[818] Bhajanti sevanti ca kāraṇatthāti attatthakāraṇā
paratthakāraṇā ubhayatthakāraṇā diṭṭhadhammikatthakāraṇā samparāyikatthakāraṇā
paramatthakāraṇā bhajanti sambhajanti sevanti [3]-
paṭisevantīti bhajanti sevanti ca kāraṇatthā.

[819] Nikkāraṇā dullabhā ajja mittāti dve mittā
āgārikamitto 4 ca anāgārikamitto ca .pe. Ayaṁ āgārikamitto
.pe. Ayaṁ anāgārikamitto. Nikkāraṇā dullabhā ajja mittāti
1 Ma. ayaṁ pāṭho natthi. 2 Ma. vīharatīti. 3 Ma. nisevanti saṁsevanti.
4 Ma. agārikamitto. evamuparipi.
Ime dve mittā akāraṇā [1]- ahetū appaccayā dullabhāti [2]-
nikkāraṇā dullabhā ajja mittā.

[820] Attatthapaññā asucī manussāti attatthapaññāti
attano atthāya attano hetu attano paccayā attano kāraṇā
bhajanti sambhajanti sevanti nisevanti saṁsevanti [3]- ācaranti samācaranti
payirupāsanti pucchanti 4 paripañhantīti attatthapaññā. Asucī
manussāti asucinā kāyakammena samannāgatāti asucī manussā.
Asucinā vacīkammena samannāgatāti asucī manussā. Asucinā
manokammena samannāgatāti asucī manussā. Asucinā pāṇātipātena
asucinā adinnādānena asucinā kāmesumicchācārena
asucinā musāvādena asuciyā pisuṇāya vācāya asuciyā pharusāya
vācāya asucinā samphappalāpena asuciyā abhijjhāya asucinā
byāpādena asuciyā micchādiṭṭhiyā samannāgatāti asucī manussā.
Asuciyā cetanāya samannāgatāti asucī manussā. Asuciyā
patthanāya samannāgatāti asucī manussā. Asucinā paṇidhinā
samannāgatāti asucī manussā hīnā nihīnā parihīnā 5 omakā lāmakā
jatukkā parittāti attatthapaññā asucī manussā.

[821] Eko care khaggavisāṇakappoti ekoti .pe.
Careti aṭṭha cariyāyo .pe. Eko care khaggavisāṇakappo.
Tenāha so paccekasambuddho
1 Ma. nikkaraṇā. 2 Ma. dulladdhā sudulladdhāti. 3 Ma. paṭisevanti.
4 Ma. paripucchanti. 5 Ma. ayaṁ pāṭho natthi.
Bhajanti sevanti ca kāraṇatthā
nikkāraṇā dullabhā ajja mittā
attatthapaññā asucī manussā
eko care khaggavisāṇakappoti.
Khaggavisāṇasuttaniddeso niṭṭhito 1 .
Ajito tissametteyyo puṇṇako atha mettagū
dhotako upasīvo ca nando ca atha hemako
todeyyakappā dubhayo jatukaṇṇī ca paṇḍito
bhadrāvudho udayo ca posālo cāpi brāhmaṇo
mogharājā ca medhāvī piṅgiyo ca mahāisi
soḷasannaṁ 2 panetesaṁ brāhmaṇānaṁva sāsanaṁ
pārāyanānaṁ niddeso tattakā ca bhavanti hi
khaggavisāṇasuttānaṁ niddesāpi tattheva 3 ca
niddesā duvidhā ñeyyā paripuṇṇā sulikkhitā 4 .
Suttaniddeso samatto.
----------
1 Ma. ekūnavīsatimo. 2 Ma. soḷasānaṁ. 3 Ma. tatheva. 4 Ma. sulakkhitāti.

Suttantapiṭake khuddakanikāyassa
paṭisambhidāmaggo
-----
namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
mātikā
sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇaṁ sutvāna saṁvare paññā
sīlamaye ñāṇaṁ saṁvaritvā 1 samādahane paññā samādhibhāvanāmaye
ñāṇaṁ paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṁ atītānāgatapaccuppannānaṁ
dhammānaṁ saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane
ñāṇaṁ paccuppannānaṁ dhammānaṁ vipariṇāmānupassane paññā
udayabbayānupassane ñāṇaṁ ārammaṇaṁ paṭisaṅkhā bhaṅgānupassane
paññā vipassane ñāṇaṁ bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṁ
muñcitukamyatāpaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu 2 ñāṇaṁ
bahiddhāvuṭṭhānavivaṭṭane paññā gotrabhuñāṇaṁ dubhatovuṭṭhānavivaṭṭane
paññā magge ñāṇaṁ payogappaṭippassaddhipaññā phale
1 Sī. saṁvare ṭhatvā. 2 Sī. saṅkhārupekkhesu.
Ñāṇaṁ chinnamanupassane 1 paññā vimuttiñāṇaṁ tadā samupāgate 2
dhamme passane 3 paññā paccavekkhaṇe ñāṇaṁ ajjhattavavatthāne
paññā vatthunānatte ñāṇaṁ bahiddhāvavatthāne paññā gocaranānatte
ñāṇaṁ cariyāvavatthāne paññā cariyānānatte ñāṇaṁ catudhammavavatthāne
paññā bhūminānatte ñāṇaṁ navadhammavavatthāne paññā
dhammanānatte ñāṇaṁ abhiññāpaññā ñātaṭṭhe ñāṇaṁ
pariññāpaññā tīraṇaṭṭhe ñāṇaṁ pahāne paññā pariccāgaṭṭhe
ñāṇaṁ bhāvanāpaññā ekarasaṭṭhe ñāṇaṁ sacchikiriyāpaññā
phassanaṭṭhe 4 ñāṇaṁ atthanānatte paññā atthapaṭisambhide
ñāṇaṁ dhammanānatte paññā dhammapaṭisambhide ñāṇaṁ niruttinānatte
paññā niruttipaṭisambhide ñāṇaṁ paṭibhāṇanānatte
paññā paṭibhāṇapaṭisambhide ñāṇaṁ vihāranānatte paññā
vihāraṭṭhe ñāṇaṁ samāpattinānatte paññā samāpattaṭṭhe ñāṇaṁ
vihārasamāpattinānatte paññā vihārasamāpattaṭṭhe ñāṇaṁ avikkhepaparisuddhattā
āsavasamucchede paññā ānantarikasamādhismiṁ ñāṇaṁ
dassanādhipateyyaṁ santo ca vihārādhigamo paṇītādhimuttatāpaññā
araṇavihāre ñāṇaṁ dvīhi balehi 5 samannāgatattā tayo ca
saṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi
vasībhāvatāpaññā nirodhasamāpattiyā ñāṇaṁ sampajānassa
1 Ma. chinnavaṭumānupassane. 2 Sī. Ma. Yu. samudāgate. 3 Yu. vipassane.
4 Yu. phussanaṭṭhe. 5 Sī. phalehi.
Pavattapariyādāne paññā parinibbāne ñāṇaṁ sabbadhammānaṁ
sammāsamucchede nirodhe ca anupaṭṭhānatāpaññā samasīsaṭṭhe ñāṇaṁ
puthunānattatejapariyādāne paññā sallekhaṭṭhe ñāṇaṁ
asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe paññā viriyārambhe ñāṇaṁ
nānādhammappakāsanatāpaññā atthasandassane ñāṇaṁ sabbadhammānaṁ ekasaṅgahatā
nānattekattapaṭivedhe paññā dassanavisuddhiñāṇaṁ viditattā
paññā khantiñāṇaṁ phuṭṭhattā paññā pariyogāhane 1 ñāṇaṁ
samodahane paññā padesavihāre ñāṇaṁ adhipatattā paññā
saññāvivaṭṭe ñāṇaṁ nānatte paññā cetovivaṭṭe ñāṇaṁ adhiṭṭhāne
paññā cittavivaṭṭe ñāṇaṁ suññate paññā ñāṇavivaṭṭe
ñāṇaṁ vossagge paññā vimokkhavivaṭṭe ñāṇaṁ tathaṭṭhe
paññā saccavivaṭṭe ñāṇaṁ kāyampi cittampi ekavavatthānatā
sukhasaññañca lahusaññañca adhiṭṭhānavasena ijjhanaṭṭhe paññā
iddhividhe ñāṇaṁ vitakkavipphāravasena nānattekattasaddanimittānaṁ
pariyogāhane paññā sotadhātuvisuddhiñāṇaṁ tiṇṇaṁ cittānaṁ
vipphārattā indriyānaṁ pasādavasena nānattekattaviññāṇacariyā
pariyogāhane paññā cetopariyañāṇaṁ paccayappavattānaṁ dhammānaṁ
nānattekattakammavipphāravasena pariyogāhane paññā pubbenivāsānussatiñāṇaṁ
obhāsavasena nānattekattarūpanimittānaṁ dassanaṭṭhe
paññā dibbacakkhuñāṇaṁ catusaṭṭhiyā ākārehi tiṇṇaṁ indriyānaṁ
1 Ma. pariyogāhaṇe. evamupari.
Vasībhāvatāpaññā āsavānaṁ khaye ñāṇaṁ pariññaṭṭhe paññā
dukkhe ñāṇaṁ pahānaṭṭhe paññā samudaye ñāṇaṁ sacchikiriyaṭṭhe
paññā nirodhe ñāṇaṁ bhāvanaṭṭhe paññā magge ñāṇaṁ dukkhe
ñāṇaṁ dukkhasamudaye ñāṇaṁ dukkhanirodhe ñāṇaṁ dukkhanirodhagāminiyā
paṭipadāya ñāṇaṁ atthapaṭisambhide ñāṇaṁ dhammapaṭisambhide
ñāṇaṁ niruttipaṭisambhide ñāṇaṁ paṭibhāṇapaṭisambhide ñāṇaṁ
indriyaparopariyatte ñāṇaṁ sattānaṁ āsayānusaye ñāṇaṁ
yamakapāṭihire 1 ñāṇaṁ mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇaṁ sabbaññutañāṇaṁ
anāvaraṇañāṇaṁ imāni tesattati ñāṇāni imesaṁ tesattatiyā 2
ñāṇānaṁ sattasaṭṭhī ñāṇāni sāvakasādhāraṇāni cha ñāṇāni
asādhāraṇāni sāvakehīti.
Mātikā niṭṭhitā.
1 Ma. Yu. yamakapāṭihīre. 2 Yu. tesattatīnaṁ.
Mahāvagge ñāṇakathā

[1] Kathaṁ sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇaṁ ime dhammā
abhiññeyyāti sotāvadhānaṁ taṁpajānanā paññā sutamaye ñāṇaṁ
ime dhammā pariññeyyāti sotāvadhānaṁ taṁpajānanā paññā sutamaye
ñāṇaṁ ime dhammā pahātabbāti sotāvadhānaṁ taṁpajānanā paññā
sutamaye ñāṇaṁ ime dhammā bhāvetabbāti sotāvadhānaṁ taṁpajānanā
paññā sutamaye ñāṇaṁ ime dhammā sacchikātabbāti sotāvadhānaṁ
taṁpajānanā paññā sutamaye ñāṇaṁ ime dhammā hānabhāgiyāti
sotāvadhānaṁ taṁpajānanā paññā sutamaye ñāṇaṁ ime dhammā
ṭhitibhāgiyāti sotāvadhānaṁ taṁpajānanā paññā sutamaye ñāṇaṁ ime
dhammā visesabhāgiyāti sotāvadhānaṁ taṁpajānanā paññā sutamaye
ñāṇaṁ ime dhammā nibbedhabhāgiyāti sotāvadhānaṁ taṁpajānanā
paññā sutamaye ñāṇaṁ sabbe saṅkhārā aniccāti sotāvadhānaṁ
taṁpajānanā paññā sutamaye ñāṇaṁ sabbe saṅkhārā dukkhāti sotāvadhānaṁ
taṁpajānanā paññā sutamaye ñāṇaṁ sabbe dhammā anattāti
sotāvadhānaṁ taṁpajānanā paññā sutamaye ñāṇaṁ idaṁ dukkhaṁ
ariyasaccanti sotāvadhānaṁ taṁpajānanā paññā sutamaye ñāṇaṁ idaṁ
Dukkhasamudayo 1 ariyasaccanti sotāvadhānaṁ taṁpajānanā paññā sutamaye
ñāṇaṁ idaṁ dukkhanirodho 2 ariyasaccanti sotāvadhānaṁ taṁpajānanā
paññā sutamaye ñāṇaṁ idaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccanti
sotāvadhānaṁ taṁpajānanā paññā sutamaye ñāṇaṁ.

[2] Kathaṁ ime dhammā abhiññeyyāti sotāvadhānaṁ taṁpajānanā
paññā sutamaye ñāṇaṁ eko dhammo abhiññeyyo sabbe sattā
āhāraṭṭhitikā dve dhammā abhiññeyyā dve dhātuyo tayo
dhammā abhiññeyyā tisso dhātuyo cattāro dhammā abhiññeyyā
cattāri ariyasaccāni pañca dhammā abhiññeyyā pañca vimuttāyatanāni
cha dhammā abhiññeyyā cha anuttariyāni satta dhammā abhiññeyyā
satta niddasavatthūni aṭṭha dhammā abhiññeyyā aṭṭha abhibhāyatanāni
nava dhammā abhiññeyyā nava anupubbavihārā dasa dhammā abhiññeyyā
dasa nijjaravatthūni.

[3] Sabbaṁ bhikkhave abhiññeyyaṁ kiñca bhikkhave sabbaṁ
abhiññeyyaṁ cakkhuṁ 2 bhikkhave abhiññeyyaṁ rūpā abhiññeyyā
cakkhuviññāṇaṁ abhiññeyyaṁ cakkhusamphasso abhiññeyyo yampidaṁ 4
cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ
vā tampi abhiññeyyaṁ sotaṁ abhiññeyyaṁ saddā abhiññeyyā .pe.
Ghānaṁ abhiññeyyaṁ gandhā abhiññeyyā jivhā abhiññeyyā
rasā abhiññeyyā kāyo abhiññeyyo phoṭṭhabbā abhiññeyyā
1-2 Ma. Yu. sabbattha dukkhasamudayaṁ dukkhanirodhaṁ. 3 Ma. cakkhu. evamupari.
4 Yu. sabbattha yadidaṁ.
Mano abhiññeyyo dhammā abhiññeyyā manoviññāṇaṁ abhiññeyyaṁ
manosamphasso abhiññeyyo yampidaṁ manosamphassapaccayā uppajjati
vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi
abhiññeyyaṁ.

[4] Rūpaṁ abhiññeyyaṁ vedanā abhiññeyyā saññā
abhiññeyyā saṅkhārā abhiññeyyā viññāṇaṁ abhiññeyyaṁ
cakkhuṁ abhiññeyyaṁ sotaṁ abhiññeyyaṁ ghānaṁ abhiññeyyaṁ jivhā
abhiññeyyā kāyo abhiññeyyo mano abhiññeyyo rūpā
abhiññeyyā saddā abhiññeyyā gandhā abhiññeyyā rasā
abhiññeyyā phoṭṭhabbā abhiññeyyā dhammā abhiññeyyā
cakkhuviññāṇaṁ abhiññeyyaṁ sotaviññāṇaṁ abhiññeyyaṁ ghānaviññāṇaṁ
abhiññeyyaṁ jivhāviññāṇaṁ abhiññeyyaṁ kāyaviññāṇaṁ
abhiññeyyaṁ manoviññāṇaṁ abhiññeyyaṁ cakkhusamphasso
abhiññeyyo sotasamphasso abhiññeyyo ghānasamphasso abhiññeyyo
jivhāsamphasso abhiññeyyo kāyasamphasso abhiññeyyo
manosamphasso abhiññeyyo cakkhusamphassajā vedanā abhiññeyyā
sotasamphassajā vedanā abhiññeyyā ghānasamphassasajā vedanā
abhiññeyyā jivhāsamphassajā vedanā abhiññeyyā kāyasamphassajā
vedanā abhiññeyyā manosamphassajā vedanā abhiññeyyā
rūpasaññā abhiññeyyā saddasaññā abhiññeyyā gandhasaññā
Abhiññeyyā rasasaññā abhiññeyyā phoṭṭhabbasaññā abhiññeyyā
dhammasaññā abhiññeyyā rūpasañcetanā abhiññeyyā saddasañcetanā
abhiññeyyā gandhasañcetanā abhiññeyyā rasasañcetanā
abhiññeyyā phoṭṭhabbasañcetanā abhiññeyyā dhammasañcetanā
abhiññeyyā rūpataṇhā abhiññeyyā saddataṇhā abhiññeyyā
gandhataṇhā abhiññeyyā rasataṇhā abhiññeyyā phoṭṭhabbataṇhā
abhiññeyyā dhammataṇhā abhiññeyyā rūpavitakko abhiññeyyo
saddavitakko abhiññeyyo gandhavitakko abhiññeyyo rasavitakko
abhiññeyyo phoṭṭhabbavitakko abhiññeyyo dhammavitakko
abhiññeyyo rūpavicāro abhiññeyyo saddavicāro abhiññeyyo
gandhavicāro abhiññeyyo rasavicāro abhiññeyyo phoṭṭhabbavicāro
abhiññeyyo dhammavicāro abhiññeyyo.

[5] Paṭhavīdhātu abhiññeyyā āpodhātu abhiññeyyā
tejodhātu abhiññeyyā vāyodhātu abhiññeyyā ākāsadhātu
abhiññeyyā viññāṇadhātu abhiññeyyā paṭhavīkasiṇaṁ abhiññeyyaṁ
āpokasiṇaṁ abhiññeyyaṁ tejokasiṇaṁ abhiññeyyaṁ vāyokasiṇaṁ
abhiññeyyaṁ nīlakasiṇaṁ abhiññeyyaṁ pītakasiṇaṁ abhiññeyyaṁ
lohitakasiṇaṁ abhiññeyyaṁ odātakasiṇaṁ abhiññeyyaṁ ākāsakasiṇaṁ
abhiññeyyaṁ viññāṇakasiṇaṁ abhiññeyyaṁ.