ไม่ใช่มโนธาตุ ไม่ใช่มโนหรือ?
เว้นมโนธาตุเสียแล้ว มโนที่เหลือ ไม่ใช่มโนธาตุ เรียกว่า มโน เว้นมโนและมโนธาตุ
เสียแล้ว มโนที่เหลือไม่เรียกว่า มโน และไม่เรียกว่า มโนธาตุ.
ไม่ใช่มโนวิญญาณ ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุ ไม่ใช่มโนวิญญาณหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่ธัมมธาตุ ไม่ใช่ธรรมหรือ?
เว้นธรรมธาตุเสียแล้ว ธรรมที่เหลือไม่เรียกว่า ธัมมธาตุ เรียกว่าธรรม เว้นธรรมและ
ธัมมธาตุเสียแล้ว ธรรมที่เหลือ ไม่เรียกว่า ธรรม และไม่เรียกว่า ธัมมธาตุ.
ปทโสธนมูลจักกวาร
[๘๐๕] จักขุ คือ จักขุธาตุหรือ?
ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุ เรียกว่า จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุ จักขุธาตุ เรียกว่าจักขุด้วย
เรียกว่าจักขุธาตุด้วย.
ธาตุ คือ โสตธาตุหรือ?
โสตธาตุ เรียกว่า ธาตุด้วย เรียกว่า โสตธาตุด้วย ธาตุที่เหลือ เรียกว่า ธาตุ ไม่ใช่
โสตธาตุ.
จักขุ คือ จักขุธาตุหรือ?
ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุ เรียกว่า จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุ จักขุธาตุเรียกว่า จักขุด้วย
เรียกว่าจักขุธาตุด้วย.
ธาตุ คือ ฆานธาตุหรือ ฯลฯ?
ธาตุ คือ ธัมมธาตุหรือ?

ธัมมธาตุ เรียกว่าธาตุด้วย เรียกว่า ธัมมธาตุด้วย ธาตุที่เหลือ เรียกว่า ธาตุ ไม่ใช่
ธัมมธาตุ.
ปัณณัตติวารในอายตนยมกฉันใด ปัณณัตติวารในธาตุยมกก็ฉันนั้น.
พึงผูกจักรนัย.
[๘๐๖] ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่โสตธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ฆานธาตุหรือ ฯลฯ?
ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
พึงผูกจักรนัย ทั้งหมดใช้คำตอบว่า อามนฺตา ทั้งสองส่วน แม้ในธาตุที่เหลือ.
สุทธธาตุวาร
[๘๐๗] จักขุ คือธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ธาตุ คือจักขุธาตุหรือ?
จักขุธาตุ เรียกว่า ธาตุด้วย เรียกว่า จักขุธาตุด้วย ธาตุที่เหลือ เรียกว่าธาตุ ไม่ใช่
จักขุธาตุ.
โสต คือธาตุหรือ?
ถูกแล้ว ฯลฯ.
ฆานะ ชิวหา กายะ รูปะ สัททะ คันธะ รสะ โผฏฐัพพะ.

จักขุวิญญาณ คือธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ธาตุ คือจักขุวิญญาณธาตุหรือ?
จักขุวิญญาณธาตุ เรียกว่า ธาตุด้วย เรียกว่า จักขุวิญญาณธาตุด้วย ธาตุที่เหลือ
ไม่ใช่จักขุวิญญาณธาตุ.
โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ
มโน คือธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ธาตุ คือมโนธาตุหรือ?
มโนธาตุ เรียกว่า ธาตุด้วย เรียกว่า มโนธาตุด้วย ธาตุที่เหลือ เรียกว่า ธาตุ ไม่ใช่
มโนธาตุ.
มโนวิญญาณ คือธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ธาตุ คือมโนวิญญาณธาตุหรือ?
มโนวิญญาณธาตุ เรียกว่า ธาตุด้วย เรียกว่า มโนวิญญาณธาตุด้วย ธาตุที่เหลือ
เรียกว่า ธาตุ ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุ.
ธรรม คือธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ธาตุ คือธัมมธาตุหรือ?
ธัมมธาตุ เรียกว่า ธาตุด้วย เรียกว่า ธัมมธาตุด้วย ธาตุที่เหลือ เรียกว่า ธาตุ
ไม่ใช่ธัมมธาตุ.
[๘๐๘] ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ?
เว้นจักขุเสียแล้ว ธาตุที่เหลือ ไม่ใช่จักขุ เป็นแต่ธาตุ เว้นจักขุและธาตุเสียแล้ว ธาตุ
ที่เหลือ ไม่ใช่จักขุ และไม่ใช่ธาตุ.
ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.

ไม่ใช่โสต ไม่ใช่ธาตุหรือ?
เว้นโสตเสียแล้ว ฯลฯ เว้นฆานะเสียแล้ว เว้นชิวหาเสียแล้ว ฯลฯ
ไม่ใช่กาย ไม่ใช่ธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่กายธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่รูป ไม่ใช่ธาตุหรือ?
เว้นรูปเสียแล้ว ฯลฯ เว้นสัททะ คันธะ รสะ โผฏฐัพพะ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ
ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มนะ มโนวิญญาณเสียแล้ว ฯลฯ.
ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ?
สุทธธาตุมูลจักกวาร
[๘๐๙] จักขุ คือธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ธาตุ คือโสตธาตุหรือ?
โสตธาตุ เรียกว่า ธาตุด้วย เรียกว่า โสตธาตุด้วย ธาตุที่เหลือ เรียกว่า ธาตุ
ไม่ใช่โสตธาตุ.
จักขุ คือธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ธาตุ คือฆานธาตุหรือ ฯลฯ?
ธาตุ คือธัมมธาตุหรือ?
ธัมมธาตุ เรียกว่า ธาตุด้วย เรียกว่า ธัมมธาตุด้วย ธาตุที่เหลือ เรียกว่า ธาตุ
ไม่ใช่ธัมมธาตุ.
พึงผูกจักรนัย.

[๘๑๐] ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ?
เว้นจักขุเสียแล้ว ธาตุที่เหลือไม่ใช่จักขุ เป็นแต่ธาตุ เว้นจักขุและธาตุเสียแล้ว ธรรม
ที่เหลือ ไม่ใช่จักขุและไม่ใช่ธาตุ.
ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่โสตธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ?
เว้นจักขุเสียแล้ว ธาตุที่เหลือ ไม่ใช่จักขุ เป็นแก่ธาตุ เว้นจักขุและธาตุเสียแล้ว ธรรม
ที่เหลือ ไม่ใช่จักขุ และไม่ใช่ธาตุ.
ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ฆานธาตุหรือ ฯลฯ?
ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ?
ถูกแล้ว ฯลฯ.
ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่โสตธาตุหรือ ฯลฯ?
ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
พึงผูกจักรนัย.
ปัณณัตติวารแห่งอายตนยมก ฉันใด ปัณณัตติวารแห่งธาตุยมกพึงให้พิสดาร ฉันนั้น.
ปัณณัตติวาร จบ.

ปวัตติวาร
อุปาทวาร
[๘๑๑] จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด โสตธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้นหรือ?
จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีจักขุ ไม่มีโสต ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่ แต่โสตธาตุ
ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นก็หาไม่ จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้น และโสตธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์
เหล่านั้น ซึ่งมีจักขุ มีโสต ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่.
หรือว่า โสตธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น.
โสตธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีโสต ไม่มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่ แต่จักขุธาตุ
ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นก็หาไม่ โสตธาตุย่อมเกิดขึ้น และจักขุธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์
เหล่านั้น ซึ่งมีโสต มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่.
[๘๑๒] จักธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด ฆานธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้นหรือ?
จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีจักขุ ไม่มีฆานะ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่ แต่
ฆานธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นก็หาไม่ จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้น และฆานธาตุก็ย่อมเกิดขึ้น
แก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีจักขุ มีฆานะ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่.
หรือว่า ฆานธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น.
ฆานธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีฆานะ ไม่มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่ แต่จักขุธาตุ
ย่อมแก่สัตว์เหล่านั้นก็หาไม่ ฆานธาตุย่อมเกิดขึ้น และจักขุธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น
ซึ่งมีฆานะ มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่.
[๘๑๓] จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด รูปธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้นหรือ?
ถูกแล้ว.
หรือว่า รูปธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น.
รูปธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีรูป ไม่มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่ แต่จักขุธาตุ
ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นก็หาไม่ รูปธาตุย่อมเกิดขึ้น และจักขุธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์
เหล่านั้น ซึ่งมีรูป มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่.
[๘๑๔] จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด มโนวิญญาณธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น
หรือ?

ถูกแล้ว.
หรือว่า มโนวิญญาณธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น.
มโนวิญญาณธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีจิต ไม่มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่
แต่จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นก็หาไม่ มโนวิญญาณธาตุย่อมเกิดขึ้น และจักขุธาตุก็ย่อม
เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีจิต มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่.
[๘๑๕] จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด ธัมมธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้นหรือ?
ถูกแล้ว.
หรือว่า ธัมมธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น.
ธัมมธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งไม่มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่ แต่จักขุธาตุย่อม
เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นก็หาไม่ ธัมมธาตุย่อมเกิดขึ้น และจักขุธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น
ซึ่งมีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่.
อายตนะยมกท่านจำแนกไว้ ฉันใด แม้ธาตุยมก ก็พึงจำแนก ฉันนั้น พึงกระทำให้
เหมือนกัน.
ปริญญาวาร
[๘๑๖] บุคคลใดย่อมกำหนดรู้ซึ่งจักขุธาตุ บุคคลนั้นย่อมกำหนดรู้ซึ่งโสตธาตุ
หรือ?
ถูกแล้ว ฯลฯ.
ธาตุยมก จบบริบูรณ์โดยเปยยาล.
ธาตุยมก จบ.
———

สัจจยมก
ปัณณัตติวาร
สัจจะ ๔ คือ
๑. ทุกขสัจจะ
๒. สมุทยสัจจะ
๓. นิโรธสัจจะ
๔. มัคคสัจจะ
อุทเทสวาร
[๘๑๗] ทุกข์ คือทุกขสัจหรือ ทุกขสัจ คือทุกข์หรือ.
สมุทัย คือสมุทยสัจหรือ สมุทยสัจ คือสมุทัยหรือ.
นิโรธ คือนิโรธสัจหรือ นิโรธสัจ คือนิโรธหรือ.
มรรค คือมัคคสัจหรือ มัคคสัจ คือมรรคหรือ.
[๘๑๘] ไม่ใช่ทุกข์ ไม่ใช่ทุกขสัจหรือ ไม่ใช่ทุกขสัจ ไม่ใช่ทุกข์หรือ?
ไม่ใช่สมุทัย ไม่ใช่สมุทยสัจหรือ ไม่ใช่สมุทยสัจ ไม่ใช่สมุทัยหรือ.
ไม่ใช่นิโรธ ไม่ใช่นิโรธสัจหรือ ไม่ใช่นิโรธสัจ ไม่ใช่นิโรธหรือ.
ไม่ใช่มรรค ไม่ใช่มัคคสัจหรือ ไม่ใช่มัคคสัจ ไม่ใช่มรรคหรือ.
[๘๑๙] ทุกข์ คือทุกขสัจหรือ สัจจะ คือสมุทยสัจหรือ.
ทุกข์ คือทุกขสัจหรือ สัจจะ คือนิโรธสัจหรือ.
ทุกข์ คือทุกขสัจหรือ สัจจะ คือมัคคสัจหรือ.
สมุทัย คือสมุทยสัจหรือ สัจจะ คือทุกขสัจหรือ.
สมุทัย คือสมุทยสัจหรือ สัจจะ คือนิโรธสัจหรือ.

สมุทัย คือสมุทยสัจหรือ สัจจะ คือมัคคสัจหรือ.
นิโรธ คือนิโรธสัจหรือ สัจจะ คือทุกขสัจหรือ.
นิโรธ คือนิโรธสัจหรือ สัจจะ คือสมุทยสัจหรือ.
นิโรธ คือนิโรธสัจหรือ สัจจะ คือมัคคสัจหรือ.
มรรค คือมัคคสัจหรือ สัจจะ คือทุกขสัจหรือ.
มรรค คือมัคคสัจหรือ สัจจะ คือสมุทยสัจหรือ.
มรรค คือมัคคสัจหรือ สัจจะ คือนิโรธสัจหรือ.
[๘๒๐] ไม่ใช่ทุกข์ ไม่ใช่ทุกขสัจหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่สมุทยสัจหรือ.
ไม่ใช่ทุกข์ ไม่ใช่ทุกขสัจหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่นิโรธสัจหรือ.
ไม่ใช่ทุกข์ ไม่ใช่ทุกขสัจหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่มัคคสัจหรือ.
ไม่ใช่สมุทัย ไม่ใช่สมุทยสัจหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่ทุกขสัจหรือ.
ไม่ใช่สมุทัย ไม่ใช่สมุทยสัจหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่นิโรธสัจหรือ.
ไม่ใช่สมุทัย ไม่ใช่สมุทยสัจหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่มัคคสัจหรือ.
ไม่ใช่นิโรธ ไม่ใช่นิโรธสัจหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่ทุกขสัจหรือ.
ไม่ใช่นิโรธ ไม่ใช่นิโรธสัจหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่สมุทยสัจหรือ.
ไม่ใช่นิโรธ ไม่ใช่นิโรธสัจหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่มัคคสัจหรือ.
ไม่ใช่มรรค ไม่ใช่มัคคสัจหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่ทุกขสัจหรือ.
ไม่ใช่มรรค ไม่ใช่มัคคสัจหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่สมุทยสัจหรือ.
ไม่ใช่มรรค ไม่ใช่มัคคสัจหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่นิโรธสัจหรือ.
[๘๒๑] ทุกข์ คือสัจจะหรือ สัจจะ คือทุกข์หรือ.
สมุทัย คือสัจจะหรือ สัจจะ คือสมุทัยหรือ.
นิโรธ คือสัจจะหรือ สัจจะ คือนิโรธหรือ.
มรรค คือสัจจะหรือ สัจจะ คือมรรคหรือ.
[๘๒๒] ไม่ใช่ทุกข์ ไม่ใช่สัจจะหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่ทุกข์หรือ.
ไม่ใช่สมุทัย ไม่ใช่สัจจะหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่สมุทัยหรือ.

ไม่ใช่นิโรธ ไม่ใช่สัจจะหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่นิโรธหรือ.
ไม่ใช่มรรค ไม่ใช่สัจจะหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่มรรคหรือ.
[๘๒๓] ทุกข์ คือสัจจะหรือ สัจจะ คือสมุทัยหรือ.
ทุกข์ คือสัจจะหรือ สัจจะ คือนิโรธหรือ.
ทุกข์ คือสัจจะหรือ สัจจะ คือมรรคหรือ.
สมุทัย คือสัจจะหรือ สัจจะ คือทุกข์หรือ ฯลฯ.
สัจจะ คือมรรคหรือ นิโรธ คือสัจจะหรือ.
สัจจะ คือทุกข์หรือ ฯลฯ สัจจะ คือมรรคหรือ
มรรค คือสัจจะหรือ สัจจะ คือทุกข์หรือ.
มรรค คือสัจจะหรือ สัจจะ คือสมุทัยหรือ.
มรรค คือสัจจะหรือ สัจจะ คือนิโรธหรือ.
[๘๒๔] ไม่ใช่ทุกข์ ไม่ใช่สัจจะหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่สมุทัยหรือ.
ไม่ใช่ทุกข์ ไม่ใช่สัจจะหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่นิโรธหรือ.
ไม่ใช่ทุกข์ ไม่ใช่สัจจะหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่มรรคหรือ.
ไม่ใช่สมุทัย ไม่ใช่สัจจะหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่ทุกข์หรือ.
ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่มรรคหรือ.
ไม่ใช่นิโรธ ไม่ใช่สัจจะหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่ทุกข์หรือ ฯลฯ.
ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่มรรคหรือ.
ไม่ใช่มรรค ไม่ใช่สัจจะหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่ทุกข์หรือ ฯลฯ.
ไม่ใช่มรรค ไม่ใช่สัจจะหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่สมุทัยหรือ.
ไม่ใช่มรรค ไม่ใช่สัจจะหรือ ไม่ใช่สัจจะ ไม่ใช่นิโรธหรือ.
อุทเทสวาร จบ.