[59] Tasmā tiha bhikkhave evaṁ sikkhitabbaṁ yathāpabbajjāparicitañca
no cittaṁ bhavissati na ca uppannā pāpakā akusalā
dhammā cittaṁ pariyādāya ṭhassanti aniccasaññāparicitañca no cittaṁ
bhavissati anattasaññāparicitañca no cittaṁ bhavissati asubhasaññāparicitañca
no cittaṁ bhavissati ādīnavasaññāparicitañca no cittaṁ
bhavissati lokassa samañca visamañca ñatvā taṁ saññāparicitañca
no cittaṁ bhavissati lokassa sambhavañca 1 vibhavañca ñatvā taṁ
saññāparicitañca no cittaṁ bhavissati lokassa samudayañca aṭṭhaṅgamañca
ñatvā taṁ saññāparicitañca no cittaṁ bhavissati pahānasaññāparicitañca
1 Ma. bhavañca.
No cittaṁ bhavissati virāgasaññāparicitañca no cittaṁ
bhavissati nirodhasaññāparicitañca no cittaṁ bhavissatīti evañhi
vo bhikkhave sikkhitabbaṁ. Yato kho bhikkhave bhikkhuno yathāpabbajjāparicitañca
cittaṁ hoti na ca uppannā pāpakā akusalā dhammā cittaṁ
pariyādāya tiṭṭhanti aniccasaññāparicitañca cittaṁ hoti
anattasaññāparicitañca cittaṁ hoti asubhasaññāparicitañca cittaṁ
hoti ādīnavasaññāparicitañca cittaṁ hoti lokassa samañca visamañca
ñatvā taṁ saññāparicitañca cittaṁ hoti lokassa sambhavañca
vibhavañca taṁ saññāparicitañca cittaṁ hoti lokassa samudayañca
aṭṭhaṅgamañca ñatvā taṁ saññāparicitañca cittaṁ hoti
pahānasaññāparicitañca cittaṁ hoti virāgasaññāparicitañca cittaṁ hoti
nirodhasaññāparicitañca cittaṁ hoti tassa dvinnaṁ phalānaṁ aññataraṁ
phalaṁ pāṭikaṅkhaṁ diṭṭheva dhamme aññā sati vā upādisese
anāgāmitāti.

[60] Ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa
ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā girimānando
ābādhiko hoti dukkhito bāḷhagilāno. Athakho āyasmā ānando
yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā
ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ
etadavoca āyasmā bhante girimānando ābādhiko hoti dukkhito
Bāḷhagilāno sādhu bhante bhagavā yenāyasmā girimānando tenupasaṅkamatu
anukampaṁ upādāyāti. Sace kho tvaṁ ānanda girimānandassa
bhikkhuno upasaṅkamitvā 1 dasa saññā bhāseyyāsi ṭhānaṁ kho
panetaṁ vijjati yaṁ girimānandassa bhikkhuno dasa saññā sutvā so
ābādho ṭhānaso paṭipassambheyya katamā dasa aniccasaññā
anattasaññā asubhasaññā ādīnavasaññā pahānasaññā virāgasaññā
nirodhasaññā sabbaloke anabhiratasaññā sabbasaṅkhāresu aniccasaññā 2
ānāpānasati.
Katamā cānanda aniccasaññā idhānanda bhikkhu araññagato
vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati rūpaṁ
aniccaṁ vedanā aniccā saññā aniccā saṅkhārā aniccā
viññāṇaṁ aniccanti iti imesu pañcasu upādānakkhandhesu
aniccānupassī viharati ayaṁ vuccatānanda aniccasaññā.
Katamā cānanda anattasaññā idhānanda bhikkhu araññagato
vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati cakkhuṁ 3
anattā rūpaṁ 4 anattā sotaṁ anattā saddā anattā ghānaṁ
anattā gandhā anattā jivhā anattā rasā anattā kāyo 5
anattā phoṭṭhabbā anattā mano anattā dhammā anattāti
iti imesu chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu anattānupassī viharati
ayaṁ vuccatānanda anattasaññā.
1 Ma. ayaṁ pāṭho natthi. 2 Ma. anicchāsaññā. ito paraṁ īdisameva. 3 Ma. cakkhu.
4 Ma. rūpā. 5 Ma. kāyā.
Katamā cānanda asubhasaññā idhānanda bhikkhu imameva kāyaṁ
uddhaṁpādatalā adhokesamatthakā tacapariyantaṁ pūrannānappakārassa 1 asucino
paccavekkhati atthi imasmiṁ kāye kesā lomā nakhā dantā taco
maṁsaṁ nhārū aṭṭhī 2 aṭṭhimiñjaṁ vakkaṁ hadayaṁ yakanaṁ kilomakaṁ pihakaṁ
papphāsaṁ antaṁ antaguṇaṁ udariyaṁ karīsaṁ pittaṁ semhaṁ pubbo lohitaṁ
sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttanti iti
imasmiṁ kāye asubhānupassī viharati ayaṁ vuccatānanda asubhasaññā.
Katamā cānanda ādīnavasaññā idhānanda bhikkhu araññagato
vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati
bahudukkho kho ayaṁ kāyo bahuādīnavoti 3 iti imasmiṁ kāye vividhā
ābādhā uppajjanti seyyathīdaṁ cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo
kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo [4]- kāso
sāso pināso ḍaho 5 jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sulā 6 visūcikā
kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā 7
vitacchikā lohitaṁ pittaṁ 8 madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā
ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā
sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā
opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā sītaṁ uṇhaṁ jighacchā
pipāsā uccāro passāvoti iti imasmiṁ kāye ādīnavānupassī
viharati ayaṁ vuccatānanda ādīnavasaññā.
1 Ma. pūraṁ nānāppakārassa. Yu. pūraṁ nānap ---. 2 Ma. nhāru aṭṭhi.
3 Ma. itisaddo natthi. 4 Ma. oṭṭharogoti dissati. 5 Ma. ḍāho. 6 Ma. Yu. sūlā.
7 Ma. nakhasā. 8 Yu. lohitapittaṁ.
Katamā cānanda pahānasaññā idhānanda bhikkhu uppannaṁ
kāmavitakkaṁ nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṁ gameti
uppannaṁ byāpādavitakkaṁ nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti
anabhāvaṁ gameti uppannaṁ vihiṁsāvitakkaṁ nādhivāseti pajahati vinodeti
byantīkaroti anabhāvaṁ gameti uppannuppanne pāpake akusale dhamme
nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṁ gameti ayaṁ
vuccatānanda pahānasaññā.
Katamā cānanda virāgasaññā idhānanda bhikkhu araññagato vā
rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati etaṁ santaṁ
etaṁ paṇītaṁ yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo 1
virāgo nibbānanti ayaṁ vuccatānanda virāgasaññā.
Katamā cānanda nirodhasaññā idhānanda bhikkhu araññagato vā
rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati etaṁ santaṁ
etaṁ paṇītaṁ yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo 1
nirodho nibbānanti ayaṁ vuccatānanda nirodhasaññā.
Katamā cānanda sabbaloke anabhiratasaññā idhānanda bhikkhu
ye loke upāyupādānā 2 cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā te pajahanto
viramati na upādiyanto 3 ayaṁ vuccatānanda sabbaloke anabhiratasaññā.
Katamā cānanda sabbasaṅkhāresu aniccasaññā idhānanda bhikkhu
sabbasaṅkhārehi 4 aṭṭiyati harāyati jigucchati ayaṁ vuccatānanda
1 Ma. taṇhākkhayo. 2 Ma. upādānā. 3 Ma. anupādiyanto. 4 Ma. sabbasaṅkhāresu.
Sabbasaṅkhāresu aniccasaññā.
Katamā cānanda ānāpānasati idhānanda bhikkhu araññagato vā
rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṁ ābhujitvā ujuṁ
kāyaṁ paṇidhāya parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā so satova assasati sato 1
passasati dīghaṁ vā assasanto dīghaṁ assasāmīti pajānāti dīghaṁ
vā passasanto dīghaṁ passasāmīti pajānāti rassaṁ vā assasanto
rassaṁ assasāmīti pajānāti rassaṁ vā passasanto rassaṁ passasāmīti
pajānāti sabbakāyapaṭisaṁvedī assasissāmīti sikkhati sabbakāyapaṭisaṁvedī
passasissāmīti sikkhati passambhayaṁ kāyasaṅkhāraṁ assasissāmīti sikkhati
passambhayaṁ kāyasaṅkhāraṁ passasissāmīti sikkhati pītipaṭisaṁvedī
assasissāmīti sikkhati pītipaṭisaṁvedī passasissāmīti sikkhati
sukhapaṭisaṁvedī assasissāmīti sikkhati sukhapaṭisaṁvedī passasissāmīti sikkhati
cittasaṅkhārapaṭisaṁvedī assasissāmīti sikkhati cittasaṅkhārapaṭisaṁvedī
passasissāmīti sikkhati passambhayaṁ cittasaṅkhāraṁ assasissāmīti sikkhati
passambhayaṁ cittasaṅkhāraṁ passasissāmīti sikkhati cittapaṭisaṁvedī
assasissāmīti sikkhati cittapaṭisaṁvedī passasissāmīti sikkhati
abhippamodayaṁ cittaṁ ... Samādahaṁ cittaṁ ... Vimocayaṁ cittaṁ ... Aniccānupassī
... Virāgānupassī ... Nirodhānupassī ... Paṭinissaggānupassī assasissāmīti
sikkhati paṭinissaggānupassī passasissāmīti sikkhati ayaṁ vuccatānanda
ānāpānasati. Sace kho tvaṁ ānanda girimānandassa bhikkhuno upasaṅkamitvā
1 Ma. satova.
Imā dasa saññā bhāseyyāsi ṭhānaṁ kho panetaṁ vijjati yaṁ
girimānandassa bhikkhuno imā dasa saññā sutvā so ābādho ṭhānaso
paṭipassambheyyāti. Athakho āyasmā ānando bhagavato santike imā
dasa saññā uggahetvā yenāyasmā girimānando tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā āyasmato girimānandassa imā dasa saññā abhāsi.
Athakho āyasmato girimānandassa imā dasa saññā sutvā so ābādho
ṭhānaso paṭipassambhi vuṭṭhahi 1 cāyasmā girimānando tamhā ābādhā
tathā pahīno ca panāyasmato girimānandassa so ābādho ahosīti.
Sacittavaggo paṭhamo.
Tassuddānaṁ
sacittasārīputtā ca ṭhiti ca samathena ca
parihānā dve saññā 2 mūlā pabbajitābadho 3 .
-------------
Yamakavaggo dutiyo

[61] Purimā bhikkhave koṭi na paññāyati avijjāya ito
pubbe avijjā nāhosi atha pacchā sambhavīti 4 evañcetaṁ bhikkhave
vuccati atha ca pana paññāyati idappaccayā avijjāti avijjampahaṁ
bhikkhave sāhāraṁ vadāmi no anāhāraṁ ko cāhāro avijjāya
pañca nīvaraṇātissa vacanīyaṁ pañcapahaṁ bhikkhave nīvaraṇe sāhāre
1 Po. vuṭṭhāhi. Yu. uṭṭhahi. 2 Ma. parihāno ca dvesaññā.
3 Po. pabbajitaṁ dhiroti. Ma. pabbajitaṁ girīti. Yu. pabbajitāgirīti.
4 Po. Ma. samabhavīti. aparaṁpi īdisameva.
Vadāmi no anāhāre ko cāhāro pañcannaṁ nīvaraṇānaṁ tīṇi
duccaritānītissa vacanīyaṁ tīṇipahaṁ bhikkhave duccaritāni sāhārāni vadāmi
no anāhārāni ko cāhāro tiṇṇaṁ duccaritānaṁ indriyāsaṁvarotissa 1
vacanīyaṁ indriyāsaṁvarampahaṁ bhikkhave sāhāraṁ vadāmi no anāhāraṁ
ko cāhāro indriyāsaṁvarassa asatāsampajaññantissa 2 vacanīyaṁ
asatāsampajaññampahaṁ bhikkhave sāhāraṁ vadāmi no anāhāraṁ ko cāhāro
asatāsampajaññassa ayoniso manasikārotissa vacanīyaṁ ayoniso
manasikārampahaṁ bhikkhave sāhāraṁ vadāmi no anāhāraṁ ko cāhāro
ayoniso manasikārassa assaddhiyantissa vacanīyaṁ assaddhiyampahaṁ
bhikkhave sāhāraṁ vadāmi no anāhāraṁ ko cāhāro assaddhiyassa
assaddhammassavanantissa vacanīyaṁ assaddhammassavanampahaṁ bhikkhave sāhāraṁ
vadāmi no anāhāraṁ ko cāhāro assaddhammassavanassa asappurisasaṁsevotissa
vacanīyaṁ iti kho bhikkhave asappurisasaṁsevo paripūro
assaddhammassavanaṁ paripūreti assaddhammassavanaṁ paripūraṁ assaddhiyaṁ
paripūreti assaddhiyaṁ paripūraṁ ayoniso manasikāraṁ paripūreti ayoniso
manasikāro paripūro asatāsampajaññaṁ paripūreti asatāsampajaññaṁ
paripūraṁ indriyāsaṁvaraṁ paripūreti indriyāsaṁvaro paripūro tīṇi duccaritāni
paripūreti tīṇi duccaritāni paripūrāni pañca nīvaraṇe paripūrenti
pañca nīvaraṇā paripūrā avijjaṁ paripūrenti evametissā avijjāya
āhāro hoti evañca pāripūri seyyathāpi bhikkhave uparipabbate
1 Ma. indriyāsaṁvarotissa. 2 Po. asatiasampajaññantissa.
Thullaphusitake deve vassante deve gaḷagaḷāyante 1 taṁ udakaṁ yathāninnaṁ
pavattamānaṁ pabbatakandarapadarasākhā paripūreti pabbatakandarapadarasākhā
paripūrā kusubbhe 2 paripūrenti kusubbhā paripūrā mahāsobbhe paripūrenti
mahāsobbhā paripūrā kunnadiyo paripūrenti kunnadiyo paripūrā
mahānadiyo paripūrenti mahānadiyo paripūrā mahāsamuddaṁ 3 sāgaraṁ paripūrenti
evametassa mahāsamuddassa sāgarassa āhāro hoti evañca pāripūri
evameva kho bhikkhave asappurisasaṁsevo paripūro assaddhammassavanaṁ paripūreti
assaddhammassavanaṁ paripūraṁ assaddhiyaṁ paripūreti assaddhiyaṁ paripūraṁ
ayoniso manasikāraṁ paripūreti ayoniso manasikāro paripūro
asatāsampajaññaṁ paripūreti asatāsampajaññaṁ paripūraṁ indriyāsaṁvaraṁ
paripūreti indriyāsaṁvaro paripūro tīṇi duccaritāni paripūreti tīṇi
duccaritāni paripūrāni pañca nīvaraṇe paripūrenti pañca nīvaraṇā
paripūrā avijjaṁ paripūrenti evametissā avijjāya āhāro hoti evañca
pāripūri. Vijjāvimuttimpahaṁ bhikkhave sāhāraṁ vadāmi no anāhāraṁ ko
cāhāro vijjāvimuttiyā satta bojjhaṅgātissa vacanīyaṁ sattapahaṁ bhikkhave
bojjhaṅge sāhāre vadāmi no anāhāre ko cāhāro sattannaṁ
bojjhaṅgānaṁ cattāro satipaṭṭhānātissa vacanīyaṁ cattāropahaṁ bhikkhave
satipaṭṭhāne sāhāre vadāmi no anāhāre ko cāhāro catunnaṁ
satipaṭṭhānānaṁ tīṇi sucaritānītissa vacanīyaṁ tīṇipahaṁ bhikkhave sucaritāni
sāhārāni vadāmi no anāhārāni ko cāhāro tiṇṇaṁ sucaritānaṁ
1 Po. Ma. deve gaḷagaḷāyanteti ime pāṭhā natthi. Yu. galagalāyante. 2 Po.
kusambhe. Ma. kusombhe. aññattha evaṁ ñātabbaṁ. 3 Po. sabbatthavāresu samuddaṁ.
Indriyasaṁvarotissa vacanīyaṁ indriyasaṁvarampahaṁ bhikkhave sāhāraṁ vadāmi
no anāhāraṁ ko cāhāro indriyasaṁvarassa satisampajaññantissa
vacanīyaṁ satisampajaññampahaṁ bhikkhave sāhāraṁ vadāmi no anāhāraṁ
ko cāhāro satisampajaññassa yoniso manasikārotissa vacanīyaṁ
yoniso manasikārampahaṁ bhikkhave sāhāraṁ vadāmi no anāhāraṁ ko
cāhāro yoniso manasikārassa saddhātissa vacanīyaṁ saddhampahaṁ bhikkhave
sāhāraṁ vadāmi no anāhāraṁ ko cāhāro saddhāya saddhammassavanantissa
vacanīyaṁ saddhammassavanampahaṁ bhikkhave sāhāraṁ vadāmi no
anāhāraṁ ko cāhāro saddhammassavanassa sappurisasaṁsevotissa vacanīyaṁ
iti kho bhikkhave sappurisasaṁsevo paripūro saddhammassavanaṁ paripūreti
saddhammassavanaṁ paripūraṁ saddhaṁ paripūreti saddhā paripūrā yoniso
manasikāraṁ paripūreti yoniso manasikāro paripūro satisampajaññaṁ paripūreti
satisampajaññaṁ paripūraṁ indriyasaṁvaraṁ paripūreti indriyasaṁvaro paripūro
tīṇi sucaritāni paripūreti tīṇi sucaritāni paripūrāni cattāro
satipaṭṭhāne paripūrenti cattāro satipaṭṭhānā paripūrā satta bojjhaṅge
paripūrenti satta bojjhaṅgā paripūrā vijjāvimuttiṁ paripūrenti
evametissā vijjāvimuttiyā āhāro hoti evañca pāripūri seyyathāpi
bhikkhave uparipabbate thullaphusitake deve vassante deve gaḷagaḷāyante
taṁ udakaṁ yathāninnaṁ pavattamānaṁ pabbatakandarapadarasākhā paripūreti
pabbatakandarapadarasākhā paripūrā kusubbhe paripūrenti kusubbhā paripūrā
Mahāsobbhe paripūrenti mahāsobbhā paripūrā kunnadiyo paripūrenti
kunnadiyo paripūrā mahānadiyo paripūrenti mahānadiyo paripūrā
mahāsamuddaṁ sāgaraṁ paripūrenti evametassa mahāsamuddassa sāgarassa
āhāro 1 hoti evañca pāripūri evameva kho bhikkhave sappurisasaṁsevo
paripūro saddhammassavanaṁ paripūreti saddhammassavanaṁ paripūraṁ saddhaṁ paripūreti
saddhā paripūrā yoniso manasikāraṁ paripūreti yoniso manasikāro
paripūro satisampajaññaṁ paripūreti satisampajaññaṁ paripūraṁ indriyasaṁvaraṁ
paripūreti indriyasaṁvaro paripūro tīṇi sucaritāni paripūreti tīṇi
sucaritāni paripūrāni cattāro satipaṭṭhāne paripūrenti cattāro
satipaṭṭhānā paripūrā satta bojjhaṅge paripūrenti satta bojjhaṅgā
paripūrā vijjāvimuttiṁ paripūrenti evametissā vijjāvimuttiyā āhāro
hoti evañca pāripūrīti.

[62] Purimā bhikkhave koṭi na paññāyati bhavataṇhāya ito
pubbe bhavataṇhā nāhosi atha pacchā sambhavīti evañcetaṁ bhikkhave
vuccati atha ca pana paññāyati idappaccayā bhavataṇhāti
bhavataṇhampahaṁ 2 bhikkhave sāhāraṁ vadāmi no anāhāraṁ ko cāhāro
bhavataṇhāya avijjātissa vacanīyaṁ avijjampahaṁ bhikkhave sāhāraṁ vadāmi
no anāhāraṁ ko cāhāro avijjāya pañcanīvaraṇātissa vacanīyaṁ
pañca nīvaraṇepahaṁ bhikkhave 3 sāhāre vadāmi no anāhāre ko
cāhāro pañcannaṁ nīvaraṇānaṁ tīṇi duccaritānītissa vacanīyaṁ tīṇipahaṁ
1 Ma. sāhāro. 2 Ma. bhavataṇhāmpāhaṁ. sabbattha īdisameva. 3 Yu. pañcapahaṁ
bhikkhave nīvaraṇe.
Bhikkhave duccaritāni sāhārāni vadāmi no anāhārāni ko cāhāro
tiṇṇaṁ duccaritānaṁ indriyāsaṁvarotissa vacanīyaṁ indriyāsaṁvarampahaṁ
bhikkhave sāhāraṁ vadāmi no anāhāraṁ ko cāhāro indriyāsaṁvarassa
asatāsampajaññantissa vacanīyaṁ asatāsampajaññampahaṁ bhikkhave sāhāraṁ
vadāmi no anāhāraṁ ko cāhāro asatāsampajaññassa ayoniso
manasikārotissa vacanīyaṁ ayoniso manasikārampahaṁ bhikkhave sāhāraṁ
vadāmi no anāhāraṁ ko cāhāro ayoniso manasikārassa
assaddhiyantissa vacanīyaṁ assaddhiyampahaṁ bhikkhave sāhāraṁ vadāmi no
anāhāraṁ ko cāhāro assaddhiyassa assaddhammassavanantissa vacanīyaṁ
assaddhammassavanampahaṁ bhikkhave sāhāraṁ vadāmi no anāhāraṁ ko
cāhāro assaddhammassavanassa asappurisasaṁsevotissa vacanīyaṁ iti
kho bhikkhave asappurisasaṁsevo paripūro assaddhammassavanaṁ paripūreti
assaddhammassavanaṁ paripūraṁ assaddhiyaṁ paripūreti assaddhiyaṁ paripūraṁ
ayoniso manasikāraṁ paripūreti ayoniso manasikāro paripūro
asatāsampajaññaṁ paripūreti asatāsampajaññaṁ paripūraṁ indriyāsaṁvaraṁ
paripūreti indriyāsaṁvaro paripūro tīṇi duccaritāni paripūreti tīṇi
duccaritāni paripūrāni pañca nīvaraṇe paripūrenti pañca nīvaraṇā paripūrā
avijjaṁ paripūrenti avijjā paripūrā bhavataṇhaṁ paripūreti evametissā
bhavataṇhāya āhāro hoti evañca pāripūri seyyathāpi bhikkhave
uparipabbate thullaphusitake deve vassante deve gaḷagaḷāyante taṁ udakaṁ
Yathāninnaṁ pavattamānaṁ pabbatakandarapadarasākhā paripūreti pabbatakandarapadarasākhā
paripūrā kusubbhe paripūrenti kusubbhā paripūrā mahākusubbhe 1
paripūrenti mahākusubbhā paripūrā kunnadiyo paripūrenti kunnadiyo
paripūrā mahānadiyo paripūrenti mahānadiyo paripūrā mahāsamuddaṁ
sāgaraṁ paripūrenti evametassa mahāsamuddassa sāgarassa āhāro
hoti evañca pāripūri evameva kho bhikkhave asappurisasaṁsevo
paripūro assaddhammassavanaṁ paripūreti assaddhammassavanaṁ paripūraṁ assaddhiyaṁ
paripūreti assaddhiyaṁ paripūraṁ ayoniso manasikāraṁ paripūreti ayoniso
manasikāro paripūro asatāsampajaññaṁ paripūreti asatāsampajaññaṁ
paripūraṁ indriyāsaṁvaraṁ paripūreti indriyāsaṁvaro paripūro tīṇi duccaritāni
paripūreti tīṇi duccaritāni paripūrāni pañca nīvaraṇe paripūrenti
pañca nīvaraṇā paripūrā avijjaṁ paripūrenti avijjā paripūrā bhavataṇhaṁ
paripūreti evametissā bhavataṇhāya āhāro hoti evañca
pāripūri. Vijjāvimuttimpahaṁ bhikkhave sāhāraṁ vadāmi no anāhāraṁ
ko cāhāro vijjāvimuttiyā satta bojjhaṅgātissa vacanīyaṁ sattapahaṁ
bhikkhave bojjhaṅge sāhāre vadāmi no anāhāre ko cāhāro
sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ cattāro satipaṭṭhānātissa vacanīyaṁ cattāropahaṁ
bhikkhave satipaṭṭhāne sāhāre vadāmi no anāhāre ko
cāhāro catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ tīṇi sucaritānītissa vacanīyaṁ tīṇipahaṁ
bhikkhave sucaritāni sāhārāni vadāmi no anāhārāni ko cāhāro
1 Yu. mahāsobbhe.
Tiṇṇaṁ sucaritānaṁ indriyasaṁvarotissa vacanīyaṁ indriyasaṁvarampahaṁ bhikkhave
sāhāraṁ vadāmi no anāhāraṁ ko cāhāro indriyasaṁvarassa
satisampajaññantissa vacanīyaṁ satisampajaññampahaṁ bhikkhave sāhāraṁ
vadāmi no anāhāraṁ ko cāhāro satisampajaññassa yoniso
manasikārotissa vacanīyaṁ yoniso manasikārampahaṁ bhikkhave sāhāraṁ vadāmi
no anāhāraṁ ko cāhāro yoniso manasikārassa saddhātissa
vacanīyaṁ saddhampahaṁ bhikkhave sāhāraṁ vadāmi no anāhāraṁ ko
cāhāro saddhāya saddhammassavanantissa vacanīyaṁ saddhammassavanampahaṁ
bhikkhave sāhāraṁ vadāmi no anāhāraṁ ko cāhāro saddhammassavanassa
sappurisasaṁsevotissa vacanīyaṁ iti kho bhikkhave sappurisasaṁsevo paripūro
saddhammassavanaṁ paripūreti saddhammassavanaṁ paripūraṁ saddhaṁ paripūreti
saddhā paripūrā yoniso manasikāraṁ paripūreti yoniso manasikāro
paripūro satisampajaññaṁ paripūreti satisampajaññaṁ paripūraṁ indriyasaṁvaraṁ
paripūreti indriyasaṁvaro paripūro tīṇi sucaritāni paripūreti tīṇi
sucaritāni paripūrāni cattāro satipaṭṭhāne paripūrenti cattāro
satipaṭṭhānā paripūrā satta bojjhaṅge paripūrenti satta bojjhaṅgā
paripūrā vijjāvimuttiṁ paripūrenti evametissā vijjāvimuttiyā āhāro
hoti evañca pāripūri seyyathāpi bhikkhave uparipabbate thullaphusitake
deve vassante deve gaḷagaḷāyante 1 taṁ udakaṁ yathāninnaṁ pavattamānaṁ
pabbatakandarapadarasākhā paripūreti pabbatakandarapadarasākhā paripūrā kusubbhe
1 Ma. deve gaḷagaḷāyanteti ime pāṭhā natthi.
Paripūrenti kusubbhā paripūrā mahākusubbhe paripūrenti mahākusubbhā
paripūrā kunnadiyo paripūrenti kunnadiyo paripūrā mahānadiyo paripūrenti
mahānadiyo paripūrā mahāsamuddaṁ sāgaraṁ paripūrenti evametassa
mahāsamuddassa sāgarassa āhāro hoti evañca pāripūri evameva kho
bhikkhave sappurisasaṁsevo paripūro saddhammassavanaṁ paripūreti saddhammassavanaṁ
paripūraṁ saddhaṁ paripūreti saddhā paripūrā yoniso manasikāraṁ
paripūreti yoniso manasikāro paripūro satisampajaññaṁ paripūreti
satisampajaññaṁ paripūraṁ indriyasaṁvaraṁ paripūreti indriyasaṁvaro paripūro
tīṇi sucaritāni paripūreti tīṇi sucaritāni paripūrāni cattāro
satipaṭṭhāne paripūrenti cattāro satipaṭṭhānā paripūrā satta bojjhaṅge
paripūrenti satta bojjhaṅgā paripūrā vijjāvimuttiṁ paripūrenti
evametissā vijjāvimuttiyā āhāro hoti evañca pāripūrīti.

[63] Yekeci bhikkhave mayi niṭṭhaṁgatā sabbe te
diṭṭhisampannā [1]- pañcannaṁ idha niṭṭhā pañcannaṁ idha vihāya niṭṭhā
katamesaṁ pañcannaṁ idha niṭṭhā sattakkhattuṁparamassa 2 kolaṁkolassa ekabījissa
sakadāgāmissa yo ca diṭṭheva dhamme arahā imesaṁ pañcannaṁ idha
niṭṭhā katamesaṁ pañcannaṁ idha vihāya niṭṭhā antarāparinibbāyissa
upahaccaparinibbāyissa asaṅkhāraparinibbāyissa sasaṅkhāraparinibbāyissa
uddhaṁsotassa akaniṭṭhagāmino imesaṁ pañcannaṁ idha vihāya niṭṭhā yekeci
1 Ma. Yu. tesaṁ diṭṭhisampannānanti atthi. 2 Ma. Yu. sattakkhattuparamassa.
sabbatthāpi īdisameva.
Bhikkhave mayi niṭṭhaṁgatā sabbe te diṭṭhisampannā tesaṁ diṭṭhisampannānaṁ
imesaṁ pañcannaṁ idha niṭṭhā imesaṁ pañcannaṁ idha
vihāya niṭṭhāti.

[64] Yekeci bhikkhave mayi aveccappasannā sabbe te
sotāpannā tesaṁ sotāpannānaṁ pañcannaṁ idha niṭṭhā pañcannaṁ
idha vihāya niṭṭhā katamesaṁ pañcannaṁ idha niṭṭhā sattakkhattuṁparamassa
kolaṅkolassa ekabījissa sakadāgāmissa yo ca diṭṭheva dhamme arahā
imesaṁ pañcannaṁ idha niṭṭhā katamesaṁ pañcannaṁ idha vihāya niṭṭhā
antarāparinibbāyissa upahaccaparinibbāyissa asaṅkhāraparinibbāyissa
sasaṅkhāraparinibbāyissa uddhaṁsotassa akaniṭṭhagāmino imesaṁ pañcannaṁ
idha vihāya niṭṭhā yekeci bhikkhave mayi aveccappasannā sabbe
te sotāpannā tesaṁ sotāpannānaṁ imesaṁ pañcannaṁ idha niṭṭhā
imesaṁ pañcannaṁ idha vihāya niṭṭhāti.

[65] Ekaṁ samayaṁ āyasmā sārīputto magadhesu viharati
nālakagāmake. Athakho sāmaṇḍakāni paribbājako yenāyasmā sārīputto
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā āyasmatā sārīputtena saddhiṁ sammodi
sammodanīyaṁ kathaṁ sārāṇīyaṁ 1 vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ
nisinno kho sāmaṇḍakāni paribbājako āyasmantaṁ sārīputtaṁ etadavoca
kinnu kho āvuso sārīputta sukhaṁ kiṁ dukkhanti. Abhinibbatti kho
1 Ma. sāraṇīyaṁ. sabbattha evaṁ ñātabbaṁ.
Āvuso dukkhā anabhinibbatti sukhā abhinibbattiyā āvuso sati
idaṁ dukkhaṁ pāṭikaṅkhaṁ sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo
aggisamphasso daṇḍasamphasso satthasamphasso ñātīpi naṁ 1 mittāpi
saṅgamma samāgamma rosenti abhinibbattiyā āvuso sati idaṁ
dukkhaṁ pāṭikaṅkhaṁ. Anabhinibbattiyā āvuso sati idaṁ sukhaṁ pāṭikaṅkhaṁ
na sītaṁ na uṇhaṁ na jighacchā na pipāsā na uccāro na passāvo
na aggisamphasso na daṇḍasamphasso na satthasamphasso ñātīpi naṁ 1
mittāpi saṅgamma samāgamma na rosenti anabhinibbattiyā āvuso
sati idaṁ sukhaṁ pāṭikaṅkhanti.

[66] Ekaṁ samayaṁ āyasmā sārīputto magadhesu viharati
nālakagāmake. Athakho sāmaṇḍakāni paribbājako yenāyasmā
sārīputto tenupasaṅkami upasaṅkamitvā āyasmatā sārīputtena saddhiṁ
sammodi sammodanīyaṁ kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi
ekamantaṁ nisinno kho sāmaṇḍakāni paribbājako āyasmantaṁ sārīputtaṁ
etadavoca kinnu kho āvuso sārīputta imasmiṁ dhammavinaye sukhaṁ kiṁ
dukkhanti. Anabhirati kho āvuso imasmiṁ dhammavinaye dukkhā abhirati
sukhā anabhiratiyā āvuso sati idaṁ dukkhaṁ pāṭikaṅkhaṁ gacchantopi
sukhaṁ sātaṁ nādhigacchati ṭhitopi ... Nisinnopi ... Sayānopi ...
Gāmagatopi ... Araññagatopi ... Rukkhamūlagatopi ... Suññāgāragatopi ...
Abbhokāsagatopi ... Bhikkhumajjhagatopi sukhaṁ sātaṁ nādhigacchati anabhiratiyā āvuso
1 Po. Ma. ayaṁ pāṭho natthi.
Sati idaṁ dukkhaṁ pāṭikaṅkhaṁ. Abhiratiyā āvuso sati idaṁ sukhaṁ
pāṭikaṅkhaṁ gacchantopi sukhaṁ sātaṁ adhigacchati ṭhitopi ... Nisinnopi ...
Sayānopi ... Gāmagatopi ... Araññagatopi ... Rukkhamūlagatopi ...
Suññāgāragatopi ... Abbhokāsagatopi ... Bhikkhumajjhagatopi sukhaṁ sātaṁ
adhigacchati abhiratiyā āvuso sati idaṁ sukhaṁ pāṭikaṅkhanti.

[67] Ekaṁ samayaṁ bhagavā kosalesu cārikañcaramāno mahatā
bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena naḷakapānaṁ nāma kosalānaṁ nigamo tadavasari
tatra sudaṁ bhagavā naḷakapāne viharati palāsavane tena kho pana
samayena bhagavā tadahuposathe bhikkhusaṅghaparivuto nisinno hoti athakho
bhagavā bahudeva rattiṁ bhikkhū 1 dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā
samuttejetvā sampahaṁsetvā tuṇhībhūtaṁ tuṇhībhūtaṁ bhikkhusaṅghaṁ anuviloketvā
āyasmantaṁ sārīputtaṁ āmantesi vigatathīnamiddho kho sārīputta bhikkhusaṅgho
paṭibhātu taṁ sārīputta bhikkhūnaṁ dhammī kathā piṭṭhi me āgilāyati tamahaṁ
āyamissāmīti. Evaṁ bhanteti kho āyasmā sārīputto bhagavato
paccassosi. Athakho bhagavā catuguṇaṁ saṅghāṭiṁ paññāpetvā dakkhiṇena
passena sīhaseyyaṁ kappesi pāde pādaṁ accādhāya sato sampajāno
uṭṭhānasaññaṁ manasikaritvā. Tatra kho āyasmā sārīputto bhikkhū
āmantesi āvuso bhikkhavoti. Āvusoti kho te bhikkhū āyasmato
sārīputtassa paccassosuṁ. Āyasmā sārīputto etadavoca yassakassaci
āvuso saddhā natthi kusalesu dhammesu hiri natthi ... Ottappaṁ
1 Po. Ma. bhikkhūnaṁ. ito paraṁ īdisameva.
Natthi ... Viriyaṁ 1 natthi ... Paññā natthi kusalesu dhammesu tassa yā
ratti vā divaso vā āgacchati pārihāniyeva 2 pāṭikaṅkhā kusalesu
dhammesu no vuḍḍhi seyyathāpi āvuso kāḷapakkhe candassa yā
ratti vā divaso vā āgacchati hāyateva vaṇṇena hāyati maṇḍalena
hāyati ābhāya hāyati ārohapariṇāhena evameva kho āvuso
yassakassaci saddhā natthi kusalesu dhammesu hiri natthi ... Ottappaṁ
natthi ... Viriyaṁ natthi ... Paññā natthi kusalesu dhammesu tassa yā
ratti vā divaso vā āgacchati pārihāniyeva 2 pāṭikaṅkhā kusalesu
dhammesu no vuḍḍhi assaddho purisapuggaloti āvuso parihānametaṁ
ahiriko purisapuggaloti āvuso parihānametaṁ anottappī purisapuggaloti
āvuso parihānametaṁ kusīto purisapuggaloti āvuso parihānametaṁ
duppañño purisapuggaloti āvuso parihānametaṁ kodhano purisapuggaloti
āvuso parihānametaṁ upanāhī purisapuggaloti āvuso parihānametaṁ
pāpiccho purisapuggaloti āvuso parihānametaṁ pāpamitto purisapuggaloti
āvuso parihānametaṁ micchādiṭṭhiko purisapuggaloti āvuso parihānametaṁ.
Yassakassaci āvuso saddhā atthi kusalesu dhammesu hiri
atthi ... Ottappaṁ atthi ... Viriyaṁ atthi ... Paññā atthi kusalesu
dhammesu tassa yā ratti vā divaso vā āgacchati vuḍḍhiyeva
pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu no pārihāni seyyathāpi āvuso
juṇhapakkhe candassa yā ratti vā divaso vā āgacchati vaḍḍhateva
1 Ma. vīriyaṁ. 2 Ma. Yu. hāniyeva.
Vaṇṇena vaḍḍhati maṇḍalena vaḍḍhati ābhāya vaḍḍhati ārohapariṇāhena
evameva kho āvuso yassakassaci saddhā atthi kusalesu
dhammesu hiri atthi ... Ottappaṁ atthi ... Viriyaṁ atthi ... Paññā
atthi kusalesu dhammesu tassa yā ratti vā divaso vā āgacchati
vuḍḍhiyeva pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu no pārihāni saddho
purisapuggaloti āvuso aparihānametaṁ hirimā purisapuggaloti āvuso
aparihānametaṁ ottappī purisapuggaloti āvuso aparihānametaṁ āraddhaviriyo
purisapuggaloti āvuso aparihānametaṁ paññavā purisapuggaloti
āvuso aparihānametaṁ akkodhano purisapuggaloti āvuso aparihānametaṁ
anupanāhī purisapuggaloti āvuso aparihānametaṁ appiccho purisapuggaloti
āvuso aparihānametaṁ kalyāṇamitto purisapuggaloti āvuso
aparihānametaṁ sammādiṭṭhiko purisapuggaloti āvuso aparihānametaṁ.
Athakho bhagavā paccuṭṭhāya āyasmantaṁ sārīputtaṁ āmantesi sādhu
sādhu sārīputta yassakassaci sārīputta saddhā natthi kusalesu dhammesu
hiri natthi ... Ottappaṁ natthi ... Viriyaṁ natthi ... Paññā natthi kusalesu
dhammesu tassa yā ratti vā divaso vā āgacchati hāniyeva
pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu no vuḍḍhi seyyathāpi sārīputta
kāḷapakkhe candassa yā ratti vā divaso vā āgacchati hāyateva
vaṇṇena hāyati maṇḍalena hāyati ābhāya hāyati ārohapariṇāhena
evameva kho sārīputta yassakassaci saddhā natthi
Kusalesu dhammesu .pe. Paññā natthi kusalesu dhammesu .pe.
Assaddho purisapuggaloti sārīputta parihānametaṁ ahiriko ... Anottappī
kusīto ... Duppañño ... Kodhano ... Upanāhī ... Pāpiccho ...
Pāpamitto ... Micchādiṭṭhiko purisapuggaloti sārīputta parihānametaṁ.
Yassakassaci sārīputta saddhā atthi kusalesu dhammesu hiri atthi ...
Ottappaṁ atthi ... Viriyaṁ atthi ... Paññā atthi kusalesu dhammesu
tassa yā ratti vā divaso vā āgacchati vuḍḍhiyeva pāṭikaṅkhā
kusalesu dhammesu no pārihāni seyyathāpi sārīputta juṇhapakkhe
candassa yā ratti vā divaso vā āgacchati vaḍḍhateva vaṇṇena
vaḍḍhati maṇḍalena vaḍḍhati ābhāya vaḍḍhati ārohapariṇāhena
evameva kho sārīputta yassakassaci saddhā atthi kusalesu dhammesu
hiri atthi ... Ottappaṁ atthi ... Viriyaṁ atthi ... Paññā atthi kusalesu
dhammesu tassa yā ratti vā divaso vā āgacchati vuḍḍhiyeva
pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu no pārihāni saddho purisapuggaloti
sārīputta aparihānametaṁ hirimā ... Ottappī ... Āraddhaviriyo ...
Paññavā ... Akkodhano ... Anupanāhī ... Appiccho ...
Kalyāṇamitto ... Sammādiṭṭhiko purisapuggaloti sārīputta aparihānametanti.

[68] Ekaṁ samayaṁ bhagavā naḷakapāne viharati palāsavane tena
kho pana samayena bhagavā tadahuposathe bhikkhusaṅghaparivuto nisinno hoti
athakho bhagavā bahudeva rattiṁ bhikkhū dhammiyā kathāya sandassetvā
Samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā tuṇhībhūtaṁ tuṇhībhūtaṁ bhikkhusaṅghaṁ
anuviloketvā āyasmantaṁ sārīputtaṁ āmantesi vigatathīnamiddho kho
sārīputta bhikkhusaṅgho paṭibhātu taṁ sārīputta bhikkhūnaṁ dhammī kathā
piṭṭhi me āgilāyati tamahaṁ āyamissāmīti. Evaṁ bhanteti kho
āyasmā sārīputto bhagavato paccassosi. Athakho bhagavā catuguṇaṁ
saṅghāṭiṁ paññāpetvā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappesi pāde
pādaṁ accādhāya 1 sato sampajāno uṭṭhānasaññaṁ manasikaritvā. Tatra
kho āyasmā sārīputto bhikkhū āmantesi āvuso bhikkhavoti.
Āvusoti kho te bhikkhū āyasmato sārīputtassa paccassosuṁ. Āyasmā
sārīputto etadavoca yassakassaci āvuso saddhā natthi kusalesu
dhammesu hiri natthi ... Ottappaṁ natthi ... Viriyaṁ natthi ... Paññā
natthi ... Sotāvadhānaṁ natthi ... Dhammadhāraṇā natthi ... Atthūpaparikkhā
natthi ... Dhammānudhammapaṭipatti natthi ... Appamādo natthi kusalesu
dhammesu tassa yā ratti vā divaso vā āgacchati hāniyeva
pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu no vuḍḍhi seyyathāpi āvuso kāḷapakkhe
candassa yā ratti vā divaso vā āgacchati hāyateva vaṇṇena
hāyati maṇḍalena hāyati ābhāya hāyati ārohapariṇāhena evameva
kho āvuso yassakassaci saddhā natthi kusalesu dhammesu hiri
natthi ... Ottappaṁ natthi ... Viriyaṁ natthi ... Paññā natthi ...
Sotāvadhānaṁ natthi ... Dhammadhāraṇā natthi ... Atthūpaparikkhā natthi ...
1 Po. accodhāya.
Dhammānudhammapaṭipatti natthi ... Appamādo natthi kusalesu dhammesu
tassa yā ratti vā divaso vā āgacchati hāniyeva pāṭikaṅkhā kusalesu
dhammesu no vuḍḍhi. Yassakassaci āvuso saddhā atthi kusalesu
dhammesu hiri atthi ... Ottappaṁ atthi ... Viriyaṁ atthi ... Paññā
atthi ... Sotāvadhānaṁ atthi ... Dhammadhāraṇā atthi ... Atthūpaparikkhā
atthi ... Dhammānudhammapaṭipatti atthi ... Appamādo atthi kusalesu
dhammesu tassa yā ratti vā divaso vā āgacchati vuḍḍhiyeva
pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu no pārihāni seyyathāpi āvuso
juṇhapakkhe candassa yā ratti vā divaso vā āgacchati vaḍḍhateva
vaṇṇena vaḍḍhati maṇḍalena vaḍḍhati ābhāya vaḍḍhati ārohapariṇāhena
evameva kho āvuso yassakassaci saddhā atthi kusalesu
dhammesu hiri atthi ... Ottappaṁ atthi ... Viriyaṁ atthi ... Paññā
atthi ... Sotāvadhānaṁ atthi ... Dhammadhāraṇā atthi ... Atthūpaparikkhā
atthi ... Dhammānudhammapaṭipatti atthi ... Appamādo atthi kusalesu
dhammesu tassa yā ratti vā divaso vā āgacchati vuḍḍhiyeva
pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu no pārihānīti. Athakho bhagavā paccuṭṭhāya
āyasmantaṁ sārīputtaṁ āmantesi sādhu sādhu sārīputta yassakassaci
sārīputta saddhā natthi kusalesu dhammesu hiri natthi ... Ottappaṁ natthi ...
Viriyaṁ natthi ... Paññā natthi ... Sotāvadhānaṁ natthi ... Dhammadhāraṇā
natthi ... Atthūpaparikkhā natthi ... Dhammānudhammapaṭipatti natthi ...
Appamādo natthi kusalesu dhammesu tassa yā ratti vā divaso vā
āgacchati hāniyeva pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu no vuḍḍhi seyyathāpi
sārīputta kāḷapakkhe candassa yā ratti vā divaso vā āgacchati
hāyateva vaṇṇena hāyati maṇḍalena hāyati ābhāya hāyati
ārohapariṇāhena evameva kho sārīputta yassakassaci saddhā natthi
kusalesu dhammesu .pe. Appamādo natthi kusalesu dhammesu tassa
yā ratti vā divaso vā āgacchati hāniyeva pāṭikaṅkhā kusalesu
dhammesu no vuḍḍhi. Yassakassaci sārīputta saddhā atthi kusalesu
dhammesu hiri atthi ... Ottappaṁ atthi ... Viriyaṁ atthi ... Sotāvadhānaṁ
atthi ... Dhammadhāraṇā atthi ... Atthūpaparikkhā atthi ...
Dhammānudhammapaṭipatti atthi ... Appamādo atthi kusalesu dhammesu tassa yā
ratti vā divaso vā āgacchati vuḍḍhiyeva pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu
no pārihāni seyyathāpi sārīputta juṇhapakkhe candassa yā ratti
vā divaso vā āgacchati vaḍḍhateva vaṇṇena vaḍḍhati maṇḍalena
vaḍḍhati ābhāya vaḍḍhati ārohapariṇāhena evameva kho sārīputta
yassakassaci saddhā atthi kusalesu dhammesu .pe. Appamādo atthi
kusalesu dhammesu tassa yā ratti vā divaso vā āgacchati vuḍḍhiyeva
pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu no pārihānīti.