พุทธธรรมสงฆ์


ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๑ - หน้าที่ 131 (เล่ม 85)

๓. อัพยากตธรรม อาศัยกุศลธรรม อกุศลธรรม และอัพยากต-
ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยได้อย่างไร ?
๔. กุศลธรรม และอัพยากตธรรม อาศัยกุศลธรรม อกุศล-
ธรรม และอัพยากตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยได้อย่างไร ?
๕. อกุศลธรรม และอัพยากตธรรม อาศัยกุศลธรรม อกุศล-
ธรรม และอัพยากตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยได้อย่างไร ?
๖. กุศลธรรม และอกุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม อกุศลธรรม
และอัพยากตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยได้อย่างไร ?
๗. กุศลธรรม อกุศลธรรม และอัพยากตธรรม อาศัยกุศล-
ธรรม อกุศลธรรม และอัพยากตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยได้
อย่างไร ?
[๓๓] ๑. กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย
ได้อย่างไร ?
เหตุปัจจัย ท่านจำแนกไว้พิสดารแล้วอย่างไร แม้อารัมมณ-
ปัจจัยพึงจำแนกให้พิสดารอย่างนั้น โดยแนวแห่งการสอน.
[๓๔] ๑. กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะอธิปติปัจจัย
ได้อย่างไร ฯ ล ฯ เพราะอนันตรปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะสมนันตรปัจจัย
ฯ ล ฯ เพราะสหชาตปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะอัญญมัญญปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะ
นิสสยปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะอุปนิสสยปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะปุเรชาตปัจจัย

131
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๑ - หน้าที่ 132 (เล่ม 85)

ฯ ล ฯ เพราะปัจฉาชาตปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะอาเสวนปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะ
กัมมปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะวิปากปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะอาหารปัจจัย ฯ ล ฯ
เพราะอินทริยปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะฌานปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะมัคคปัจจัย
ฯ ล ฯ เพราะสัมปยุตตปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะวิปปยุตตปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะ
อัตถิปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะนัตถิปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะวิคตปัจจัยได้
อย่างไร ?
[๓๕] ๑. กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะอวิคตปัจจัย
ได้อย่างไร ?
อาศัยอกุศลธรรม, อาศัยอัพยากตธรรม, อาศัยกุศลธรรม และ
อัพยากตธรรม, อาศัยอกุศลธรรม และอัพยากตธรรม, อาศัยกุศลธรรม
และอกุศลธรรม, กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม อกุศลธรรม และ
อัพยกตธรรม เกิดขึ้น. อกุศลธรรม อาศัย, อัพยากตธรรม อาศัย,
กุศลธรรม และอัพยากตธรรม อาศัย, อกุศลธรรม และอัพยากตธรรม
อาศัย, กุศลธรรม และอกุศลธรรม อาศัย, กุศลธรรม อกุศลธรรม
และอัพยากตธรรม อาศัย กุศลธรรม อกุศลธรรม และอัพยากตธรรม
เกิดขึ้น เพราะอวิคตปัจจัยได้อย่างไร ?
เหตุปัจจัย ท่านจำแนกไว้พิสดารแล้วอย่างไร แม้อวิคตปัจจัย
ก็พึงจำแนกให้พิสดารเหมือนอย่างนั้น โดยแนวแห่งการสอน.
เอกมูลปัจจัย จบ
[๓๖] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เพราะ
อารัมมณปัจจัยได้อย่างไร ? ฯ ล ฯ กุศลธรรม อกุศลธรรม และ

132
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๑ - หน้าที่ 133 (เล่ม 85)

อัพยากตธรรม อาศัยกุศลธรรม อกุศลธรรม และอัพยากตธรรม
เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เพราะอารัมมณปัจจัยได้อย่างไร ?
[๓๗] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เพราะ
อธิปติปัจจัยได้อย่างไร ? ฯ ล ฯ เพราะเหตุปัจจัย เพราะอนันตรปัจจัย,
เพราะเหตุปัจจัย เพราะสมนันตรปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะเหตุปัจจัย เพราะ
อวิคตปัจจัยได้อย่างไร ?
ทุกมูลกปัจจัย จบ
[๓๘] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เพราะ
อารัมมณปัจจัย เพราะอธิปติปัจจัยได้อย่างไร ? เพราะเหตุปัจจัย เพราะ
อารัมมณปัจจัย เพราะอนันตรปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะเหตุปัจจัย เพราะ
อารัมมปัจจัย เพราะอวิคตปัจจัยได้อย่างไร ?
ติกมูลกปัจจัย จบ
[๓๙] กุศลธรรม อาศัยอกุศลกรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เพราะ
อารัมมณปัจจัย เพราะอธิปติปัจจัย เพราะอนันตรปัจจัยได้อย่างไร ?
ฯ ล ฯ เพราะเหตุปัจจัย เพราะอารัมมณปัจจัย เพราะอธิปติปัจจัย เพราะ
อวิคตปัจจัยได้อย่างไร ?
จตุมูลกปัจจัย จบ
[๔๐] ในวาระที่มีปัจจัยห้าเป็นมูล เป็นต้น ท่านย่อเอาไว้ เอกมูลกะ

133
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๑ - หน้าที่ 134 (เล่ม 85)

ทุมูลกะ ติมูลกะ จตุมูลกะ ปัญจมูลกะ สัพพมูลกปัจจัย ผู้มีปัญญาพึง
จำแนกให้พิสดาร.
เหตุมูลกปัจจัย จบ
[๔๑] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย
เพราะเหตุปัจจัยได้อย่างไร ? เพราะอารัมมณปัจจัย เพราะอธิปติปัจจัย
ฯ ล ฯ เพราะอารัมมณปัจจัย เพราะอวิคตปัจจัยได้อย่างไร ?
กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะอธิปติปัจจัย เพราะ
อนันตรปัจจัย เพราะสมนันตรปัจจัย เพราะสหชาตปัจจัย เพราะอัญญ-
มัญญปัจจัยได้อย่างไร ? เพราะอวิคตปัจจัย เพราะเหตุปัจจัย เพราะ
อวิคตปัจจัย เพราะอารัมมณปัจจัย, เพราะอวิคตปัจจัย เพราะอธิปติปัจจัย,
ฯ ล ฯ เพราะอวิคตปัจจัย เพราะวิคตปัจจัยได้อย่างไร ?
[๔๒] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะอวิคตปัจจัย เพราะ
เหตุปัจจัย เพราะอารัมมณปัจจัยได้อย่างไร ? เพราะอวิคตปัจจัย เพราะ
เหตุปัจจัย เพราะอธิปติปัจจัย เพราะอวิคตปัจจัย เพราะเหตุปัจจัย
เพราะอนันตรปัจจัย, ฯ ล ฯ เพราะอวิคตปัจจัย เพราะเหตุปัจจัย เพราะ
วิคตปัจจัยได้อ้ย่างไร ?
[๔๓] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะอวิคตปัจจัย เพราะ
เหตุปัจจัย เพราะอารัมมณปัจจัย เพราะอธิปติปัจจัยได้อย่างไร ? เพราะ
อวิคตปัจจัย เพราะเหตุปัจจัย เพราะอารัมมณปัจจัย เพราะอนันตรปัจจัย
...เพราะวิคตปัจจัยได้อย่างไร ?

134
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๑ - หน้าที่ 135 (เล่ม 85)

[๔๔] เอกมูลกะ ทุมูลกะ ติมูลกะ จตุมูลกะ ปัญจมูลกะ สัพพมูลก-
ปัจจัยแห่งบทหนึ่ง ๆ ผู้มีปัญญาถึงจำแนกให้พิสดาร.
ในอนุโลม มีนัยอันลึกซึ้ง ๖ ประการ คือ ติก-
ปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันอุดม ทุกัตติก-
ปัฏฐาน ติกัททุกปัฏฐาน ติกัตติกปัฏฐาน และทุกัท-
ทุกปัฏฐาน.
ปัจจนียนัย
[๔๕] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัยได้
อย่างไร ?
เหตุปัจจัย ท่านจำแนกไว้พิสดารแล้วในอนุโลมนัยอย่างใด นเหตุ-
ปัจจัย แม้ในปัจจนียนัย ก็พึงจำแนกให้พิสดารอย่างนั้น.
[๔๖] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะนอารัมมณปัจจัย
ได้อย่างไร ? เพราะนอธิปติปัจจัย เพราะนอนนันตรปัจจัย เพราะ
นสัมนันตรปัจจัย เพราะนสหชาตปัจจัย เพราะนอัญญมัญญปัจจัย เพราะ
นนิสสยปัจจัย เพราะนอุปนิสสยปัจจัย เพราะนปุเรชาตปัจจัย เพราะ
นปัจฉาชาตปัจจัย เพราะนอาเสวนปัจจัย เพราะนกัมมปัจจัย เพราะ
นวิปากปัจจัย เพราะนอาหารปัจจัย เพราะนอินทริยปัจจัย เพราะ
นฌานปัจจัย เพราะนมัคคปัจจัย เพราะนสัมปยุตตปัจจัย เพราะ
นวิปปยุตตปัจจัย เพราะโนอัตถิปัจจัย เพราะในนัตถิปัจจัย เพราะ
โนวิคตปัจจัย เพราะโนอวิคตปัจจัย ได้อย่างไร ?

135
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๑ - หน้าที่ 136 (เล่ม 85)

[๔๗] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย เพราะ
นอารัมมณปัจจัยได้อย่างไร ?
ในอนุโลมนัย เอกมูลกะ ทุมูลกะ ติมูลกะ จตุมูลกะ จนถึง
เตวีสติมูลกปัจจัย แห่งบทหนึ่ง ๆ ท่านจำแนกไว้พิสดารแล้วอย่างใด
แม้ในปัจจนียนัยก็พึงจำแนกพิสดารอย่างนั้น.
ในปัจจนียะ มีนัยอันลึกซึ้ง ๖ ประการ คือ ติก-
ปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันอุดม ทุกัตติก-
ปัฏฐาน ติกัททุกปัฏฐาน ติกัตติกปัฏฐาน และทุกัท-
ทุกปัฏฐาน.
อนุโลมปัจจนียนัย
[๔๘] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เพราะ
นอารัมมณปัจจัยได้อย่างไร ?
อกุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เพราะ
นอารัมมณปัจจัยได้อย่างไร ?
ในอนุโลม เหตุปัจจัย ท่านจำแนกได้พิสดารแล้วอย่างใด แม้
ในอนุโลมปัจจนียนัย ก็พึงจำแนกให้พิสดารอย่างนั้น.
[๔๙] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เพราะ
นอธิปติปัจจัยได้อย่างไร ? เพราะเหตุปัจจัย เพราะนอนันตรปัจจัย ฯ ล ฯ
เพราะเหตุปัจจัย เพราะโนอวิคตปัจจัยได้อย่างไร ?

136
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๑ - หน้าที่ 137 (เล่ม 85)

[๕๐] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เพราะ
อารัมมณปัจจัย เพราะนอธิปติปัจจัยได้อย่างไร ?
เพราะเหตุปัจจัย เพราะอารัมมณปัจจัย เพราะนอนันตรปัจจัย ฯ ล ฯ
เพราะเหตุปัจจัย เพราะอารัมมณปัจจัย เพราะโนอวิคตปัจจัย.
เพราะเหตุปัจจัย เพราะอารัมมณปัจจัย เพราะอธิปติปัจจัย เพราะ
นอนันตรปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะเหตุปัจจัย เพราะอารัมมณปัจจัย เพราะ
อธิปติปัจจัย เพราะโนอวิคตปัจจัย.
เพราะเหตุปัจจัย เพราะอารัมมณปัจจัย เพราะอธิปติปัจจัย เพราะ
อนันตรปัจจัย เพราะนสัมนันตรปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะเหตุปัจจัย เพราะ
อารัมมณปัจจัย เพราะอธิปติปัจจัย เพราะอนันตรปัจจัย เพราะโนอวิคต-
ปัจจัย.
เพราะเหตุปัจจัย เพราะอารัมมณปัจจัย เพราะอธิปติปัจจัย เพราะ
อนันตรปัจจัย เพราะสมนันตรปัจจัย เพราะสหชาตปัจจัย เพราะอัญญ-
มัญญปัจจัย เพราะนิสสยปัจจัย เพราะอุปนิสสยปัจจัย เพราะปุเรชาตปัจจัย
เพราะปัจฉาชาตปัจจัย เพราะอาเสวนปัจจัย เพราะกัมมปัจจัย เพราะ
วิปากปัจจัย เพราะอาหารปัญจจัย เพราะอินทริยปัจจัย เพราะฌานปัจจัย
เพราะมัคคปัจจัย เพราะสัมปยุตตปัจจัย เพราะวิปปยุตตปัจจัย เพราะ
อัตถิปัจจัย เพราะนัตถิปัจจัย เพราะวิคตปัจจัย เพราะโนอวิคตปัจจัย
ได้อย่างไร ?
[๕๑] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย
เพราะอธิปติปัจจัย เพราะอนันตรปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะอวิคตปัจจัย เพราะ

137
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๑ - หน้าที่ 138 (เล่ม 85)

นเหตุปัจจัยได้อย่างไร ? ฯ ล ฯ เพราะอวิคตปัจจัย เพราะนอารัมมณปัจจัย
ฯ ล ฯ เพราะอวิคตปัจจัย เพราะโนวิคตปัจจัย.
เพราะอวิคตปัจจัย เพราะเหตุปัจจัย เพราะนอารัมมณปัจจัย ฯ ล ฯ
เพราะอวิคตปัจจัย เพราะเหตุปัจจัย เพราะโนวิคตปัจจัย.
เพราะอวิคตปัจจัย เพราะเหตุปัจจัย เพราะอารัมมณปัจจัย เพราะ
นอธิปติปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะอวิคตปัจจัย เพราะเหตุปัจจัย เพราะ
อารัมมณปัจจัย เพราะโนวิคตปัจจัย.
เพราะอวิคตปัจจัย เพราะเหตุปัจจัย เพราะอารัมมณปัจจัย เพราะ
อธิปติปัจจัย เพราะอนันตรปัจจัย เพราะสมนันตรปัจจัย เพราะสหชาต-
ปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะโนวิคตปัจจัยได้อย่างไร ?
ในอนุโลมปัจจนียะ มีนัยอันลึกซึ้ง ๖ ประการ คือ
ติกปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันอุดม ทุกัตติก-
ปัฏฐาน ติกัททุกปัฏฐาน ติกัตติกปัฏฐาน และ
ทุกัททุกปัฏฐาน.
ปัจจนียานุโลมนัย
[๕๒] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย เพราะ
อารัมมณปัจจัย ได้อย่างไร ?
กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย เพราะ
อธิปติปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะนเหตุปัจจัย เพราะอวิคตปัจจัยได้อย่างไร ?

138
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๑ - หน้าที่ 139 (เล่ม 85)

[๕๓] กุศลธรรม อาศัยกุศลกรรม เกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย เพราะ
นอารัมมณปัจจัย เพราะอธิปติปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะนเหตุปัจจัย เพราะ
นอารัมมณปัจจัย เพราะอวิคตปัจจัย. เพราะนเหตุปัจจัย เพราะ
นอารัมมณปัจจัย เพราะนอธิปติปัจจัย ... เพราะนอนันตรปัจจัย เพราะ
นสมนันตรปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะโนอัตถิปัจจัย เพราะโนนัตถิปัจจัย เพราะ
โนวิคตปัจจัย เพราะอวิคตปัจจัยได้อย่างไร ?
[๕๔] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะนอารัมมณปัจจัย
เพราะเหตุปัจจัยได้อย่างไร ?
[๕๕] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้น เพราะนอารัมมณปัจจัย
เพราะอธิปติปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะนอารัมมณปัจจัย เพราะอวิคตปัจจัย
ฯ ล ฯ.
เพราะโนอวิคตปัจจัย เพราะเหตุปัจจัย, เพราะโนอวิคตปัจจัย
เพราะอารัมมณปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะโนอวิคตปัจจัย เพราะวิคตปัจจัย.
เพราะโนอวิคตปัจจัย เพราะนเหตุปัจจัย เพราะอารัมมณปัจจัย
ฯ ล ฯ เพราะโนอวิคตปัจจัย เพราะนเหตุปัจจัย เพราะวิคตปัจจัย.
เพราะโนอวิคตปัจจัย เพราะนเหตุปัจจัย เพราะนอารัมมณปัจจัย
เพราะนอธิปติปัจจัย ฯ ล ฯ เพราะโนอัตถิปัจจัย เพราะโนนัตถิปัจจัย
เพราะวิคตปัจจัยได้อย่างไร ?

139
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๑ - หน้าที่ 140 (เล่ม 85)

ในปัจจนียานุโลม มีนัยอันลึกซึ้ง ๖ ประการ คือ
ติกปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันอุดม ทุกัตติก-
ปัฏฐาน ติกัททุกปัฏฐาน ติกัตติกปัฏฐาน และ
ทุกัททุกปัฏฐาน.
ปัณณัตติวาระ๑ จบ
อรรถกถาปัณณัตติวาระ
(ว่าด้วยการตั้งชื่อ)
(บาลีอรรถกถาหน้า ๕๒๙-๕๕๒)
คำว่า ติกปัฏฐาน ทุกปัฏฐาน ฯ ล ฯ ทุกทุกปัฏฐาน นี้ พระผู้-
มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในปัฏฐานมหาปกรณ์ อันเป็นที่รวมแห่งสมันต-
ปัฏฐาน ๒๔ ด้วยอำนาจติกปัฏฐานเป็นฐาน ในบรรดาปัฏฐานทั้งหลาย
มีอนุโลม ปัฏฐานเป็นต้น ดังกล่าวมาแล้ว โดยทรงอาศัยติกปัฏฐานเป็นต้น
เหล่าใด ขยายความ ติกปัฏฐานเป็นต้นเหล่านั้น ทรงจำแนกปัฏฐาน
เหล่านั้นมีติกปัฏฐานเป็นต้น ด้วยอำนาจปัจจัยเหล่าใด ครั้นทรงแสดง
เฉพาะปัจจัยเหล่านั้น ไม่พาดพิงถึงติกปัฏฐานเป็นต้นเหล่านั้น ทั้งโดย
อุทเทสและนิทเทสด้วยวาระ กล่าวคือการจำแนกปัจจัยโดยการตั้งหัวข้อนี้
ก่อนแล้ว เพราะพระองค์ทรงอาศัยติกปัฏฐานเป็นต้นเหล่าใด จึงตรัสคำว่า
ติกปัฏฐาน ทุกปัฏฐาน ฯ ล ฯ ทุกทุกปัฏฐาน บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดง
๑. คือปฏิจจวารอุทเทส.

140