๒๐. สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และอนิทัสสนอัปปฏิฆ-
ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม อาศัยขันธ์ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม และมหาภูตรูปทั้งหลาย.
ในปฏิสนธิขณะ กฏัตตารูป ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และ
อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยขันธ์ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม และมหา-
ภูตรูปทั้งหลาย.
จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆ-
ธรรม และอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม และอาโปธาตุ.
รูปายตนะ จักขายตนะ รสายตนะ อาศัยโผฏฐัพพายตนะ และ
อาโปธาตุ.
๒๑. สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม และอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสนสัปปฏิฆ-
ธรรม และอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม, อนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม และอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยขันธ์ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆ-
ธรรม และมหาภูตรูปทั้งหลาย.

ในปฏิสนธิขณะ กฏัตตารูป ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม และอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยขันธ์ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆ-
ธรรม และมหาภูตรูปทั้งหลาย.
จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็นสนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม, อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัย
มหาภูตรูปทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และอาโปธาตุ.
รูปายตนะ จักขายตนะ ฯลฯ รสายตนะ อินทรีย์รูป กวฬีการาหาร
อาศัยโผฏฐัพพายตนะ และอาโปธาตุ.
๒. อารัมมณปัจจัย
[๒๑๗๘] ๑. อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสน-
อัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ฯลฯ.
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม
ฯลฯ ขันธ์ ๒ ฯลฯ.
ฯลฯ ขันธ์ทั้งหลาย อาศัยหทยวัตถุ.
๓. อธิปติปัจจัย
[๒๑๗๙] ๑. อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะอธิปติปัจจัย

คือ มหาภูตรูป ๒ อาศัยมหาภูตรูป ๑ ที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม
มหาภูตรูป ๑ อาศัยมหาภูตรูป ๒.
จิตตสมุฏฐานรูป ที่เป็นอุปาทารูป อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายที่เป็น
อนิทสัสนสัปปฏิฆธรรม.
พึงจำแนกเป็น ๗ วาระ (วาระที่ ๑- ๗) ด้วยเหตุนี้ ในอนิทัสสน-
สัปปฏิฆมูลกะ ปริโยสานบทไม่มี.
[๒๑๘๐] ๘. อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสน-
อัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะอธิปติปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม
อาศัยขันธ์ ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ขันธ์ ๒ ฯลฯ จิตตสมุฏฐานรูปที่
เป็นอุปาทารูป ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยอาโปธาตุ.
พึงจำแนกเป็น ๗ วาระ (วาระที่ ๘-๑๔) ในอนิทัสสนอัปปฏิฆมูลกะ
ด้วยเหตุนี้ ปริโยสานบทไม่มี.
[๒๑๘๑] ๙. สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม และอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะอธิปติ-
ปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยขันธ์
ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม และมหาภูตรูปทั้งหลาย จิตตสมุฏฐานรูป

ที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย ที่
เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม และอาโปธาตุ.
พึงจำแนกเป็นแม้ ๗ วาระ (วาระที่ ๑๕๒๑) ด้วยเหตุนี้
๔. อนันตรปัจจัย ฯลฯ ๕. สมนันตรปัจจัย
[๒๑๘๒] ๑. อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสน-
อัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะอนันตรปัจจัย เพราะสมนันตรปัจจัย
เหมือนกับอารัมมณปัจจัย.
๖. สหชาตปัจจัย
[๒๑๘๓] ๑. อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะสหชาตปัจจัย
คือ มหาภูตรูป ๒ อาศัยมหาภูตรูป ๑ ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม,
มหาภูตรูป ๑ อาศัยมหาภูตรูป ๒, จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูปที่เป็นอุปาทารูป
ที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆ-
ธรรม จักขายตนะ ฯลฯ รสายตนะ อาศัยโผฏฐัพพายตนะ. พาหิรรูป ฯลฯ
อาหารสมุฏฐานรูป ฯลฯ อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ.
ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย มหาภูตรูป ๒ อาศัยมหาภูตรูป ๑ ฯลฯ
พึงจำแนกเป็น ๗ วาระ (วาระที่ ๑-๗) ที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆมูลกะ
ด้วยเหตุนี้.

[๒๑๘๘] ๘. อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสน-
อัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะสหชาตปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม
อาศัย ขันธ์ ๑ ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ฯลฯ ขันธ์ ๒ ฯลฯ.
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ และกฏัตตารูป ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม
อาศัยขันธ์ ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ฯลฯ ขันธ์ ๒ ฯลฯ.
หทยวัตถุ อาศัยขันธ์ทั้งหลาย, ขันธ์ทั้งหลาย อาศัยหทยวัตถุ.
จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูป ที่เป็นอุปทารูป ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆ-
ธรรม อาศัยอาโปธาตุ.
อินทรีย์รูป กวฬีการาหาร อาศัยอาโปธาตุ.
พาหิรรูป...อาหารสมุฏฐานรูป...อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ.
ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็นอนิทัสสน-
อัปปฏิฆธรรม อาศัยอาโปธาตุ.
พึงกระทำเป็น ๗ วาระ (วาระที่ ๘-๑๔) ในอนิทัสสนอัปปฏิฆมูลกะ
ด้วยเหตุนี้.
[๒๑๘๕] ๑๕. สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม และอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะสหชาต-
ปัจจัย

คือ จิตตสมุฏฐานรูป ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยขันธ์ที่
เป็นอนิทสัสนอัปปฏิฆธรรม และมหาภูตรูปทั้งหลาย.
ในปฏิสนธิขณะ กฏัตตารูป ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัย
ขันธ์ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม และมหาภูตรูปทั้งหลาย.
จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็นสนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และ
อาโปธาตุ.
รูปายตนะ อาศัยโผฏฐัพพายตนะ และอาโปธาตุ.
พาหิรรูป. ..อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ
ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็นสนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลา ที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และ
อาโปธาตุ
พึงแจกเป็น ๗ วาระ (วาระที่ ๑๕-๒๑) ด้วยเหตุนี้.
๗. อัญญมัญญปัจจัย
[๒๑๘๖] ๑. อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรมเกิดขึ้น เพราะอัญญมัญญปัจจัย
คือ มหาภูตรูป ๒ อาศัยมหาภูตรูป ที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม
มหาภูตรูป ๑ อาศัยมหาภูตรูป ๒.

๒. อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะอัญญมัญญปัจจัย.
คือ อาโปธาตุ อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม.
๓. อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และอนิทัสสนอัปปฏิฆ-
ธรรม อาศัยอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะอัญญมัญญ-
ปัจจัย
คือ มหาภูตรูป ๒ และอาโปธาตุ อาศัยมหาภูตรูป ๑ ที่เป็น
อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ฯลฯ มหาภูตรูป ๑ และอาโปธาตุ อาศัยมหาภูตรูป ๒.
[๒๑๘๗] ๔. อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสน-
อัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะอัญญมัญญปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ฯลฯ
ขันธ์ ๒ ฯลฯ
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ และหทยวัตถุ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็น
อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ฯลฯ ขันธ์ ๒ ฯลฯ
หทยวัตถุ อาศัยขันธ์ทั้งหลาย, ขันธ์ทั้งหลาย อาศัยหทยวัตถุ.
๕. อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสน-
อัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะอัญญมัญญปัจจัย
คือ มหาภูตรูปทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอาโปธาตุ.

[๒๑๘๘] ๑. อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม และอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะ
อัญญมัญญปัจจัย
คือ มหาภูตรูป ๒ อาศัยมหาภูตรูป ๑ ที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม
และอาโปรธาตุ, มหาภูตรูป ๑ อาศัยมหาภูตรูป ๒ และอาโปรธาตุ.
๘. นิสสยปัจจัย ฯลฯ ๒๓. อวิคตปัจจัย
[๒๑๘๙] อนิทัสสนสัปปฏิฑธรรม อาศัยอนิทัสสนสัปฏิฆ-
ธรรม เกิดขึ้น เพราะนิสสยปัจจัย, เพราะ อุปนิสสยปัจจัย, เพราะ
ปุเรชาตปัจจัย, เพราะ อาเสวนปัจจัย, เพราะ กัมมปัจจัย, เพราะ
วิปากปัจจัย, เพราะ อาหารปัจจัย, เพราะ อินทริยปัจจัย, เพราะ
ฌานปัจจัย, เพราะ มัคคปัจจัย, เพราะ สัมปยุตตปัจจัย, เพราะ
วิปปยุตตปัจจัย, เพราะ อัตถิปัจจัย, เพราะ นัตถิปัจจัย, เพราะ
วิคตปัจจัย, เพราะ อวิคตปัจจัย.
การนับจำนวนวาระในอนุโลม
[๒๑๙๐] ในเหตุปัจจัย มี ๒๑ วาระ ในอารัมมณปัจจัย มี ๑
วาระ ในอธิปติปัจจัย มี ๒๑ วาระ ในอนันตรปัจจัย มี ๑ วาระ ในสมนันตร-
ปัจจัย มี ๑ วาระ ในสหชาตปัจจัย มี ๒ วาระ ในอัญญมัญญปัจจัย มี ๖
วาระ ในนิสสยปัจจัย มี ๒๑ วาระ ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๑ วาระ ใน

ปุเรชาตปัจจัย มี ๑ วาระ ในอาเสวนปัจจัย มี ๑ วาระ ในกัมมปัจจัย มี ๒๑
วาระ ในวิปากปัจจัย มี ๒๑ วาระ ในอาหารปัจจัย มี ๒๑ วาระ ในอินทริย-
ปัจจัย มี ๒๑ วาระ ในฌานปัจจัย มี ๒๑ วาระ ในมัคคปัจจัย มี ๒๑ วาระ
ในสัมปยุตตปัจจัย มี ๑ วาระ ในวิปปยุตตปัจจัย มี ๒๑ วาระ ในอัตถิปัจจัย
มี ๒๑ วาระ ในนัตถิปัจจัย มี ๑ วาระ ในวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ ในอวิคต-
ปัจจัย มี ๒๑ วาระ
พึงนับอย่างนี้.
อนุโลมนัย จบ
ปัจจนียนัย
๑. นเหตุปัจจัย
[๒๑๙๑] ๑. อนิทัสสนสัปปฏิธรรม อาศัยอนิทัสสน-
สัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย
คือ มหาภูตรูป ๒ อาศัยมหาภูตรูป ๑ ที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม,
มหาภูตรูป อาศัยมหาภูตรูป ๒.
จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูปที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆ-
ธรรม อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม.
จักขายตนะ ฯลฯ รสายตนะ อาศัยโผฏฐัพพายตนะ
พาหิรรูป... อาหารสมุฏฐานรูป...อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ.

ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย มหาภูตรูป ๒ อาศัยมหาภูตรูป ๑
ที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม, มหาภูตรูป ๑ อาศัยมหาภูตรูป ๒.
ในอนิทัสสนสัปปฏิฆมูลกะ พึงแจกแม้ ๗ วาระ (วาระที่ ๑๗)
ด้วยเหตุนี้.
[๒๐๙๒] ๘. อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิทัสสน-
อัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม
อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ซึ่งเป็นอเหตุกะ ฯลฯ ขันธ์ ๒ ฯลฯ
ในอเหตุกปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ และกฏัตตารูป ที่เป็นอนิทัสสน-
อัปปฏิฆธรรม อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม.
หทยวัตถุ อาศัยขันธ์ทั้งหลาย ขันธ์ทั้งหลาย อาศัยหทยวัตถุ.
จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็นอนิทัสสนอัป-
ปฏิฆธรรม อาศัยอาโปธาตุ.
อินทรีย์รูป กวฬีการาหาร อาศัยอาโปธาตุ.
พาหิรรูป... อาหารสมุฏฐานรูป... อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ.
ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป ที่เป็น
อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยอาโปธาตุ.
โมหะ ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ อาศัยขันธ์
ทั้งหลายที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ.