[43] Santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā
adhiccasamuppannaṁ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi.
Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha adhiccasamuppannikā
adhiccasamuppannaṁ attānañca lokañca paññapenti
dvīhi vatthūhi. Santi bhikkhave asaññīsattā 1 nāma devā
saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavanti. Ṭhānaṁ
kho panetaṁ bhikkhave vijjati yaṁ aññataro satto tamhā kāyā
cavitvā itthattaṁ āgacchati itthattaṁ āgato samāno agārasmā
anagāriyaṁ pabbajati agārasmā anagāriyaṁ pabbajito samāno
ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya
sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṁ cetosamādhiṁ phusati yathā samāhite
citte saññuppādaṁ anussarati tato paraṁ nānussarati. So
evamāha adhiccasamuppanno attā ca loko ca. Taṁ kissa
hetu. Ahaṁ hi pubbe nāhosiṁ somhi etarahi ahutvā
santatāya pariṇatoti. Idaṁ bhikkhave paṭhamaṁ ṭhānaṁ yaṁ āgamma yaṁ
ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṁ
1 Sī. Yu. asaññasattā.
Attānañca lokañca paññapenti.

[44] Dutiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha
adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṁ attānañca lokañca paññapenti.
Idha bhikkhave ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā
takkī hoti vimaṁsī. So takkapariyāhataṁ vimaṁsānucaritaṁ sayaṁpāṭibhāṇaṁ
evamāha adhiccasamuppanno attā ca loko cāti. Idaṁ
bhikkhave dutiye ṭhānaṁ yaṁ āgamma yaṁ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā
adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṁ attānañca lokañca paññapenti.
Imehi kho bhikkhave samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā
adhiccasamuppannaṁ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi.
Ye hi keci bhikkhave samaṇā vā brāhmaṇā vā adhiccasamuppannikā
adhiccasamuppannaṁ attānañca lokañca paññapenti sabbe te
imeheva dvīhi vatthūhi etesaṁ vā aññatarena natthi ito
bahiddhā .pe. Yehi tathāgatassa yathābhuccaṁ vaṇṇaṁ sammā
vadamānā vadeyyuṁ. Imehi kho te bhikkhave samaṇabrāhmaṇā
pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṁ ārabbha anekavihitāni
adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi. Ye hi keci bhikkhave
samaṇā vā brāhmaṇā vā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino
pubbantaṁ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti sabbe
te imeheva aṭṭhārasahi vatthūhi etesaṁ vā aññatarena natthi
Ito bahiddhā. Tayidaṁ bhikkhave tathāgato pajānāti ime diṭṭhiṭṭhānā
evaṁgahitā evaṁparāmaṭṭhā evaṁgatikā bhavanti evaṁabhisamparāyāti.
Tañca tathāgato pajānāti tato ca uttaritaraṁ pajānāti tañca
pajānanaṁ na parāmasati. Aparāmasato cassa paccattaññeva
nibbuti viditā vedanānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca
ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ viditvā. Anupādā vimutto
bhikkhave tathāgato. Ime kho te bhikkhave dhammā gambhīrā
duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā
ye tathāgato sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti yehi
tathāgatassa yathābhuccaṁ vaṇṇaṁ sammā vadamānā vadeyyuṁ.

[45] Santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā
aparantānudiṭṭhino aparantaṁ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni
abhivadanti catucattāḷīsāya vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā
kimāgamma kimārabbha aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṁ
ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattāḷīsāya
vatthūhi.

[46] Santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā uddhamāghatanikā
saññīvādā uddhamāghatanā saññimattānaṁ paññapenti soḷasahi
vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha
uddhamāghatanikā saññīvādā uddhamāghatanā saññimattānaṁ paññapenti
Soḷasahi vatthūhi. Rūpī attā hoti arogo paraṁ maraṇā
saññīti naṁ paññapenti. Arūpī attā hoti arogo paraṁ
maraṇā saññīti naṁ paññapenti. Rūpī ca arūpī ca attā
hoti .pe. Nevarūpīnārūpī attā hoti. Antavā attā
hoti. Anantavā attā hoti. Antavā ca anantavā ca
attā hoti. Nevantavānānantavā attā hoti. Ekattasaññī
attā hoti. Nānattasaññī attā hoti. Parittasaññī
attā hoti. Appamāṇasaññī attā hoti. Ekantasukhī
attā hoti. Ekantadukkhī attā hoti. Sukhadukkhī attā
hoti. Adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṁ maraṇā saññīti
naṁ paññapenti. Imehi kho te bhikkhave samaṇabrāhmaṇā
uddhamāghatanikā saññīvādā uddhamāghatanā saññimattānaṁ paññapenti
soḷasahi vatthūhi. Ye hi keci bhikkhave samaṇā vā brāhmaṇā vā
uddhamāghatanikā saññīvādā uddhamāghatanā saññimattānaṁ paññapenti
sabbe te imeheva soḷasahi vatthūhi etesaṁ vā aññatarena
natthi ito bahiddhā .pe. Yehi tathāgatassa yathābhuccaṁ vaṇṇaṁ
sammā vadamānā vadeyyuṁ.

[47] Santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā uddhamāghatanikā
asaññīvādā uddhamāghatanā asaññimattānaṁ paññapenti aṭṭhahi
vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha uddhamāghatanikā
Asaññīvādā uddhamāghatanā asaññimattānaṁ paññapenti
aṭṭhahi vatthūhi. Rūpī attā hoti arogo paraṁ maraṇā asaññīti
naṁ paññapenti. Arūpī attā hoti arogo paraṁ maraṇā
asaññīti naṁ paññapenti. Rūpī ca arūpī ca attā hoti .pe.
Nevarūpīnārūpī attā hoti. Antavā attā hoti. Anantavā
attā hoti. Antavā ca anantavā ca attā hoti. Nevantavā
nānantavā attā hoti arogo paraṁ maraṇā asaññīti naṁ paññapenti.
Imehi kho te bhikkhave samaṇabrāhmaṇā uddhamāghatanikā 1 asaññīvādā
uddhamāghatanā 2 asaññimattānaṁ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi. Ye
hi keci bhikkhave samaṇā vā brāhmaṇā vā uddhamāghatanikā
asaññīvādā uddhamāghatanā asaññimattānaṁ paññapenti sabbe te
imeheva aṭṭhahi vatthūhi etesaṁ vā aññatarena natthi ito bahiddhā
.pe. Yehi tathāgatassa yathābhuccaṁ vaṇṇaṁ sammā vadamānā vadeyyuṁ.

[48] Santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā uddhamāghatanikā
nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghatanā nevasaññīnāsaññimattānaṁ paññapenti
aṭṭhahi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma
kimārabbha uddhamāghatanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghatanā
nevasaññīnāsaññimattānaṁ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi. Rūpī attā
hoti arogo paraṁ maraṇā nevasaññīnāsaññīti naṁ paññapenti.
1 Yu. uddhamāghātanikā. 2 Yu. uddhamāghātanā.
Arūpī attā hoti .pe. Rūpī ca arūpī ca attā hoti.
Nevarūpīnārūpī attā hoti. Antavā attā hoti. Anantavā
attā hoti. Antavā ca anantavā ca attā hoti. Nevantavānānantavā
attā hoti arogo parammaraṇā nevasaññīnāsaññīti naṁ
paññapenti. Imehi kho te bhikkhave samaṇabrāhmaṇā uddhamāghatanikā
nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghatanā nevasaññīnāsaññimattānaṁ
paññapenti aṭṭhahi vatthūhi. Ye hi keci bhikkhave samaṇā vā
brāhmaṇā vā uddhamāghatanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghatanā
nevasaññīnāsaññimattānaṁ paññapenti sabbe te imeheva aṭṭhahi
vatthūhi etesaṁ vā aññatarena natthi ito bahiddhā .pe. Yehi
tathāgatassa yathābhuccaṁ vaṇṇaṁ sammā vadamānā vadeyyuṁ.

[49] Santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā sato
sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapenti sattahi vatthūhi.
Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha ucchedavādā
sato sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapenti sattahi vatthūhi. Idha
bhikkhave ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁvādī hoti evaṁdiṭṭhi
yato kho bho ayaṁ attā rūpī cātummahābhūtiko mātāpettikasambhavo
kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti parammaraṇā ettāvatā
kho bho ayaṁ attā sammā samucchinno hotīti. Ittheke sato
sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapenti. Tamañño evamāha
Atthi kho bho eso attā yaṁ tvaṁ vadesi neso natthīti
vadāmi no ca kho bho ayaṁ attā ettāvatā sammā samucchinno
hoti atthi kho bho añño attā dibbo rūpī kāmāvacaro
kavaḷiṅkārāhārabhakkho taṁ tvaṁ na jānāsi na passasi tamahaṁ
jānāmi passāmi so kho bho attā yato kāyassa bhedā
ucchijjati vinassati na hoti paraṁ maraṇā ettāvatā kho bho
ayaṁ attā sammā samucchinno hotīti. Ittheke sato sattassa
ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapenti. Tamañño evamāha atthi kho
bho eso attā yaṁ tvaṁ vadesi neso natthīti vadāmi no
ca kho bho ayaṁ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti
atthi kho bho añño attā dibbo rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī
ahīnindriyo taṁ tvaṁ na jānāsi na passasi tamahaṁ jānāmi
passāmi so kho bho attā yato kāyassa bhedā ucchijjati
vinassati na hoti parammaraṇā ettāvatā kho bho ayaṁ attā
sammā samucchinno hotīti. Ittheke sato sattassa ucchedaṁ vināsaṁ
vibhavaṁ paññapenti. Tamañño evamāha atthi kho bho eso
attā yaṁ tvaṁ vadesi neso natthīti vadāmi no ca kho bho ayaṁ
attā ettāvatā sammā samucchinno hoti atthi kho bho añño
attā sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā
Sī. Yu. taṁ tvaṁ (catūsu ṭhānesu).
Nānattasaññānaṁ amanasikārā ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanūpago
yaṁ tvaṁ na jānāsi na passasi tamahaṁ jānāmi passāmi
so kho bho attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na
hoti parammaraṇā ettāvatā kho bho ayaṁ attā sammā
samucchinno hotīti. Ittheke sato sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ
paññapenti. Tamañño evamāha atthi kho bho eso attā
yaṁ tvaṁ vadesi neso natthīti vadāmi no ca kho bho ayaṁ
attā ettāvatā sammā samucchinno hoti atthi kho bho
añño attā sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma anantaṁ
viññāṇanti viññāṇañcāyatanūpago yaṁ tvaṁ na jānāsi na passasi
tamahaṁ jānāmi passāmi so kho bho attā yato kāyassa bhedā
ucchijjati vinassati na hoti parammaraṇā ettāvatā kho bho
ayaṁ attā sammā samucchinno hotīti. Ittheke sato sattassa
ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapenti. Tamañño evamāha atthi
kho bho eso attā yaṁ tvaṁ vadesi neso natthīti vadāmi no
ca kho bho ayaṁ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti atthi
kho bho añño attā sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma
natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanūpago yaṁ tvaṁ na jānāsi na
passasi tamahaṁ jānāmi passāmi so kho bho attā yato
kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti parammaraṇā ettāvatā
Kho bho ayaṁ attā sammā samucchinno hotīti. Ittheke sato
sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapenti. Tamañño evamāha
atthi kho bho eso attā yaṁ tvaṁ vadesi neso natthīti vadāmi
no ca kho bho ayaṁ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti
atthi kho bho añño attā sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma 1
nevasaññānāsaññāyatanūpago yaṁ tvaṁ na jānāsi na passasi
tamahaṁ jānāmi passāmi so kho bho ayaṁ 2 attā yato kāyassa
bhedā ucchijjati vinassati na hoti parammaraṇā ettāvatā kho
bho ayaṁ attā sammā samucchinno hotīti. Ittheke sato
sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapenti. Imehi kho te bhikkhave
samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ
paññapenti sattahi vatthūhi. Ye hi keci bhikkhave samaṇā vā
brāhmaṇā vā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ
paññapenti sabbe te imeheva sattahi vatthūhi .p. Yehi tathāgatassa
yathābhuccaṁ vaṇṇaṁ sammā vadamānā vadeyyuṁ.

[50] Santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā
sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti pañcahi
vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha
1 Yu. santametaṁ paṇītametanti neva-go. 2 Sī. Yu. ayanti pāṭho
na dissati.
Diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti
pañcahi vatthūhi. Idha bhikkhave ekacco samaṇo vā
brāhmaṇo vā evaṁvādī hoti evaṁdiṭṭhi yato kho bho ayaṁ attā
pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti ettāvatā
kho bho ayaṁ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto 1 hotīti.
Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti. Tamañño
evamāha atthi kho bho eso attā yaṁ tvaṁ vadesi neso
natthīti vadāmi no ca kho bho ayaṁ attā ettāvatā
paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hoti taṁ kissa hetu kāmā hi bho aniccā
dukkhā vipariṇāmadhammā tesaṁ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā yato kho bho ayaṁ attā vivicceva
kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ
pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati ettāvatā kho bho
ayaṁ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotīti. Ittheke sato
sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti. Tamañño evamāha
atthi kho bho eso attā yaṁ tvaṁ vadesi neso natthīti
vadāmi no ca kho bho ayaṁ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto
hoti taṁ kissa hetu yadeva tattha vitakkitaṁ
vicāritaṁ etena etaṁ oḷārikaṁ akkhāyati yato kho bho ayaṁ attā
1 paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ pattotipi pāṭho.
Vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ
avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati
ettāvatā kho bho ayaṁ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto
hotīti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti.
Tamañño evamāha atthi kho bho eso attā yaṁ tvaṁ vadesi
neso natthīti vadāmi no ca kho bho ayaṁ attā ettāvatā
paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hoti taṁ kissa hetu yadeva tattha
pītigataṁ cetaso ubbilāvitattaṁ etenetaṁ oḷārikaṁ akkhāyati
yato kho bho ayaṁ attā pītiyā ca virāgā upekkhako
ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti
yantaṁ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti tatiyaṁ
jhānaṁ upasampajja viharati ettāvatā kho bho ayaṁ attā
paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotīti. Ittheke sato sattassa
paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti. Tamañño evamāha atthi
kho bho eso attā yaṁ tvaṁ vadesi neso natthīti vadāmi no
ca kho bho ayaṁ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hoti
taṁ kissa hetu yadeva tattha sukhamiti cetaso ābhogo etenetaṁ
oḷārikaṁ akkhāyati yato kho bho ayaṁ attā sukhassa ca pahānā
dukkhassa ca pahānā pubbe va somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā
adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati
Ettāvatā kho bho ayaṁ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto
hotīti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti.
Imehi kho te bhikkhave samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā sato
sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti pañcahi vatthūhi. Ye hi
keci bhikkhave samaṇā vā brāhmaṇā vā diṭṭhadhammanibbānavādā
sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti sabbe te imeheva
pañcahi vatthūhi .pe. Yehi tathāgatassa yathābhuccaṁ vaṇṇaṁ sammā
vadamānā vadeyyuṁ. Imehi kho te bhikkhave samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā
aparantānudiṭṭhino aparantaṁ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni
abhivadanti catucattāḷīsāya vatthūhi. Ye hi keci bhikkhave
samaṇā vā brāhmaṇā vā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino
aparantaṁ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti sabbe te
imeheva catucattāḷīsāya vatthūhi .pe. Ye hi tathāgatassa yathābhuccaṁ
vaṇṇaṁ sammā vadamānā vadeyyuṁ. Imehi kho te bhikkhave samaṇabrāhmaṇā
pubbantakappikā ca aparantakappikā ca pubbantāparantakappikā
ca pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṁ ārabbha
anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti dvāsaṭṭhiyā vatthūhi.
Ye hi keci bhikkhave samaṇā vā brāhmaṇā vā pubbantakappikā
vā aparantakappikā vā pubbantāparantakappikā vā pubbantāparantānudiṭṭhino
pubbantāparantaṁ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni
Abhivadanti sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi etesaṁ
vā aññatarena natthi ito bahiddhā. Tayidaṁ bhikkhave tathāgato
pajānāti ime diṭṭhiṭṭhānā evaṁgahitā evaṁparāmaṭṭhā evaṁgatikā
bhavanti evaṁ abhisamparāyāti. Tañca tathāgato pajānāti tato ca
uttaritaraṁ pajānāti tañca pajānanaṁ na parāmasati aparāmasato cassa
paccattaññeva nibbuti viditā vedanānaṁ samudayañca atthaṅgamañca
assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ viditvā. Anupādā
vimutto bhikkhave tathāgato. Ime kho te bhikkhave dhammā gambhīrā
duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā
ye tathāgato sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti yehi
tathāgatassa yathābhuccaṁ vaṇṇaṁ sammā vadamānā vadeyyuṁ.

[51] Tatra bhikkhave ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā
sassataṁ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi tadapi tesaṁ
bhavataṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ ajānataṁ apassataṁ vedayitaṁ taṇhāgatānaṁ
paritassitaṁ vipphanditameva 1 .

[52] Tatra bhikkhave ye te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā
ekaccāsassatikā ekaccaṁ sassataṁ ekaccaṁ asassataṁ attānañca
lokañca paññapenti catūhi vatthūhi tadapi tesaṁ bhavataṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ
ajānataṁ apassataṁ vedayitaṁ taṇhāgatānaṁ paritassitaṁ vipphanditameva.
1 Sī. paritasitavipphanditameva.