พึงแจก ๗ วาระ (วาระที่ ๘-๑๔) ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆมูลกะ
ด้วยเหตุนี้.
[๒๑๙๓] ๑๕. สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม และอนิทัสสนอัปปฏิธรรม เกิดขึ้น เพราะนเหตุ-
ปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยขันธ์ที่เป็น
อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ซึ่งเป็นอเหตุกะ และมหาภูตรูปทั้งหลาย.
ในอเหตุกปฏิสนธิขณะ กฏัตตารูป ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม
อาศัยขันธ์ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม และมหาภูตรูปทั้งหลาย.
จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็นสนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย ที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และ
อาโปธาตุ.
รูปายตนะ อาศัยโผฏฐัพพายตนะ และอาโปธาตุ.
พาหิรรูป... อาหารสมุฏฐานรูป... อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ.
ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย กฏัตตารูป ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆ-
ธรรม อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และอาโปธาตุ.
ผู้มีปัญญา ๗ วาระ (วาระที่ ๑๕๒๑) ให้พิสดารด้วยเหตุนี้.
๒. นอารัมมณปัจจัย
[๒๑๙๔] ๒. อนิทัสสนสัปปฏธรรม อาศัยอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะนอารัมมณปัจจัย

คือ มหาภูตรูป ๒ อาศัยมหาภูตรูป ๑ ที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม,
มหาภูตรูป ๑ อาศัยมหาภูตรูป ๒.
จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็นอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายที่เป็นอนิทสัสนสัปปฏิฆธรรม.
จักขายตนะ ฯลฯ รสายตนะ อาศัยโผฏฐัพพายตนะ.
พาหิรรูป... อาหารสมุฏฐานรูป... อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ.
ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย มหาภูตรูป ๒ อาศัยมหาภูตรูป ๑ ที่เป็น
อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม, มหาภูตรูป ๑ อาศัยมหาภูตรูป ๒.
พึงยัง ๗ วาระ (วาระที่ ๑-๗ ) ที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆมูลกะ ให้
พิสดารด้วยเหตุนี้.
[๒๑๙๕] ๘. อนิทัสสนอัปปธรรม อาศัยอนิทัสสน-
อัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะนอารัมมณปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยขันธ์
ทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม.
ในปฏิสนธิขณะกฏัตตารูป ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยขันธ์
ทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม.
หทยวัตถุ อาศัยขันธ์ทั้งหลาย.
จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็นอนิทัสสน-
อัปปฏิฆธรรม อาศัยอาโปธาตุ.

อินทรีย์รูป กวฬีการาหาร อาศัยอาโปธาตุ.
พาหิรรูป... อาหารสมุฏฐานรูป... อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ.
ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็น
อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยอาโปธาตุ.
พึงยังแม้ ๗ วาระ (วาระที่ ๘-๑๔) ในอนิทัสสนอัปปฏิฆมูลกะ ให้
พิสดารด้วยเหตุนี้.
[๒๑๙๖] ๑๕. สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม และอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะ
นอารัมมณปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยขันธ์ที่เป็น
อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม และมหาภูตรูปทั้งหลาย
ในปฏิสนธิขณะ กฏัตตารูป ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัย
ขันธ์เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม และมหาภูตรูปทั้งหลาย.
จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็นสนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และ
อาโปธาตุ.
รูปายตนะ อาศัยโผฏฐัพพายตนะ และอาโปธาตุ.
พาหิรรูป... อาหารสมุฏฐานรูป... อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ.

ส่วนอสัญญสัตวทั้งหลาย กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็น
สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม
และอาโปธาตุ.
ในฆฏนา พึงแจกทั้ง ๗ วาระ (วาระที่ ๑๕-๒๑) ด้วยเหตุนี้.
๓. นอธิปติปัจจัย ฯลฯ ๖. นอัญญมัญญปัจจัย
[๒๑๙๗] ๑. อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะนอธิปติปัจจัย เหมือนกับ สหชาตปัจจัย.
เพราะนอนันตรปัจจัย เพราะนสมนันตรปัจจัย เพราะ
นอัญญมัญญปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็นอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนสัปฏิฆธรรม.
จักขายตนะ ฯลฯ รสายตนะ อาศัยโผฏฐัพพายตนะ.
พาหิรรูป... อาหารสมุฏฐานรูป... อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ.
ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็น
อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย.
พึงแจกเป็น ๒ วาระ ด้วยเหตุนี้.
๗. นอุปนิสสยปัจจัย ฯลฯ ๑๐. นอาเสวนปัจจัย
เพราะนอุปนิสสยปัจจัย เพราะนปุเรชาตปัจจัย เพราะ
นปัจฉาชาตปัจจัย เพราะนอาเสวนปัจจัย

๑๑. นกัมมปัจจัย ฯลฯ ๑๔. นอินทริยปัจจัย
ฯลฯ เพราะนกัมมปัจจัย.
คือ พาหิรรูป... อาหารสมุฏฐานรูป... อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ.
มหาภูตรูป ๒ อาศัยมหาภูตรูป ๑ ที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม,
มหาภูตรูป ๑ อาศัยมหาภูตรูป ๒.
อุปาทารูปที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย
ที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม.
พึงแจกกัมมปัจจัยแล้ว กระทำเป็น ๒๑ วาระ ด้วยนกัมมปัจจัยนั่นเอง
ฯลฯ เพราะนวิปากปัจจัย ปฏิสนธิก็ดี กฏัตตารูปก็ดี ไม่มี พึง
กระทำในปัญจโวการภพเท่านั้น.
ฯลฯ เพราะนอาหารปัจจัย
คือ พาหิรรูป... อุตุสมุฏฐานรูป... ส่วนอสัญญส่วนทั้งหลาย
ฯลฯ
พึงแจก ๒ วาระ ด้วยเหตุนี้.
ฯลฯ เพราะนอินทริยปัจจัย
คือ พาหิรรูป... อาหารสมุฏฐานรูป... อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ.
มหาภูตรูป ๑ ที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ฯลฯ.
ส่วนอสัญญสัตว์ทั้ง รูปชีวิตินทรีย์ อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย ฯลฯ.
พึงแจกวาระทั้งปวง.

๑๕. นฌานปัจจัย
เพราะนฌานปัจจัย
คือ พาหิรรูป...ฯลฯ อาหารสมุฏฐานรูป... อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ
ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย มหาภูตรูป ๑ ฯลฯ.
พึงแจกทั้ง ๗ วาระ.
[๒๑๙๘] ๒. อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสนอัป-
ปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะนฌานปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วยปัญจวิญญาณ ขันธ์ ๒
ฯลฯ พาหิรรูป ฯลฯ อาหารสมุฏฐานรูป ฯลฯ อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ ส่วน
อสัญญสัตว์ทั้งหลาย กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป ซึ่งเป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม
อาศัยอาโปธาตุ.
พึงแจก ๗ วาระ ด้วยเหตุนี้.
[๒๑๙๙] ๓. สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสนสัป-
ปฏิฆธรรม และอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะนฌานปัจจัย
คือ พาหิรรูป ฯลฯ อาหารสมุฏฐานรูป ฯลฯ อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ
ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็นสนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และ
อาโปธาตุ.
พึงแจกทั้ง ๗ วาระ อย่างนี้.
๑๖. นมัคคปัจจัย ฯลฯ ๒๐. โนวิคตปัจจัย
เพราะนมัคคปัจจัย เหมือนกับ นเหตุปัจจัย พึงกระทำให้เต็ม
โมหะ ไม่มี.
เพราะนสัมปยุตตปัจจัย เพราะนวิปปยุตตปัจจัย

พึงใส่ให้เต็ม.
เพราะโนนัตถิปัจจัย เพราะโนวิคตปัจจัย
การนับจำนวนวาระในปัจจนียะ
[๒๒๐๐] ในเหตุปัจจัย มี ๒๑ วาระ ในนอารัมมณปัจจัย มี
๒๑ วาระ ในนอธิปติปัจจัย มี ๒๑ วาระ ในปัจจัยทั้งปวง มี ๒๑ วาระ ใน
โนนัตถิปัจจัย มี ๒ วาระ ในโนวิคตปัจจัย มี ๒๑ วาระ.
พึงนับอย่างนี้.
ปัจจนียนัย จบ
อนุโลมปัจจนียนัย
การนับจำนวนวาระในปัจจนียะ
[๒๒๐๑] เพราะเหตุปัจจัย ในนอารัมมณปัจจัย มี ๒๑ วาระ...ใน
นอธิปติปัจจัย มี ๒๑ วาระ ฯลฯ โนนวิปากปัจจัย มี ๒๑ วาระ ในนสัมปยุตตปัจจัย
มี ๒๑ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๒๑ วาระ ในโนนัตถิปัจจัย มี ๒๑ วาระ
ในโนวิคตปัจจัย มี ๒๑ วาระ.
พึงนับอย่างนี้.
อนุโลมปัจจนียนัย จบ
ปัจจนียานุโลมนัย
การนับจำนวนวาระในปัจจนียานุโลม
[๒๒๐๒] เพราะนเหตุปัจจัย ในอารัมมณปัจจัย มี ๒๑ วาระ ...ใน
อนันตรปัจจัย มี ๑ วาระ ในสมนันตรปัจจัย มี ๑ วาระ ในสหชาตปัจจัย

มี ๒๑ วาระ ฯลฯ ในฌานปัจจัย มี ๒๑ วาระ ในมัคคปัจจัย มี ๒๑ วาระ ใน
สัมปยุตตปัจจัย มี ๑ วาระ ในวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ วาระ ในอัตถิปัจจัย
มี ๒๑ วาระ ในนัตถิปัจจัย มี ๑ วาระ ในวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ ในอวิคตปัจจัย
มี ๒๑ วาระ.
พึงนับอย่างนี้.
ปัจจนียานุโลมนัย จบ
ปฏิจจวาระ จบ
สหชาตวาระก็ดี ปัจจัยวาระก็ดี นิสสยวาระก็ดี เหมือนกับ ปฏิจจวาระ
สังสัฏฐวาระก็ดี สัมปยุตตวาระก็ดี พึงกระทำในอรูปภูมิเท่านั้น.

ปัญหาวาระ
อนุโลมนัย
๑. เหตุปัจจัย
[๒๒๐๓] ๑. อนิทัสสนอัปปธรรมเป็นปัจจัยแก่อนิทัสสน-
อัปปฏิฆธรรม ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย
คือ เหตุทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เป็นปัจจัยแก่สัปปยุตต-
ขันธ์ และจิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ด้วยอำนาจ
ของเหตุปัจจัย.
ในปฏิสนธิขณะเหตุทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เป็นปัจจัย
แก่สัมปยุตตขันธ์ และกฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ด้วย
อำนาจของเหตุปัจจัย.
[๒๒๐๔] ๒. อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เป็นปัจจัยแก่สนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย
คือ เหตุทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เป็นปัจจัยแก่จิตต-
สมุฏฐานรูปทั้งหลายที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย.
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ.
ในอนิทัสสนอัปปฏิฆมูลกะ พึงแจกเป็น ๗ วาระ ด้วยเหตุนี้.

๒. อารัมมณปัจจัย
[๒๒๐๕] ๑. สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เป็นปัจจัยแก่อนิทัสสน-
อัปปฏิฆธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย
คือ บุคคลพิจารณาเห็นรูป โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็น
อนัตตา ย่อมยินดี ย่อมเพลิดเพลินยิ่ง เพราะปรารภรูปนั้น ราคะ ย่อมเกิด
ขึ้น ทิฏฐิ ฯลฯ วิจิกิจฉา ฯลฯ อุทธัจจะ ฯลฯ โทมนัส ย่อมเกิดขึ้น.
บุคคลเห็นรูปด้วยทิพยจักษุ.
รูปายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย.
ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เป็นปัจจัยแก่อิทธิวิญญาณ
แก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ แก่อนาคตังสญาณ แก่อาวัชชนะ ด้วยอำนาจของ
อารัมมมณปัจจัย.
[๒๒๐๖] ๒. อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เป็นปัจจัยแก่อนิทัสสน-
อัปปฏิฆธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย
คือ บุคคลพิจารณาจักษุ ฯลฯ กายะ ฯลฯ เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ
โดยความเป็นของไม่เที่ยง ฯลฯ โทมนัส ย่อมเกิดขึ้น.
บุคคลฟังเสียงด้วยทิพโสตธาตุ.
สัททายตนะ เป็นปัจจัยแก่โสตวิญญาณ โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัย
แก่กายวิญญาณ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เป็นปัจจัยแก่
อิทธิวิธญาณ แก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ แก่อนาคตังสญาณ แก่อาวัชชนะ
ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย.