[566] Vīmaṁsāya 1 pādaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā nirodhaṭṭhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā patāpanaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā 2
virocanaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā kilesānaṁ santāpanaṭṭhaṁ bujjhantīti
bojjhaṅgā amalaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā vimalaṭṭhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā nimmalaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā samaṭṭhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā samayaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā vivekaṭṭhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā vivekacariyaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā
virāgaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā virāgacariyaṭṭhaṁ bujjhantīti
bojjhaṅgā nirodhaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā nirodhacariyaṭṭhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā vossaggaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā
vossaggacariyaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā vimuttaṭṭhaṁ bujjhantīti
bojjhaṅgā vimutticariyaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā chandaṭṭhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā chandassa mūlaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā
chandassa pādaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā chandassa padhānaṭṭhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā chandassa ijjhanaṭṭhaṁ bujjhantīti
bojjhaṅgā chandassa adhimokkhaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā chandassa
paggahaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā chandassa upaṭṭhānaṭṭhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā chandassa avikkhepaṭṭhaṁ bujjhantīti
bojjhaṅgā viriyaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā .pe. Cittaṭṭhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā vīmaṁsaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā vīmaṁsāya
1 Yu. vīmaṁsāya pādaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgāti ime pāṭhā dissanti.
2 Ma. vīmaṁsāya pādaṭṭhaṁ .pe. patāpanaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgāti ime
pāṭhā na dissanti. ettha pana Ma. Yu. pahānaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgāti ime
pāṭhā dissanti.
Mūlaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā vīmaṁsāya pādaṭṭhaṁ bujjhantīti
bojjhaṅgā vīmaṁsāya padhānaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā vīmaṁsāya
ijjhanaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā vīmaṁsāya adhimokkhaṭṭhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā vīmaṁsāya paggahaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā
vīmaṁsāya upaṭṭhānaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā vīmaṁsāya avikkhepaṭṭhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā [1]-.

[567] Dukkhassa pīḷanaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā [2]- dukkhassa
saṅkhataṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā dukkhassa santāpaṭṭhaṁ bujjhantīti
bojjhaṅgā dukkhassa vipariṇāmaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā [3]- samudayassa
āyuhanaṭṭhaṁ nidānaṭṭhaṁ saññogaṭṭhaṁ palibodhaṭṭhaṁ bujjhantīti
bojjhaṅgā [4]- dukkhanirodhassa 5 nissaraṇaṭṭhaṁ vivekaṭṭhaṁ asaṅkhataṭṭhaṁ
amataṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā [6]- maggassa niyyānaṭṭhaṁ hetaṭṭhaṁ
dassanaṭṭhaṁ ādhipateyyaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā tathaṭṭhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā anattaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā saccaṭṭhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā paṭivedhaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā abhijānanaṭṭhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā parijānanaṭṭhaṁ bujjhantīti
bojjhaṅgā dhammaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā dhātaṭṭhaṁ bujjhantīti
bojjhaṅgā ñātaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā sacchikiriyaṭṭhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā phassanaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā abhisamayaṭṭhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā nekkhammaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā
1 Ma. vīmaṁsāya dassanaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā. 2 Ma. dukkhaṭṭhaṁ bujjhantīti
bojjhaṅgā. 3 Ma. samudayaṭṭhaṁ bjjhantīti bojjhaṅgā. 4 Ma. nirodhaṭṭhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā. 5 Ma. nirodhassa. 6 Ma. maggaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā.
Abyāpādaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā ālokasaññaṁ bujjhantīti
bojjhaṅgā avikkhepaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā dhammavavatthānaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā ñāṇaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā pāmujjaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā paṭhamajjhānaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā
.pe. Arahattamaggaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā [1]-.

[568] Adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā
.pe. Dassanaṭṭhena paññindriyaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā assaddhiye
akampiyaṭṭhena saddhābalaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā .pe.
Avijjāya akampiyaṭṭhena paññābalaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā upaṭṭhānaṭṭhena
satisambojjhaṅgaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā .pe. Paṭisaṅkhānaṭṭhena
upekkhāsambojjhaṅgaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā dassanaṭṭhena
sammādiṭṭhiṁ bujjhantīti bojjhaṅgā .pe. Avikkhepaṭṭhena
sammāsamādhiṁ bujjhantīti bojjhaṅgā ādhipateyyaṭṭhena indriyaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā akampiyaṭṭhena balaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā
niyyānaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā hetaṭṭhena maggaṁ bujjhantīti
bojjhaṅgā upaṭṭhānaṭṭhena satipaṭṭhānaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā
padahanaṭṭhena sammappadhānaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā ijjhanaṭṭhena
iddhipādaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā tathaṭṭhena saccaṁ bujjhantīti
bojjhaṅgā avikkhepaṭṭhena samathaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā anupassanaṭṭhena
vipassanaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā ekarasaṭṭhena samathavipassanaṁ
1 Ma. arahattaphalasamāpattiṁ bujjhantīti bojjhaṅgā.
Bujjhantīti bojjhaṅgā anativattanaṭṭhena yuganaddhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā saṁvaraṭṭhena sīlavisuddhiṁ bujjhantīti bojjhaṅgā
avikkhepaṭṭhena cittavisuddhiṁ bujjhantīti bojjhaṅgā dassanaṭṭhena
diṭṭhivisuddhiṁ bujjhantīti bojjhaṅgā muttaṭṭhena vimokkhaṁ
bujjhantīti bojjhaṅgā paṭivedhaṭṭhena vijjaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā
pariccāgaṭṭhena vimuttiṁ bujjhantīti bojjhaṅgā samucchedaṭṭhena
khaye ñāṇaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā paṭippassaddhaṭṭhena anuppāde
ñāṇaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā chandaṁ mūlaṭṭhena bujjhantīti
bojjhaṅgā manasikāraṁ samuṭṭhānaṭṭhena bujjhantīti bojjhaṅgā
phassaṁ samodhānaṭṭhena bujjhantīti bojjhaṅgā vedanaṁ samosaraṇaṭṭhena
bujjhantīti bojjhantīti bojjhaṅgā samādhiṁ pamukhaṭṭhena bujjhantīti
bojjhaṅgā satiṁ ādhipateyyaṭṭhena bujjhantīti bojjhaṅgā paññaṁ
taduttaraṭṭhena 1 bujjhantīti bojjhaṅgā vimuttiṁ sāraṭṭhena
bujjhantīti bojjhaṅgā amatogadhaṁ nibbānaṁ pariyosānaṭṭhena
bujjhantīti bojjhaṅgā.
Sāvatthīnidānaṁ.

[569] Tatra kho āyasmā sārīputto bhikkhū āmantesi
āvusoti 2 . Āvusoti kho te bhikkhū āyasmato sārīputtassa
paccassosuṁ. Āyasmā sārīputto etadavoca sattime āvuso
1 tatuttaraṭṭhenātipi pāṭho. 2 Ma. āvuso bhikkhavoti.
Bojjhaṅgā katame satta satisambojjhaṅgo dhammavicayasambojjhaṅgo
.pe. Upekkhāsambojjhaṅgo ime kho āvuso
satta bojjhaṅgā imesaṁ svāhaṁ 1 āvuso sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ yena
yena bojjhaṅgena ākaṅkhāmi pubbaṇhasamayaṁ viharituṁ tena tena
bojjhaṅgena pubbaṇhasamayaṁ viharāmi yena yena bojjhaṅgena
ākaṅkhāmi majjhantikasamayaṁ .pe. Sāyaṇhasamayaṁ viharituṁ tena
tena bojjhaṅgena sāyaṇhasamayaṁ viharāmi satisambojjhaṅgo iti
ce me āvuso hoti appamāṇoti me hoti susamāraddhoti
me hoti tiṭṭhantaṁ caraṁ 2 tiṭṭhatīti pajānāmi sacepi me cavati
idappaccayā me cavatīti pajānāmi dhammavicayasambojjhaṅgo .pe.
Upekkhāsambojjhaṅgo iti ce me āvuso hoti appamāṇoti
me hoti susamāraddhoti me hoti tiṭṭhantaṁ caraṁ tiṭṭhatīti
pajānāmi sacepi me cavati idappaccayā me cavatīti pajānāmi
seyyathāpi āvuso rañño vā rājamahāmattassa vā nānārattānaṁ
dussānaṁ dussakaraṇḍako pūro assa so yaññadeva dussayugaṁ
ākaṅkheyya pubbaṇhasamaye pārupituṁ tantadeva dussayugaṁ
pubbaṇhasamayaṁ pārupeyya yaññadeva dussayugaṁ ākaṅkheyya
majjhantikasamayaṁ sāyaṇhasamayaṁ pārupituṁ tantadeva dussayugaṁ sāyaṇhasamayaṁ
pārupeyya evameva kho ahaṁ āvuso imesaṁ 3 sattannaṁ
bojjhaṅgānaṁ yena yena bojjhaṅgena ākaṅkhāmi pubbaṇhasamayaṁ viharituṁ
1 Ma. khvāhaṁ. 2 Ma. ca naṁ. Yu. vacanaṁ. evamuparipi. 3 Yu. ayaṁ pāṭho natthi.
Tena tena bojjhaṅgena pubbaṇhasamayaṁ viharāmi yena yena
bojjhaṅgena ākaṅkhāmi majjhantikasamayaṁ sāyaṇhasamayaṁ viharituṁ tena
tena bojjhaṅgena sāyaṇhasamayaṁ viharāmi satisambojjhaṅgo iti
ce me āvuso hoti appamāṇoti me hoti susamāraddhoti
me hoti tiṭṭhantaṁ caraṁ tiṭṭhatīti pajānāmi sacepi me cavati
idappaccayā me cavatīti pajānāmi .pe. Upekkhāsambojjhaṅgo
iti ce me āvuso hoti appamāṇoti me hoti susamāraddhoti
me hoti tiṭṭhantaṁ caraṁ tiṭṭhatīti pajānāmi sacepi
me cavati idappaccayā me cavatīti pajānāmi.

[570] Kathaṁ satisambojjhaṅgo iti ce me hotīti bojjhaṅgo.
Yāvatā nirodhupaṭṭhāti tāvatā satisambojjhaṅgo iti ce me
hotīti bojjhaṅgo seyyathāpi telappadīpassa jhāyato yāvatā
acchi 1 tāvatā vaṇṇo yāvatā vaṇṇo tāvatā acchi evaṁ
yāvatā nirodhūpaṭṭhāti tāvatā satisambojjhaṅgo iti ce me
hotīti bojjhaṅgo.
Kathaṁ appamāṇo iti me hotīti bojjhaṅgo. Pamāṇavantā 2
kilesā sabbeva 3 pariyuṭṭhānā yeva 4 saṅkhārā ponobbhavikā appamāno
nirodho [5]- asaṅkhataṭṭhena yāvatā nirodhūpaṭṭhāti tāvatā
appamāṇo iti [6]- me hotīti bojjhaṅgo.
Kathaṁ susamāraddho iti me hotīti bojjhaṅgo. Visamā kilesā
1 Ma. acci. evamuparipi. 2 Ma. pamāṇabaddhā. Yu. pamāṇabandhā. 3 Ma.
Yu. sabbe ca. 4 Ma. Yu. ye ca. evamuparipi. 5 Ma. acalaṭṭhena. 6 Ma.
ce. evamuparipi.
Sabbeva pariyuṭṭhānā yeva saṅkhārā ponobbhavikā samadhammo nirodho
santaṭṭhena paṇītaṭṭhena yāvatā nirodhūpaṭṭhāti tāvatā susamāraddho
iti me hotīti bojjhaṅgo.

[571] Kathaṁ tiṭṭhantaṁ caraṁ 1 tiṭṭhatīti pajānāmi sacepi cavati
idappaccayā me 2 cavatīti pajānāmi katihākārehi satisambojjhaṅgo
tiṭṭhati katihākārehi satisambojjhaṅgo cavati. Aṭṭhahākārehi
satisambojjhaṅgo tiṭṭhati aṭṭhahākārehi satisambojjhaṅgo cavati.
Katamehi aṭṭhahākārehi satisambojjhaṅgo tiṭṭhati. Anuppādaṁ
āvajjitattā satisambojjhaṅgo tiṭṭhati uppādaṁ anāvajjitattā
satisambojjhaṅgo tiṭṭhati appavattaṁ āvajjitattā satisambojjhaṅgo
tiṭṭhati pavattaṁ anāvajjitattā satisambojjhaṅgo tiṭṭhati
animittaṁ āvajjitattā satisambojjhaṅgo tiṭṭhati nimittaṁ anāvajjitattā
satisambojjhaṅgo tiṭṭhati nirodhaṁ āvajjitattā satisambojjhaṅgo
tiṭṭhati saṅkhāre anāvajjitattā satisambojjhaṅgo
tiṭṭhati imehi aṭṭhahākārehi satisambojjhaṅgo tiṭṭhati.
Katamehi aṭṭhahākārehi satisambojjhaṅgo cavati. Uppādaṁ
āvajjitattā satisambojjhaṅgo cavati anuppādaṁ anāvajjitattā
satisambojjhaṅgo cavati pavattaṁ āvajjitattā satisambojjhaṅgo
cavati appavattaṁ anāvajjitattā satisambojjhaṅgo cavati nimittaṁ
āvajjitattā satisambojjhaṅgo cavati animittaṁ anāvajjitattā
1 Ma. ca naṁ. Yu. vacanaṁ. 2 Ma. Yu. mesaddo natthi.
Satisambojjhaṅgo cavati saṅkhāre āvajjitattā satisambojjhaṅgo
cavati nirodhaṁ anāvajjitattā satisambojjhaṅgo cavati imehi
aṭṭhahākārehi satisambojjhaṅgo cavati evaṁ tiṭṭhantaṁ caraṁ
tiṭṭhatīti pajānāmi sacepi cavati idappaccayā me cavatīti
pajānāmi .pe..

[572] Kathaṁ upekkhāsambojjhaṅgo iti ce me hotīti
bojjhaṅgo. Yāvatā nirodhūpaṭṭhāti tāvatā upekkhāsambojjhaṅgo
iti ce me hotīti bojjhaṅgo seyyathāpi telappadīpassa jhāyato
yāvatā acchi tāvatā vaṇṇo yāvatā vaṇṇo tāvatā
acchi evameva yāvatā nirodhūpaṭṭhāti tāvatā upekkhāsambojjhaṅgo
iti ce me 1 hotīti bojjhaṅgo.
Kathaṁ appamāṇo iti me 2 hotīti bojjhaṅgo. Pamāṇavantā
kilesā sabbeva pariyuṭṭhānā yeva saṅkhārā ponobbhavikā appamāṇo
nirodho asaṅkhataṭṭhena yāvatā nirodhūpaṭṭhāti tāvatā
appamāṇo iti me hotīti bojjhaṅgo.
Kathaṁ susamāraddho iti me hotīti bojjhaṅgo. Visamā kilesā
sabbeva pariyuṭṭhānā yeva saṅkhārā ponobbhavikā samadhammo nirodho
santaṭṭhena paṇītaṭṭhena yāvatā nirodhūpaṭṭhāti tāvatā susamāraddho
iti me hotīti bojjhaṅgo.
Kathaṁ tiṭṭhantaṁ caraṁ tiṭṭhatīti pajānāmi sacepi cavati idappaccayā
1 Ma. mesaddo natthi. 2 Ma. ce. evamuparipi.
Me cavatīti pajānāmi katihākārehi upekkhāsambojjhaṅgo
tiṭṭhati katihākārehi upekkhāsambojjhaṅgo cavati.
Aṭṭhahākārehi upekkhāsambojjhaṅgo tiṭṭhati aṭṭhahākārehi
upekkhāsambojjhaṅgo cavati.

[573] Katamehi aṭṭhahākārehi upekkhāsambojjhaṅgo tiṭṭhati.
Anuppādaṁ āvajjitattā upekkhāsambojjhaṅgo tiṭṭhati uppādaṁ
anāvajjitattā bojjhaṅgā 1 cittassa abhinīhāraṭṭhaṁ bujjhantīti
bojjhaṅgā cittassa niyyānaṭṭhaṁ bujjhantīti bojjhaṅgā cittassa
nissaraṇaṭṭhaṁ 1 upekkhāsambojjhaṅgo tiṭṭhati appavattaṁ āvajjitattā
upekkhāsambojjhaṅgo tiṭṭhati pavattaṁ anāvajjitattā
upekkhāsambojjhaṅgo tiṭṭhati animittaṁ āvajjitattā upekkhāsambojjhaṅgo
tiṭṭhati nimittaṁ anāvajjitattā upekkhāsambojjhaṅgo
tiṭṭhati nirodhaṁ āvajjitattā upekkhāsambojjhaṅgo
tiṭṭhati saṅkhāre anāvajjitattā upekkhāsambojjhaṅgo tiṭṭhati
imehi aṭṭhahākārehi upekkhāsambojjhaṅgo tiṭṭhati.
Katamehi aṭṭhahākārehi upekkhāsambojjhaṅgo cavati. Uppādaṁ
āvajjitattā upekkhāsambojjhaṅgo cavati anuppādaṁ anāvajjitattā
upekkhāsambojjhaṅgo cavati pavattaṁ āvajjitattā upekkhāsambojjhaṅgo
cavati appavattaṁ anāvajjitattā upekkhāsambojjhaṅgo
cavati nimittaṁ āvajjitattā upekkhāsambojjhaṅgo
1 Ma. Yu. bojjhaṅagā cittassa ... cittassa nissaraṇaṭṭhanti ime pāṭhā na dissanti.
Cavati animittaṁ anāvajjitattā upekkhāsambojjhaṅgo cavati
saṅkhāre āvajjitattā upekkhāsambojjhaṅgo cavati nirodhaṁ
anāvajjitattā upekkhāsambojjhaṅgo cavati imehi aṭṭhahākārehi
upekkhāsambojjhaṅgo cavati evaṁ tiṭṭhantaṁ caraṁ tiṭṭhatīti
pajānāmi sacepi cavati idappaccayā me cavatīti pajānāmīti 1 .
Bojjhaṅgakathā.
-------
Yuganaddhavagge mettākathā
sāvatthīnidānaṁ

[574] Mettāya bhikkhave cetovimuttiyā āsevitāya
bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya
susamāraddhāya ekādasānisaṁsā pāṭikaṅkhā katame ekādasa sukhaṁ
supati sukhaṁ paṭibujjhati na pāpakaṁ supinaṁ passati manussānaṁ
piyo hoti amanussānaṁ piyo hoti devatā rakkhanti nāssa
aggi vā visaṁ vā satthaṁ vā kamati tuvaṭaṁ cittaṁ samādhiyati
mukhavaṇṇo vippasīdati asammūḷho kālaṁ karoti uttariṁ
appaṭivijjhanto brahmalokūpago hoti mettāya bhikkhave cetovimuttiyā
āsevitāya bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya
anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya ime ekādasānisaṁsā
1 Ma. itisaddo natthi.
Pāṭikaṅkhā.

[575] Atthi anodhiso pharaṇā mettā cetovimutti atthi
odhiso pharaṇā mettā cetovimutti atthi disā pharaṇā mettā
cetovimutti. Katihākārehi anodhiso pharaṇā mettā cetovimutti
katihākārehi odhiso pharaṇā mettā cetovimutti
katihākārehi disā pharaṇā mettā cetovimutti. Pañcahākārehi
anodhiso pharaṇā mettā cetovimutti sattahākārehi odhiso
pharaṇā mettā cetovimutti dasahākārehi disā pharaṇā mettā
cetovimutti.
Katamehi pañcahākārehi anodhiso pharaṇā mettā cetovimutti.
Sabbe sattā averā abyāpajjhā anīghā sukhī attānaṁ pariharantu
sabbe pāṇā .pe. Sabbe bhūtā sabbe puggalā
sabbe attabhāvapariyāpannā averā abyāpajjhā anīghā sukhī
attānaṁ pariharantūti imehi pañcahākārehi anodhiso pharaṇā
mettā cetovimutti.
Katamehi sattahākārehi odhiso pharaṇā mettā cetovimutti.
Sabbā itthiyo averā abyāpajjhā anīghā sukhī attānaṁ
pariharantu sabbe purisā .pe. Sabbe ariyā sabbe anariyā
sabbe devā sabbe manussā sabbe vinipātikā averā
abyāpajjhā anīghā sukhī attānaṁ pariharantūti imehi sattahākārehi
Odhiso pharaṇā mettā cetovimutti.