พุทธธรรมสงฆ์


ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๒ - หน้าที่ 113 (เล่ม 86)

๑๔. วิปากธรรมและเนววิปากนวิปากธัมมธรรม
อาศัยวิปากธรรมและเนววิปากนวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น เพราะอธิปติ-
ปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบากและหทยวัตถุเกิดขึ้น ฯลฯ
ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ และหทยวัตถุเกิดขึ้น จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยวิบากขันธ์
และมหาภูตรูปเกิดขึ้น.
[๑๓๒๕] ๑๕. วิปากธัมมธรรม อาศัยวิปากธัมมธรรมและ
เนววิปากนวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น เพราะอธิปติปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นวิปากธัมมธรรมและหทยวัตถุเกิด
ขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ และหทยวัตถุเกิดขึ้น.
๑๖. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม อาศัยวิปากธัมม-
ธรรมและเนววิปากนวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น เพราะอธิปติปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นวิปากธัมมธรรมและมหาภูตรูป
เกิดขึ้น.
๑๗. วิปากธัมมธรรมและเนววิปากนวิปากธัมมธรรม
อาศัยวิปากธัมมธรรมและเนววิปากนวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น เพราะ
อธิปติปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นวิปากธัมมธรรมและหทยวัตถุเกิดขึ้น
ฯลฯ ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ และหทยวัตถุเกิดขึ้น จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์
ที่เป็นวิปากธัมมธรรมและมหาภูตรูปเกิดขึ้น.

113
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๒ - หน้าที่ 114 (เล่ม 86)

๔. อนันตรปัจจัย ๕. สมนันตรปัจจัย
[๑๓๒๖] วิปากธรรม อาศัยวิปากธรรมเกิดขึ้น เพราะ
อนันตรปัจจัย ฯลฯ เพราะสมนันตรปัจจัย ฯลฯ
เหมือนอารัมมณปัจจัย.
๕. สหชาตปัจจัย ฯลฯ ๗. อัญญมัญญปัจจัย
[๑๓๒๗] ๑. วิปากธรรม อาศัยวิปากธรรมเกิดขึ้น เพราะ
สหชาตปัจจัย. . . เพราะอัญญมัญญปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบากเกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ อาศัย
ขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบากเกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์
๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.
๒. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม อาศัยวิปากธรรม
เกิดขึ้น เพราะอัญญมัญญปัจจัย
คือ ในปฏิสนธิขณะ หทยวัตถุ อาศัยวิบากขันธ์เกิดขึ้น.
๓. วิปากธรรมและเนววิปากนวิปากธัมมธรรม
อาศัยวิปากธรรมเกิดขึ้น เพราะอัญญมัญญปัจจัย
คือ ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ และหทยวัตถุอาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบาก
เกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ และหทยวัตถุ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.
[๑๓๒๘] ๔. วิปากธัมมธรรม อาศัยวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น
เพราะอัญญมัญญปัจจัย
๑. มี ๑๗ วาระ ๒. มี ๙ วาระ.

114
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๒ - หน้าที่ 115 (เล่ม 86)

คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๒ ที่เป็นวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์
๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.
[๑๓๒๙] ๕. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม อาศัยเนววิปาก-
นวิปากธัมนธรรมเกิดขึ้น เพราะอัญญมัญญปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น
ฯลฯ ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.
มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ เกิดขึ้น ฯลฯ
พาหิรรูป. . . อาหารสมุฏฐานรูป. . . อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ
สำหรับพวกอสัญญสัตว์ มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ เกิดขึ้น
ฯลฯ มหาภูตรูป ๒ อาศัยมหาภูตรูป ๒ เกิดขึ้น.
ขันธ์ที่เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรมอาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น.
๖. วิปากธรรม อาศัยเนววิปากนวิปากธัมมธรรม
เกิดขึ้น เพราะอัญญมัญญปัจจัย
คือ จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะเกิดขึ้น ฯลฯ กายวิญญาณ อาศัย
กายายตนะเกิดขึ้น, วิบากขันธ์ อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น.
ในปฏิสนธิขณะ วิบากขันธ์ อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น.
๗. วิปากธัมมธรรม อาศัยเนววิปากนวิปากธัมม-
ธรรมเกิดขึ้น เพราะอัญญมัญญปัจจัย
คือ ขันธ์ที่เป็นวิปากธัมมธรรม อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น.

115
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๒ - หน้าที่ 116 (เล่ม 86)

[๑๓๓๐] ๘. วิปากธรรม อาศัยวิปากธรรมและเนววิปาก-
นวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น เพราะอัญญมัญญปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ มี่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ และจักขาย-
ตนะเกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ และจักขายตนะเกิดขึ้น ฯลฯ โสตาย-
ตนะ ฯลฯ ฆานายตน ฯลฯ ชิวหายตนะ ฯลฯ กายายตนะเกิดขึ้น ขันธ์ ๓
อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบากและหทยวัตถุเกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒
และหทยวัตถุเกิดขึ้น.
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบากและหทยวัตถุเกิด
ขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ และหทยวัตถุเกิดขึ้น.
[๑๓๓๑] ๙. วิปากธัมมธรรม อาศัยวิปากธัมมธรรมและเนว-
วิปากนวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น เพราะอัญญมัญญปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นวิปากธัมมธรรมและหทยวัตถุเกิด
ขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ และหทยวัตถุเกิดขึ้น.
๘. นิสสยปัจจัย
[๑๓๓๒] วิปากธรรม อาศัยวิปากธรรมเกิดขึ้น เพราะนิสสย-
ปัจจัย
เหมือนสหชาตปัจจัย.
๙. อุปนิสสยปัจจัย ๑๐. ปุเรชาตปัจจัย
. . .ฯลฯ เพราะอุปนิสสยปัจจัย ฯลฯ เพราะปุเรชาตปัจจัย

116
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๒ - หน้าที่ 117 (เล่ม 86)

คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบากเกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์
๒ เกิดขึ้น. ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะปุเรชาตปัจจัย.
เหมือนอนันตรปัจจัย ฯลฯ
๑๑. อาเสวนปัจจัย
[๑๓๓๓] ๑. วิปากธัมมธรรม อาศัยวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น
เพราะอาเสวนปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น, ขันธ์ ๑
อาศัยขันธ์ ๓ เกิดขึ้น. ขันธ์ ๒ อาศัย ขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.
[๑๓๓๔] ๒. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม อาศัยเนววิปาก-
นวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น เพราะอาเสวนปัจจัย.
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น
ฯลฯ ขันธ์ที่เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรม อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น.
๓. วิปากธัมมธรรม อาศัยเนววิปากนวิปากธัมม-
ธรรมเกิดขึ้น เพราะอาเสวนปัจจัย
คือ ขันธ์ที่เป็นวิปากธัมมธรรม อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น.
[๑๓๓๕] ๔. วิปากธัมมธรรม อาศัยวิปากธัมมธรรมและ
เนววิปากนวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น เพราะอาเสวนปัจจัย

117
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๒ - หน้าที่ 118 (เล่ม 86)

คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นวิปากธัมมธรรมและหทยวัตถุเกิดขึ้น
ขันธ์ ๑ อาศัยขันธ์ ๓ และหทยวัตถุเกิดขึ้น. ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ และหทย-
วัตถุเกิดขึ้น.
๑๒. กัมมปัจจัย
[๑๓๓๖] วิปากธรรม อาศัยวิปากธรรมเกิดขึ้น เพราะกัมม-
ปัจจัย มี ๓ วาระ
เหมือนสหชาตปัจจัย (คือมี ๑๗ วาระ)
๑๓. วิปากปัจจัย
[๑๓๓๗] ๑. วิปากธรรม อาศัยวิปากธรรมเกิดขึ้น เพราะ
วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ
๔. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม อาศัยเนววิปาก-
นวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น เพราะวิปากปัจจัย
คือ มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ เกิดขึ้น ฯลฯ มหาภูตรูป ๒
อาศัยมหาภูตรูป ๒ เกิดขึ้น.
จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป อาศัยมหาภูตรูปเกิดขึ้น.
วิปากและธรรมทั้ง ๒ อาศัย มี ๓ วาระ.
อาศัยวิปากธรรมและเนววิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น มี ๓ วาระ.

118
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๒ - หน้าที่ 119 (เล่ม 86)

๑๔. อาหารปัจจัย ถึง ๒๓. อวิคตปัจจัย
เพราะอาหารปัจจัย เพราะอินทริยปัจจัย เพราะฌานปัจจัย
เพราะมัคคปัจจัย เพราะสัมปยุตตปัจจัย เพราะวิปปยุตตปัจจัย เพราะ
อัตถิปัจจัย เพราะนัตถิปัจจัย เพราะวิคตปัจจัย เพราะอวิคตปัจจัย
การนับจำนวนวาระในอนุโลม
สุทธมูลกนัย
[๑๓๓๘] ในเหตุปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในอารัมมณปัจจัย มี ๗ วาระ
ในอธิปติปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในอนันตรปัจจัย มี ๗ วาระ ในสมนันตรปัจจัย
มี ๗ วาระ ในสหชาตปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในอัญญมัญญปัจจัย มี ๙ วาระ
ในนิสสยปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๗ วาระ ในปุเรชาตปัจจัย
มี ๗ วาระ ในอาเสวนปัจจัย มี ๔ วาระ ในกัมมปัจจัย มี ๑๗ วาระ ใน
วิปากปัจจัย มี ๙ วาระ ในอาหารปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในอินทริยปัจจัย มี
๑๗ วาระ ในฌานปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในมัคคปัจจัย มี ๑๗ วาระ ใน
สัมปยุตตปัจจัย มี ๗ วาระ ในวิปปยุตตปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในอัตถิปัจจัย
มี ๑๗ วาระ ในนัตถิปัจจัย มี ๗ วาระ ในวิคตปัจจัยมี ๗ วาระ ในอวิคต-
ปัจจัย มี ๑๗ วาระ.
เหตุมูลกนัย
[๑๓๓๙] เพราะเหตุปัจจัย ในอารัมมณปัจจัย มี ๗ วาระ. . . ใน
อธิปติปัจจัย มี ๑๗ วาระ... ฯลฯ... ในอวิคตปัจจัย มี ๑๗ วาระ.
ในกุสลติกะ นับไว้อย่างไร พึงนับอย่างนั้น
อนุโลมนัย จบ
๑. ดูการนับจำนวนวาระของปัจจัยเหล่านี้ จากข้อ ๑๓๓๘.

119
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๒ - หน้าที่ 120 (เล่ม 86)

ปัจจนียนัย
๑. นเหตุปัจจัย
[๑๓๔๐] ๑. วิปากธรรม อาศัยวิปากธรรมเกิดขึ้น เพราะ
นเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบาก ซึ่งเป็นอเหตุกะเกิดขึ้น. มี
๓ วาระ.
๔. วิปากธัมมธรรม อาศัยวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น
เพราะนเหตุปัจจัย
คือ โมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ อาศัยขันธ์
ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะเกิดขึ้น.
๕. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม อาศัยเนววิปาก
นวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรม ซึ่งเป็น
อเหตุกะเกิดขึ้น.
๖. วิปากธรรมอาศัยเนววิปากนวิปากธัมมธรรมเกิด
ขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย
คือจักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะเกิดขึ้น ฯลฯ
๗. วิปากธัมมธรรม อาศัยเนววิปากนวิปากธัมม-
ธรรมเกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย
คือ โมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ อาศัยหทย-
วัตถุเกิดขึ้น

120
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๒ - หน้าที่ 121 (เล่ม 86)

๘. วิปากธรรมและเนววิปากนวิปากธัมมธรรม อาศัย
เนววิปากนวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย
คือ วิบากขันธ์ ซึ่งเป็นอเหตุกะ อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น จิตตสมุฏฐาน-
รูป อาศัยมหาภูตรูปเกิดขึ้น. ในอเหตุกปฏิสนธิขณะ. ฯลฯ
๙. วิปากธรรม อาศัยวิปากธรรมและเนววิปาก-
นวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย ฯลฯ
๑๐. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม. . .เกิดขึ้น ฯลฯ
๑๑. วิปากธรรมและเนววิปากธัมมธรรม...เกิดขึ้น
เพราะนเหตุปัจจัย
๑๒. วิปากธัมมธรรม อาศัยวิปากธัมมธรรมและเนว-
วิปากนวิปากธัมมธรรมเกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย
คือ โมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ อาศัยขันธ์
ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะและหทยวัตถุเกิดขึ้น.
๒. นอารัมมณปัจจัย
เนววิปากนวิปากธัมมธรรม อาศัยวิปากธรรมเกิดขึ้น เพราะ
นอารัมมณปัจจัย ฯลฯ
พึงแจกให้พิสดาร ทุกบท.
การนับจำนวนวาระในปัจจนียะ
สุทธมูลกนัย
[๑๓๔๑] ในนเหตุปัจจัย มี ๑๒ วาระ ในนอารัมมณปัจจัย มี ๕
วาระ ในนอธิปติปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในนอนันตรปัจจัย มี ๕ วาระ ใน

121
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๒ - หน้าที่ 122 (เล่ม 86)

นสมนันตรปัจจัย มี ๕ วาระ ในนอัญญมัญญปัจจัย มี ๕ วาระ ในนอุปนิสสย-
ปัจจัย มี ๕ วาระ ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๑๒ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี
๑๗ วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๔ วาระ ใน
นวิปากปัจจัย มี ๙ วาระ ในนอาหารปัจจัย มี ๑ วาระ ในนอินทริยปัจจัย มี
๑ วาระ ในนฌานปัจจัย มี ๔ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๙ วาระ ในน-
สัมปยุตตปัจจัย มี ๕ วาระ ในวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ ในโนนัตถิปัจจัย
มี ๕ วาระ ในโนวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ.
นเหตุมูลกนัย
[๑๓๔๒] เพราะนเหตุปัจจัย ในนอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ... ใน
นอธิปติปัจจัย มี ๑๒ วาระ ฯลฯ. . . ในโนวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ.
พึงนับเหมือนการนับในปัจจนียะ ในกุสลติกะ.
ปัจจนียนัย จบ
อนุโลมปัจจนีนัย
[๑๓๔๓] เพราะเหตุปัจจัย ในนอารัมมณปัจจัย มี ๕ วาระ. . .
ในนอธิปติปัจจัย มี ๑๗ วาระ ฯลฯ ในโนวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ.
พึงนับเหมือนการนับในอนุโลมปัจจนียะ ในกุสลติกะ.
อนุโลมปัจจนียนัย จบ

122