohūpasañhitāpi tena
bhikkhave bhikkhunā tesaṁ vitakkānaṁ ādīnavo upaparikkhitabbo itipime
vitakkā akusalā itipime vitakkā sāvajjā itipime vitakkā
dukkhavipākāti. Tassa tesaṁ vitakkānaṁ ādīnavaṁ upaparikkhato
ye pāpakā akusalā vitakkā chandūpasañhitāpi dosūpasañhitāpi
mohūpasañhitāpi te pahīyanti te abbhatthaṁ gacchanti tesaṁ
pahānā ajjhattameva cittaṁ santiṭṭhati sannisīdati ekodibhoti
samādhiyati. Seyyathāpi bhikkhave itthī vā puriso vā daharo
yuvā maṇḍanakajātiko ahikuṇapena vā kukkurakuṇapena vā manussakuṇapena
vā kaṇṭhe ālaggena 1 aṭṭiyeyya harāyeyya jiguccheyya
evameva kho bhikkhave tassa ce bhikkhuno tamhā 2 nimittā aññaṁ
1 Sī. Ma. Yu. āsattena. 2 Ma. tamhāpiṁti dissati.
Nimittaṁ manasikaroto kusalūpasañhitaṁ uppajjanteva pāpakā akusalā
vitakkā chandūpasañhitāpi dosūpasañhitāpi mohūpasañhitāpi tena
bhikkhave bhikkhunā tesaṁ vitakkānaṁ ādīnavo upaparikkhitabbo itipime
vitakkā akusalā itipime vitakkā sāvajjā itipime vitakkā
dukkhavipākāti. Tassa tesaṁ vitakkānaṁ ādīnavaṁ upaparikkhato ye
pāpakā akusalā vitakkā chandūpasañhitāpi dosūpasañhitāpi mohūpasañhitāpi
te pahīyanti te abbhatthaṁ gacchanti tesaṁ pahānā
ajjhattameva cittaṁ santiṭṭhati sannisīdati ekodibhoti samādhiyati.

[259] Tassa ce bhikkhave bhikkhuno tesaṁ 1 vitakkānaṁ ādīnavaṁ
upaparikkhato uppajjanteva pāpakā akusalā vitakkā chandūpasañhitāpi
dosūpasañhitāpi mohūpasañhitāpi tena bhikkhave bhikkhunā
tesaṁ vitakkānaṁ asati amanasikāro āpajjitabbo tassa tesaṁ
vitakkānaṁ asati amanasikāraṁ āpajjato ye pāpakā akusalā vitakkā
chandūpasañhitāpi dosūpasañhitāpi mohūpasañhitāpi te pahīyanti
te abbhatthaṁ gacchanti tesaṁ pahānā ajjhattameva cittaṁ santiṭṭhati
sannisīdati ekodibhoti samādhiyati. Seyyathāpi bhikkhave cakkhumā
puriso āpāthagatānaṁ rūpānaṁ adassanakāmo assa so nimmileyya
vā aññena vā apalokeyya evameva kho bhikkhave tassa ce
bhikkhuno tesaṁ vitakkānaṁ ādīnavaṁ upaparikkhato uppajjanteva pāpakā
akusalā vitakkā chandūpasañhitāpi .pe. Ekodibhoti samādhiyati.
1 Ma. Yu. tesampīti dissati.