[688] Piyavippayogaṁ vijigucchamānoti dve piyā sattā vā
piyā 1 saṅkhārā vā piyā 1 .
Katame sattā piyā. Idha yassa te honti atthakāmā
hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā
vā bhaginī vā putto vā dhītā vā mitto vā amacco vā
ñāti vā sālohitā vā ime sattā piyā.
Katame saṅkhārā piyā. Manāpikā rūpā manāpikā saddā
manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā ime
saṅkhārā piyā.
Piyavippayogaṁ vijigucchamānoti piyavippayogaṁ 2 vijigucchamāno
aṭṭiyamāno harāyamānoti piyavippayogaṁ vijigucchamāno. Eko care
khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho
khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjhe
puttesu ca vipulaṁ hoti pemaṁ
piyavippayogaṁ vijigucchamāno
eko care khaggavisāṇakappoti.
1 Ma. ayaṁ pāṭho natthi. 2 Ma. piyānaṁ vippayogaṁ.

[689] Cātuddiso appaṭigho ca hoti
santussamāno itarītarena
parissayānaṁ sahitā achambhī
eko care khaggavisāṇakappo.

[690] Cātuddiso appaṭigho ca hotīti cātuddisoti so
paccekasambuddho mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati
tathā dutiyaṁ tathā tatiyaṁ tathā catutthaṁ iti uddhamadho tiriyaṁ
sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā
vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjhena 1 pharitvā
viharati karuṇāsahagatena cetasā muditāsahagatena cetasā upekkhāsahagatena
cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati tathā dutiyaṁ tathā
tatiyaṁ tathā catutthaṁ iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya
sabbāvantaṁ lokaṁ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena
appamāṇena averena abyāpajjhena pharitvā viharati. Cātuddiso
appaṭigho ca hotīti mettāya bhāvitattā ye puratthimāya disāya
sattā te appaṭikūlā honti ye pacchimāya disāya sattā
te appaṭikūlā honti ye dakkhiṇāya disāya sattā te appaṭikūlā
honti ye uttarāya disāya sattā te appaṭikūlā honti
ye puratthimāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti ye
pacchimāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti ye dakkhiṇāya
1 Ma. abyāpajjena. evamuparipi.
Anudisāya sattā te appaṭikūlā honti ye uttarāya anudisāya
sattā te appaṭikūlā honti ye heṭṭhimāya disāya sattā
te appaṭikūlā honti ye uparimāya disāya sattā te appaṭikūlā
honti ye disāsu vidisāsu sattā te appaṭikūlā honti
karuṇāya bhāvitattā muditāya bhāvitattā upekkhāya bhāvitattā
ye puratthimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti .pe.
Ye disāsu vidisāsu sattā te appaṭikūlā hontīti cātuddiso
appaṭigho ca hoti.

[691] Santussamāno itarītarenāti so paccekasambuddho
santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca
vaṇṇavādī na ca cīvarahetu anesanaṁ appaṭirūpaṁ āpajjati aladdhā
ca cīvaraṁ na paritassati laddhā ca cīvaraṁ agadhito amucchito
anajjhopanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati tāya
ca pana itarītaracīvarasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti na paraṁ vambheti
yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato ayaṁ vuccati
paccekasambuddho porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhito. Santuṭṭho
hoti itarītarena piṇḍapātena itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā ca
vaṇṇavādī na ca piṇḍapātahetu anesanaṁ appaṭirūpaṁ āpajjati
aladdhā ca piṇḍapātaṁ na paritassati laddhā ca piṇḍapātaṁ
agadhito amucchito anajjhopanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño
Paribhuñjati tāya ca pana itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti
na paraṁ vambheti yo hi tattha dakkho analaso sampajāno
paṭissato ayaṁ vuccati paccekasambuddho porāṇe aggaññe
ariyavaṁse ṭhito. Santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena
itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī na ca senāsanahetu anesanaṁ
appaṭirūpaṁ āpajjati aladdhā ca senāsanaṁ na paritassati laddhā
ca senāsanaṁ agadhito amucchito anajjhopanno ādīnavadassāvī
nissaraṇapañño paribhuñjati tāya ca pana itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā
nevattānukkaṁseti na paraṁ vambheti yo hi tattha dakkho analaso
sampajāno paṭissato ayaṁ vuccati paccekasambuddho porāṇe
aggaññe ariyavaṁse ṭhito. Santuṭṭho hoti itarītarena
gilānapaccayabhesajjaparikkhārena itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā
ca vaṇṇavādī na ca gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu
anesanaṁ appaṭirūpaṁ āpajjati aladdhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ
na paritassati laddhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ agadhito
amucchito anajjhopanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati
tāya ca pana itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti
na paraṁ vambheti yo hi tattha dakkho analaso sampajāno
paṭissato ayaṁ vuccati paccekasambuddho porāṇe aggaññe
ariyavaṁse ṭhitoti santussamāno itarītarena.

[692] Parissayānaṁ sahitā achambhīti parissayāti dve parissayā
pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca.
Katame pākaṭaparissayā. Sīhā byagghā dīpi acchataracchā 1
kokā gomahisā 2 hatthī ahi vicchikā satapadī corā vā assu
māṇavā katakammā vā akatakammā vā cakkhurogo sotarogo
ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo
dantarogo kāso sāso pināso ḍaho jaro kucchirogo mucchā
pakkhandikā sulā visūcikā kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro
daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitaṁ pittaṁ madhumeho aṁsā
piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā
ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā
ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā
kammavipākajā ābādhā sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro
passāvo ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassā iti vā ime vuccanti
pākaṭaparissayā.
Katame paṭicchannaparissayā. Kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ
kāmacchandanīvaraṇaṁ byāpādanīvaraṇaṁ thīnamiddhanīvaraṇaṁ
uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ vicikicchānīvaraṇaṁ rāgo doso moho
kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṁ māyā sāṭheyyaṁ
thambho sārambho māno atimāno mado pamādo sabbe kilesā
1 Ma. acchā taracchā. 2 Ma. mahiṁsā. evamuparipi.
Sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā
sabbākusalābhisaṅkhārā ime vuccanti paṭicchannaparissayā.
Parissayāti kenatthena parissayā. Parisahantīti parissayā.
Parihānāya saṁvattantīti parissayā. Tatrāsayāti parissayā.
Kathaṁ parisahantīti parissayā. Te parissayā taṁ puggalaṁ sahanti
parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti pīḷenti 1 evaṁ
parisahantīti parissayā.
Kathaṁ parihānāya saṁvattantīti parissayā. Te parissayā kusalānaṁ
dhammānaṁ antarāyāya parihānāya saṁvattanti. Katamesaṁ kusalānaṁ
dhammānaṁ. Sammāpaṭipadāya anulomapaṭipadāya apaccanīkapaṭipadāya
anvatthapaṭipadāya dhammānudhammapaṭipadāya sīlesu paripūrikāritāya
indriyesu guttadvāratāya bhojane mattaññutāya jāgariyānuyogassa
satisampajaññassa catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ bhāvanānuyogassa catunnaṁ
sammappadhānānaṁ catunnaṁ iddhipādānaṁ pañcannaṁ indriyānaṁ pañcannaṁ
balānaṁ sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa
bhāvanānuyogassa imesaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ antarāyāya parihānāya
saṁvattanti. Evaṁ parihānāya saṁvattantīti parissayā.
Kathaṁ tatrāsayāti parissayā. Tatthete pāpakā akusalā dhammā
uppajjanti attabhāvasannissayā. Yathā bile bilāsayā pāṇā
sayanti udake udakāsayā 2 pāṇā sayanti vane vanāsayā pāṇā
1 Ma. maddanti. 2 Ma. dake dakāsayā.
Sayanti rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti evameva tatthete
pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayā evaṁ
tatrāsayāti parissayā.
Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā sāntevāsiko bhikkhave bhikkhu sācariyako
dukkhaṁ na phāsu viharati kathañca bhikkhave bhikkhu sāntevāsiko [1]- dukkhaṁ
na phāsu viharati idha bhikkhave bhikkhuno cakkhunā rūpaṁ disvā
uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojanīyā
tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti
tasmā sāntevāsikoti 2 vuccati te naṁ samudācaranti 3 pāpakā
akusalā dhammāti tasmā sācariyakoti vuccati puna caparaṁ bhikkhave
bhikkhuno sotena saddaṁ sutvā ghānena gandhaṁ ghāyitvā jivhāya
rasaṁ sāyitvā kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā manasā dhammaṁ viññāya
uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojanīyā
tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti
tasmā sāntevāsikoti vuccati te naṁ samudācaranti 4 pāpakā
akusalā dhammāti tasmā sācariyakoti vuccati evaṁ kho bhikkhave
bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṁ na phāsu viharatīti. Evampi
tatrāsayāti parissayā.
Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā tayome bhikkhave antarāmalā antarāamittā
antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā katame
1 Ma. sācariyako. 2 Ma. sāntevāsīko. 3-4 Ma. tena samudācarena samudācarantinaṁ.
Tayo lobho bhikkhave antarāmalo antarāamitto antarāsapatto
antarāvadhako antarāpaccatthiko doso bhikkhave .pe. Moho
bhikkhave antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako
antarāpaccatthiko ime kho bhikkhave tayo antarāmalā antarāamittā
antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikāti.
Anatthajanano lobho lobho cittappakopano
bhayamantarato jātaṁ taṁ jano nāvabujjhati
luddho atthaṁ na jānāti luddho dhammaṁ na passati
andhatamaṁ tadā hoti yaṁ lobho sahate naraṁ
anatthajanano doso doso cittappakopano
bhayamantarato jātaṁ taṁ jano nāvabujjhati
duṭṭho atthaṁ na jānāti duṭṭho dhammaṁ na passati
andhatamaṁ tadā hoti yaṁ doso sahate naraṁ
anatthajanano moho moho cittappakopano
bhayamantarato jātaṁ taṁ jano nāvabujjhati
mūḷho atthaṁ na jānāti mūḷho dhammaṁ na passati
andhatamaṁ tadā hoti yaṁ moho sahate naranti.
Evampi tatrāsayāti parissayā.
Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā tayo kho mahārāja parissayadhammā 1
ajjhattaṁ upapajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya
1 Ma. purisassa dhammā. evamīdisesu padesu.
Katame tayo lobho kho mahārāja parissayadhammo
ajjhattaṁ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya
doso kho mahārāja .pe. Moho kho mahārāja parissayadhammo
ajjhattaṁ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya
ime kho mahārāja tayo parissayadhammā ajjhattaṁ uppajjamānā
uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāyāti.
Lobho doso ca moho ca purisaṁ pāpacetasaṁ
hiṁsanti attasambhūtā tacasāraṁva samphalanti.
Evampi tatrāsayāti parissayā.
Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā
rāgo doso ca moho ca itonidānā
aratī rati 1 lomahaṁso itojā
ito samuṭṭhāya manovitakkā
kumārakā dhaṅkamivossajjantīti 2 .
Evampi tatrāsayāti parissayā.
Parissayānaṁ sahitāti parissaye sahitā agadhitā 3 ajjhottharitā
pīḷavā ghātavāti 4 parissayānaṁ sahitā. Achambhīti so paccekasambuddho
abhiru acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo
vigatalomahaṁso viharatīti parissayānaṁ sahitā achambhī. Eko care
khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho
1 Ma. ratī. 2 Ma. dhaṅkamivossajantīti. 3 Ma. āradhitā. 4 Ma. pariyāditā
paṭinissatāti.
Cātuddiso appaṭigho ca hoti
santussamāno itarītarena
parissayānaṁ sahitā achambhī
eko care khaggavisāṇakappoti.

[693] Dussaṅgahā pabbajitāpi eke
atho gahaṭṭhā gharamāvasantā
appossukko paraputtesu hutvā
eko care khaggavisāṇakappo.

[694] Dussaṅgahā pabbajitāpi eketi idhekacce pabbajitāpi
nissayepi diyyamāne uddesepi diyyamāne paripucchāyapi diyyamānāya
cīvarepi diyyamāne pattepi diyyamāne lohathālakepi diyyamāne
dhammakarakepi 1 diyyamāne parissāvanepi diyyamāne kuñcikāyapi 2
diyyamānāya upāhanepi diyyamāne kāyabandhanepi diyyamāne na
suṇanti na sotaṁ odahanti na aññācittaṁ upaṭṭhapenti anassavā
avacanakarā paṭilomavuttino aññeneva mukhaṁ karontīti dussaṅgahā
pabbajitāpi eke.

[695] Atho gahaṭṭhā gharamāvasantāti idhekacce gahaṭṭhāpi
hatthimhipi diyyamāne rathepi khettepi vatthumhipi hiraññepi suvaṇṇepi
diyyamāne gāmepi [3]- nagarepi [4]- janapadepi diyyamāne na suṇanti
na sotaṁ odahanti na aññācittaṁ upaṭṭhapenti anassavā
1 Ma. dhammakāraṇepi. 2 Ma. thavikepi. 3 Ma. nigamepi 4 Ma. raṭṭhepi.
Avacanakarā paṭilomavuttino aññeneva mukhaṁ karontīti atho gahaṭṭhā
gharamāvasantā.

[696] Appossukko paraputtesu hutvāti attānaṁ ṭhapetvā
sabbe imasmiṁ atthe vuttā 1 . Appossukko paraputtesu hutvāti 2
appossukko hutvā abyāvaṭo hutvā anapekkho hutvāti appossukko
paraputtesu hutvā. Eko care khaggavisāṇakappo.
Tenāha so paccekasambuddho
dussaṅgahā pabbajitāpi eke
atho gahaṭṭhā gharamāvasantā
appossukko paraputtesu hutvā
eko care khaggavisāṇakappoti.

[697] Voropayitvā 3 gihibyañjanāni
sañchinnapatto 4 yathā koviḷāro
chetvāna vīro gihibandhanāni
eko care khaggavisāṇakappo.