[๗๙๐] บุคคลใดจักกำหนดรู้ซึ่งจักขายตนะ บุคคลนั้นจักกำหนดรู้ซึ่งโสตายตนะ
หรือ?
ถูกแล้ว.
หรือว่า บุคคลใดจักกำหนดรู้ซึ่งโสตายตนะ บุคคลนั้นจักกำหนดรู้ซึ่งจักขายตนะ.
ถูกแล้ว.
บุคคลใดจักไม่กำหนดรู้ซึ่งจักขายตนะ บุคคลนั้นจักไม่กำหนดรู้ซึ่งโสตายตนะ
หรือ?
ถูกแล้ว.
หรือว่า บุคคลใดจักไม่กำหนดรู้ซึ่งโสตายตนะ บุคคลนั้นจักไม่กำหนดรู้ซึ่ง
จักขายตนะ.
ถูกแล้ว.
[๗๙๑] บุคคลใดย่อมกำหนดรู้ซึ่งจักขายตนะ บุคคลนั้นกำหนดรู้แล้วซึ่งโสตายตนะ
หรือ?
หามิได้.
หรือว่า บุคคลใดกำหนดรู้แล้วซึ่งโสตายตนะ บุคคลนั้นย่อมกำหนดอยู่ซึ่ง
จักขายตนะ.
หามิได้.
บุคคลใดย่อมไม่กำหนดรู้ซึ่งจักขายตนะ บุคคลนั้นไม่กำหนดรู้แล้วซึ่งโสตายตนะ
หรือ?
พระอรหันต์ย่อมไม่กำหนดรู้ซึ่งจักขายตนะ แต่ไม่กำหนดรู้แล้วซึ่งโสตายตนะก็หาไม่
บุคคลทั้งหลายที่เหลือเว้นท่านผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยมรรคอันเลิศ และพระอรหันต์ ย่อมไม่
กำหนดรู้จักขายตนะ และไม่กำหนดรู้แล้วซึ่งโสตายตนะ.
หรือว่า บุคคลใดไม่กำหนดรู้แล้วซึ่งโสตายตนะ บุคคลนั้นย่อมไม่กำหนดรู้ซึ่ง
จักขายตนะ.

ท่านผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยมรรคอันเลิศ ไม่กำหนดรู้แล้ว ซึ่งโสตายตนะ แต่ย่อม
ไม่กำหนดรู้ซึ่งจักขายตนะก็หาไม่ บุคคลทั้งหลายที่เหลือเว้นท่านผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรคอันเลิศ
และพระอรหันต์ ไม่กำหนดรู้แล้วซึ่งโสตายตนะ และย่อมไม่กำหนดรู้ซึ่งจักขายตนะ.
[๗๙๒] บุคคลใดย่อมกำหนดรู้ซึ่งจักขายตนะ บุคคลนั้นจักกำหนดรู้ซึ่งโสตายตนะ
หรือ?
หามิได้.
หรือว่า บุคคลใดจักกำหนดรู้ซึ่งโสตายตนะ บุคคลนั้นย่อมกำหนดรู้ซึ่งจักขายตนะ.
หามิได้.
บุคคลใดย่อมไม่กำหนดรู้ซึ่งจักขายตนะ บุคคลนั้นจักไม่กำหนดรู้ซึ่งโสตายตนะ
หรือ?
บุคคลเหล่าใดจักได้เฉพาะซึ่งมรรค บุคคลเหล่านั้นย่อมไม่กำหนดรู้ซึ่งจักขายตนะ แต่
จักไม่กำหนดรู้ซึ่งโสตายตนะก็หาไม่ พระอรหันต์และปุถุชนที่จักไม่ได้เฉพาะซึ่งมรรค ย่อมไม่
กำหนดรู้ซึ่งจักขายตนะ และจักไม่กำหนดรู้ซึ่งโสตายตนะ.
หรือว่า บุคคลใดจักไม่กำหนดรู้ซึ่งโสตายตนะ บุคคลนั้นย่อมไม่กำหนดรู้ซึ่ง
จักขายตนะ.
ท่านผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรคอันเลิศ จักไม่กำหนดรู้ซึ่งโสตายตนะ แต่ย่อมไม่กำหนด
รู้ซึ่งจักขายตนะก็หาไม่ พระอรหันต์และปุถุชนที่จักไม่ได้เฉพาะซึ่งมรรค จักไม่กำหนดรู้ซึ่ง
โสตายตนะ และย่อมไม่กำหนดรู้ซึ่งจักขายตนะ.
[๗๙๓] บุคคลใด กำหนดรู้แล้วซึ่งจักขายตนะ บุคคลนั้นจักกำหนดรู้ซึ่ง
โสตายตนะหรือ?
หามิได้.
หรือว่า บุคคลใดจักกำหนดรู้ซึ่งโสตายตนะ บุคคลนั้นได้กำหนดรู้แล้วซึ่ง
จักขายตนะ
หามิได้.
บุคคลใดไม่กำหนดรู้แล้วซึ่งจักขายตนะ บุคคลนั้นจักไม่กำหนดรู้ซึ่งโสตายตนะ
หรือ?

บุคคลเหล่าใดจักได้เฉพาะซึ่งมรรค บุคคลเหล่านั้นจักไม่กำหนดรู้แล้วซึ่งจักขายตนะ
แต่จักไม่กำหนดรู้ซึ่งโสตายตนะก็หาไม่ ท่านผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยมรรคอันเลิศและปุถุชนที่
จักไม่ได้เฉพาะซึ่งมรรค ไม่กำหนดรู้แล้วซึ่งจักขายตนะ และจักไม่กำหนดรู้ซึ่งโสตายตนะ.
หรือว่า บุคคลใดจักไม่กำหนดรู้ซึ่งโสตายตนะ บุคคลนั้นไม่กำหนดรู้แล้วซึ่ง
จักขายตนะ.
พระอรหันต์จักไม่กำหนดรู้ซึ่งโสตายตนะ แต่ไม่กำหนดรู้แล้วซึ่งจักขายตนะก็หาไม่ ท่าน
ผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยมรรคอันเลิศ และปุถุชนที่จักไม่ได้เฉพาะซึ่งมรรค จักไม่กำหนดรู้ซึ่ง
โสตายตนะ และไม่กำหนดรู้แล้วซึ่งจักขายตนะ.
ปริญญาวาร จบ.
อายตนยมก จบ.
————

ธาตุยมก
ปัณณัตติวาร
[๗๙๔] ธาตุ ๑๘ คือ
๑. จักขุธาตุ
๒. โสตธาตุ
๓. ฆานธาตุ
๔. ชิวหาธาตุ
๕. กายธาตุ
๖. รูปธาตุ
๗. สัททธาตุ
๘. คันธธาตุ
๙. รสธาตุ
๑๐. โผฏฐัพพธาตุ
๑๑. จักขุวิญญาญธาตุ
๑๒. โสตวิญญาณธาตุ
๑๓. ฆานวิญญาณธาตุ
๑๔. ชิวหาวิญญาณธาตุ
๑๕. กายวิญญาณธาตุ
๑๖. มโนธาตุ
๑๗. มโนวิญญาณธาตุ
๑๘. ธัมมธาตุ
อุทเทสวาร
[๗๙๕] จักขุ คือ จักขุธาตุหรือ จักขุธาตุ คือจักขุหรือ?
โสต คือโสตธาตุหรือ โสตธาตุ คือโสตหรือ ฯลฯ.

จักขุ คือ จักขุวิญญาณธาตุหรือ จักขุวิญญาณธาตุ คือจักขุวิญญาณหรือ ฯลฯ.
มโน คือมโนวิญญาณธาตุหรือ มโนธาตุ คือมโนหรือ?
มโนวิญญาณ คือมโนวิญญาณธาตุหรือ มโนวิญญาณธาตุ คือมโนวิญญาณหรือ?
ธรรม คือธัมมธาตุหรือ ธัมมธาตุ คือธรรมหรือ?
[๗๙๖] ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ไม่ใช่จักขุธาตุ ไม่ใช่จักขุหรือ?
ไม่ใช่โสต ไม่ใช่โสตธาตุหรือ ไม่ใช่โสตธาตุ ไม่ใช่โสตหรือ ฯลฯ?
ไม่ใช่จักขุวิญญาณ ไม่ใช่จักขุวิญญาณธาตุหรือ ไม่ใช่จักขุวิญญาณธาตุ ไม่ใช่
จักขุวิญญาณหรือ?
ไม่ใช่มโน ไม่ใช่มโนธาตุหรือ ไม่ใช่มโนธาตุ ไม่ใช่มโนหรือ?
ไม่ใช่มโนวิญญาณ ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุหรือ ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุ ไม่ใช่
มโนวิญญาณหรือ?
ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ไม่ใช่ธัมมธาตุ ไม่ใช่ธรรมหรือ?
[๗๙๗] จักขุ คือจักขุธาตุหรือ ธาตุ คือโสตธาตุหรือ ฯลฯ
จักขุ คือจักขุธาตุ ธาตุเป็นธัมมธาตุหรือ?
จักรอันได้ผูกไว้แล้วในอายตนยมก ฉันใด จักรในธาตุยมกนี้ก็พึงผูกฉันนั้น.
[๗๙๘] ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่โสตธาตุ
หรือ?
ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ฆานธาตุหรือ ฯลฯ?
ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ฯลฯ?
ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ฯลฯ?
ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุหรือ?
พึงผูกจักรนัย
[๗๙๙] จักขุ คือธาตุหรือ ธาตุ คือจักขุหรือ?
โสต คือธาตุหรือ ธาตุ คือโสตหรือ?
ฆานะ ชิวหา กายะ รูปะ สัททะ คันธะ รสะ โผฏฐัพพะ.
จักขุวิญญาณ คือธาตุหรือ ธาตุ คือจักขุวิญญาณหรือ?

โสตวิญญาณ คือธาตุหรือ ธาตุ คือโสตวิญญาณหรือ?
ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ.
มโน คือธาตุหรือ ธาตุ คือมโนหรือ?
มโนวิญญาณ คือธาตุหรือ ธาตุ คือมโนวิญญาณหรือ?
ธรรม คือธาตุหรือ ธาตุ คือธรรมหรือ.
[๘๐๐] ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่จักขุหรือ?
ไม่ใช่โสต ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่โสตหรือ?
ไม่ใช่ฆานะ ไม่ใช่ชิวหา ไม่ใช่กายะ ไม่ใช่รูปะ ไม่ใช่สัททะ ไม่ใช่คันธะ
ไม่ใช่รสะ ไม่ใช่โผฏฐัพพะ.
ไม่ใช่จักขุวิญญาณ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่จักขุวิญญาณหรือ?
ไม่ใช่โสตวิญญาณ ไม่ใช่ฆานวิญญาณ ไม่ใช่ชิวหาวิญญาณ.
ไม่ใช่กายวิญญาณ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่กายวิญญาณหรือ?
ไม่ใช่มโน ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่มโนหรือ?
ไม่ใช่มโนวิญญาณ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่มโนวิญญาณหรือ?
ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ธรรมหรือ?
[๘๐๑] จักขุ คือธาตุหรือ ธาตุ คือโสตหรือ ฯลฯ?
จักขุ คือธาตุหรือ ธาตุ คือธรรมหรือ ฯลฯ.
ธรรม คือธาตุหรือ ธาตุ คือจักขุหรือ ฯลฯ.
ธรรม คือธาตุหรือ ธาตุ คือมโนวิญญาณหรือ?
พึงผูกจักรนัย.
[๘๐๒] ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่โสตหรือ?
ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ฆานะหรือ ฯลฯ?
ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ธรรมหรือ ฯลฯ?
ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่จักขุหรือ ฯลฯ?
ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่มโนวิญญาณหรือ?
พึงผูกจักรนัย.
อุทเทสวาร จบ.

นิทเทสวาร
ปทโสธนวาร
[๘๐๓] จักขุ คือจักขุธาตุหรือ?
ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุ เรียกว่า จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุ จักขุธาตุ เรียกว่า จักขุด้วย
เรียกว่า จักขุธาตุด้วย.
จักขุธาตุ คือจักขุหรือ?
ถูกแล้ว.
โสต คือโสตธาตุหรือ?
ทิพพโสต ตัณหาโสต เรียกว่า โสต ไม่ใช่โสตธาตุ โสตธาตุ เรียกว่า โสตด้วย
เรียกว่า โสตธาตุด้วย.
โสตธาตุ คือโสตหรือ?
ถูกแล้ว.
ฆานะ คือฆานธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ฆานธาตุ คือฆานะหรือ?
ถูกแล้ว.
แม้ชิวหา ก็เช่นเดียวกับฆานธาตุ.
กาย คือกายธาตุหรือ?
เว้นจากกายธาตุเสียแล้ว กายที่เหลือเรียกว่า กาย ไม่ใช่กายธาตุ กายธาตุ เรียกว่า
กายด้วย เรียกว่า กายธาตุด้วย.
กายธาตุ คือกายหรือ?
ถูกแล้ว.
รูป คือรูปธาตุหรือ?
เว้นรูปธาตุเสีย รูปที่เหลือเรียกว่า รูป ไม่ใช่รูปธาตุ รูปธาตุ เรียกว่า รูปด้วย
เรียกว่า รูปธาตุด้วย.

รูปธาตุ คือรูปหรือ?
ถูกแล้ว.
สัททะก็เช่นเดียวกับฆานะ.
คันธะ คือคันธธาตุหรือ?
ศีลคันธะ สมาธิคันธะ ปัญญาคันธะ เรียกว่า คันธะ ไม่ใช่คันธธาตุ คันธธาตุ
เรียกว่า คันธะด้วย เรียกว่า คันธธาตุด้วย.
คันธธาตุ คือคันธะหรือ?
ถูกแล้ว.
รส คือรสธาตุหรือ?
อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรส เรียกว่า รส ไม่ใช่รสธาตุ รสธาตุ เรียกว่า รสด้วย
เรียกว่า รสธาตุด้วย.
รสธาตุ คือรสหรือ?
ถูกแล้ว.
โผฏฐัพพะก็เช่นเดียวกับฆานะ.
จักขุวิญญาณ คือจักขุวิญญาณธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
จักขุวิญญาณธาตุ คือจักขุวิญญาณหรือ?
ถูกแล้ว.
โสตวิญญาณ ฯลฯ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ.
มโน คือมโนธาตุหรือ?
เว้นมโนธาตุเสียแล้ว มโนที่เหลือ เรียกว่า มโน ไม่ใช่มโนธาตุ มโนธาตุ เรียกว่า
มโนด้วย เรียกว่า มโนธาตุด้วย.
มโนธาตุ คือมโนหรือ?
ถูกแล้ว.
มโนวิญญาณ คือมโนวิญญาณหรือ?
ถูกแล้ว.

มโนวิญญาณธาตุ คือมโนวิญญาณหรือ?
ถูกแล้ว.
ธรรม คือธัมมธาตุหรือ?
เว้นธัมมธาตุเสียแล้ว ธรรมที่เหลือ เรียกว่า ธรรม ไม่ใช่ธัมมธาตุ ธัมมธาตุ เรียกว่า
ธรรมด้วย เรียกว่า ธัมมธาตุด้วย.
ธัมมธาตุ คือธรรมหรือ?
ถูกแล้ว.
[๘๐๔] ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่จักขุธาตุ ไม่ใช่จักขุหรือ?
ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุ เรียกว่า จักขุ เว้นจักขุและจักขุธาตุเสียแล้ว
ธาตุที่เหลือไม่ใช่จักขุ และไม่ใช่จักขุธาตุ.
ไม่ใช่โสต ไม่ใช่โสตธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่โสตธาตุ ไม่ใช่โสตหรือ?
ทิพพโสต ตัณหาโสต ไม่ใช่โสตธาตุ เรียกว่า โสต เว้นโสตและโสตธาตุเสียแล้ว
ธาตุที่เหลือไม่ใช่โสต และไม่ใช่โสตธาตุ.
ไม่ใช่ฆานะ ไม่ใช่ฆานธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่ฆานธาตุ ไม่ใช่ฆานะหรือ?
ถูกแล้ว.
ท่านย่อคำว่า อามนฺตา ไว้ทั้งสองส่วน.
ไม่ใช่ชิวหา ฯลฯ ไม่ใช่กาย ไม่ใช่กายธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่กายธาตุ ไม่ใช่กายหรือ?

เว้นกายธาตุเสียแล้ว กายที่เหลือ ไม่ใช่กายธาตุ เรียกว่า กาย เว้นกายและกายธาตุ
เสียแล้ว กายที่เหลือไม่เรียกว่า กาย และไม่เรียกว่า กายธาตุ.
ไม่ใช่รูป ไม่ใช่รูปธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่รูปธาตุ ไม่ใช่รูปหรือ?
เว้นรูปธาตุเสียแล้ว รูปที่เหลือ ไม่เรียกว่า รูปธาตุ เรียกว่า รูป เว้นรูปและรูปธาตุ
เสียแล้ว รูปที่เหลือ ไม่เรียกว่า รูป และไม่เรียกว่า รูปธาตุ.
ไม่ใช่สัททะ ฯลฯ ไม่ใช่คันธะ ไม่ใช่คันธธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่คันธธาตุ ไม่ใช่คันธะหรือ?
ศีลคันธะ สมาธิคันธะ ปัญญาคันธะ ไม่ใช่คันธธาตุ เรียกว่า คันธะ เว้นคันธะ
และคันธธาตุเสียแล้ว คันธะที่เหลือไม่เรียกว่า คันธะ และไม่เรียกว่า คันธธาตุ.
ไม่ใช่รส ไม่ใช่รสธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่รสธาตุ ไม่ใช่รสหรือ?
อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรส ไม่ใช่รสธาตุ เรียกว่า รส เว้นรสและรสธาตุเสียแล้ว
รสที่เหลือไม่เรียกว่า รส และไม่เรียกว่ารสธาตุ.
ไม่ใช่โผฏฐัพพะ ฯลฯ ไม่ใช่จักขุวิญญาณ ไม่ใช่จักขุวิญญาณธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่จักขุวิญญาณธาตุ ไม่ใช่จักขุวิญญาณหรือ?
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่โสตวิญญาณ ไม่ใช่ฆานวิญญาณ ไม่ใช่ชิวหาวิญญาณ ไม่ใช่
กายวิญญาณ.
ถูกแล้ว.
ไม่ใช่มโน ไม่ใช่มโนธาตุหรือ?
ถูกแล้ว.