มี ๒ อย่าง คือ ที่เป็น สหชาตะ และ ปัจฉาชาตะ.
ที่เป็น สหชาตะ ได้แก่ วิบากขันธ์ที่เกิดพร้อมกัน เป็นปัจจัยแก่
จิตตสมุฏฐานรูป ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย.
ในปฏิสนธิขณะ วิบากขันธ์ เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป.
ที่เป็น ปัจฉาชาตะ ได้แก่ วิบากขันธ์ที่เกิดภายหลัง เป็นปัจจัยแก่
กายนี้ที่เกิดก่อน ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย.
๓. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรม และ
เนววิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย
คือ ขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบาก เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป
ฯลฯ ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ.
[๑๔๐๑] ๔. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธัมมธรรม
ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย
คือ ฯลฯ ขันธ์ ๒ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย.
๕. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่เนววิปากนวิปาก-
ธัมมธรรม ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย
มี ๒ อย่าง คือ ที่เป็น สหชาตะ และ ปัจฉาชาตะ
ที่เป็น สหชาตะ ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นวิปากธัมมธรรมที่เกิดพร้อมกัน
เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย.
ที่เป็น ปัจฉาชาตะ ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นวิปากธัมมธรรมที่เกิด
ภายหลัง เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย.

๖. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธัมมธรรม
และเนววิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย
คือ ขันธ์ ๑ ที่เป็นวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และ
จิตตสมุฏฐานรูป ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย ฯลฯ.
[๑๔๐๒] ๗. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่เนว-
วิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย.
มี ๕ อย่าง คือ ที่เป็น สหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาระ
และ อินทริยะ
ที่เป็น สหชาตะ ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรม
ที่เกิดพร้อมกัน เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป ด้วยอำนาจของ
อัตถิปัจจัย, ฯลฯ ขันธ์ ๒ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูป ด้วย
อำนาจของอัตถิปัจจัย. มหาภูตรูป ๑ ฯ ล ฯ.
มหาภูตรูป เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป แก่กฏัตตารูป ที่เป็น
อุปาทารูป ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย.
พาหิรรูป. . . อาหารสมุฏฐานรูป. . . อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ.
สำหรับพวกอสัญญสัตว์ มหาภูตรูป ๑ ฯลฯ.
ที่เป็น ปุเรชาตะ ได้แก่ พระอรหันต์ พิจารณาเห็นจักษุ โสตะ
ฯ ล ฯ หทยวัตถุ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ฯ ล เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ
ฟังเสียงด้วยทิพโสตธาตุ ฯ ล ฯ หทยวัตถุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นเนววิปาก-
นวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย.

ที่เป็น ปัจฉาชาตะ ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรม
ที่เกิดภายหลัง เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย.
กพฬีการาหาร เป็นปัจจัยแก่กายนี้ ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย.
รูปชีวิตินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย.
๘. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปาก-
ธรรม ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย
มี ๒ อย่าง คือ ที่เป็น สหชาตะ และ ปุเรชาตะ.
ที่เป็น สหชาตะ ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ หทยวัตถุ เป็นปัจจัยแก่
วิบากขันธ์ ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย.
ที่เป็น ปุเรชาตะ ได้แก่ พระเสกขะหรือปุถุชน พิจารณาเห็นจักษุ
โดยความเป็นของไม่เที่ยง ฯลฯ ย่อมยินดีเพลิดเพลิน. เพราะปรารภจักษุนั้น
ราคะ ย่อมเกิดขึ้น ฯลฯ โทมนัสย่อมเกิดขึ้น เมื่อกุศลและอกุศลดับแล้ว
ตทารัมมณจิตอันเป็นวิบากย่อมเกิดขึ้น ฯลฯ ย่อมพิจารณาเห็นโสตะ ฯลฯ
หทยวัตถุ ฯลฯ ตทารัมมณจิตอันเป็นวิบากย่อมเกิดขึ้น.
รูปายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักษุวิญญาณ ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย ฯลฯ
โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ.
จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ฯลฯ กายายตนะ เป็นปัจจัยแก่
กายวิญญาณ. หทยวัตถุ เป็นปัจจัยแก่วิบากขันธ์ ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย.
๙. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปาก-
ธัมมธรรม ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย
มีอย่างเดียว คือ ปุเรชาตะ ได้แก่พระเสกขะหรือปุถุชน พิจารณา
เห็นจักษุ โสตะ ฯลฯ หทยวัตถุ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ฯ ล ฯ ย่อม
ยินดี ฯลฯ โทมนัสย่อมเกิดขึ้น.

เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฯลฯ หทยวัตถุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นวิปาก-
ธัมมธรรม ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย.
[๑๔๐๓] ๑๐. วิปากธรรม และเนววิปากนวิปากธัมมธรรม
เป็นปัจจัย แก่วิปากธรรม ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย
มี อย่างเดียว คือ ที่เป็น สหชาตะ รวมกับ ปุเรชาตะ.
ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณที่เกิดพร้อมกัน และ
จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ ฯ ล ฯ ขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วยกายวิญญาณ
ฯลฯ, ขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบากและหทยวัตถุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ ฯลฯ.
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบาก และหทยวัตถุ เป็นปัจจัยแก่
ขันธ์ ๓ ฯลฯ
๑๑. วิปากธรรม และเนวิปากนวิปากธัมมธรรม
เป็นปัจจัยแก่เนววิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย
มี ๓ อย่าง คือ ที่เป็น สหชาตะ ปัจฉาชาตะ รวมกับ อาหาระ
และรวมกับ อินทริยะ.
ที่เป็น สหชาตะ ได้แก่ วิบากขันธ์และมหาภูตรูป เป็นปัจจัยแก่
จิตตสมุฏฐานรูป. ในปฏิสนธิขณะ วิบากขันธ์และมหาภูตรูป เป็นปัจจัยแก่
กฏัตตารูป.
ที่เป็น ปัจฉาชาตะ รวมกับ อาหาระ ได้แก่ วิบากขันธ์เกิด
ภายหลัง และกวฬีการาหาร เป็นปัจจัยแก่กายนะ
ที่เป็น ปัจฉาชาตะ รวมกับ อินทริยะ ได้แก่ วิบากขันธ์ที่เกิด
ภายหลังและรูปชีวิตินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป.
[๑๔๐๔] ๑๒. วิปากธัมมธรรม และเนววิปากนวิปากธัมมธรรม
ธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย

มี อย่างเดียว คือ ที่เป็น สหชาตะ รวมกับ ปุเรชาตะ.
ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่เป็นวิปากธัมมธรรมที่เกิดพร้อมกันและหทยวัตถุ
เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ ฯลฯ.
๑๓. วิปากธัมมธรรม และเนววิปากนวิปากธัมมธรรม
เป็นปัจจัยแก่เนววิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย
มี ๓ อย่าง คือ ที่เป็น สหชาตะ ปัจฉาชาตะ รวมกับ อาหาระ
และรวมกับ อินทริยะ.
ที่เป็น สหชาตะ ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นวิปากธัมมธรรมที่เกิดพร้อมกัน
และมหาภูตรูปเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป.
ที่เป็น ปัจฉาชาตะ รวมกับ อาหาระ ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นวิปาก-
ธัมมธรรมที่เกิดภายหลังและกวฬีการาหาร เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน ด้วย
อำนาจของอัตถิปัจจัย.
ที่เป็น ปัจฉาชาตะ รวมกับ อินทริยะ ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นวิปาก-
ธัมมธรรมที่เกิดมาภายหลังและรูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป.
๒๒. นัตถิปัจจัย ฯลฯ ๒๔. อวิคตปัจจัย
วิปากธัมมธรรม ฯ ล ฯ.
นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย เหมือนอนันตรปัจจัย.
อวิคตปัจจัย เหมือนอัตถิปัจจัย.
การนับจำนวนวาระในอนุโลม
สุทธมูลกนัย
[๑๔๐๕] ในเหตุปัจจัย มี ๗ วาระ. ในอารัมมณปัจจัย มี ๙ วาระ
ในอธิปติปัจจัย มี ๑๐ วาระ ในอนันตรปัจจัย มี ๗ วาระ ในสมนันตรปัจจัย

มี ๗ วาระ ในสหชาตปัจจัย มี ๑๑ วาระ ในอัญญมัญญปัจจัย มี ๗ วาระ
ในนิสสยปัจจัย มี ๑๓ วาระ ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๙ วาระ ในปุเรชาตปัจจัย
มี ๓ วาระ ในปัจฉาชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ในอาเสวนปัจจัย มี ๒ วาระ
ในกัมมปัจจัย มี ๙ วาระ ในวิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ในอาหารปัจจัย มี
มี ๗ วาระ ในอินทริยปัจจัย มี ๙ วาระ ในฌานปัจจัย มี ๗ วาระ ใน
มัคคปัจจัย มี ๗ วาระ ในสัมปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ ในวิปปยุตตปัจจัย
มี ๕ วาระ ในอัตถิปัจจัย มี ๑๓ วาระ ในนัตถิปัจจัย มี ๗ วาระ ในวิคต-
ปัจจัย มี ๗ วาระ ในอวิคตปัจจัย มี ๑๓ วาระ.
[๑๔๐๖] เพราะเหตุปัจจัย ในอธิปติปัจจัย มี ๗ วาระ. . .ในสหชาต-
ปัจจัย มี ๗ วาระ ในอัญญมัญญปัจจัย มี ๕ วาระ ในนิสสยปัจจัย มี ๗
วาระ ในวิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ในอินทริยปัจจัย มี ๗ วาระ ในมัคคปัจจัย
มี ๗ วาระ ในสัมปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ ในวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ ใน
อัตถิปัจจัย มี ๗ วาระ ในอวิคตปัจจัย มี ๗ วาระ.
การนับวาระในอนุโลมแห่งปัญหาวาระ ในกุสลติกะท่านนับไว้อย่างไร
พึงนับอย่างนั้น.
อนุโลมนัย จบ
ปัจจนียนัย
การยกปัจจัยในปัจจนียะ
[๑๔๐๗] ๑. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรม ด้วย
อำนาจของอารัมมณปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของสหชาต-
ปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัย.

๒. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธัมมธรรม ด้วย
อำนาจของอารัมมณปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของอุปนิสสย- ปัจจัย.
๓. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่เนววิปากนวิปากธัมม-
ธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของ
สหชาตปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัย ฯลฯ เป็น
ปัจจัย ด้วยอำนาจของปัจฉาชาตปัจจัย.
๔. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรม และเนว-
วิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของสหชาตปัจจัย.
[๑๔๐๘] ๕. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธัมมธรรม
ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของสหชาต-
ปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัย.
๖. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรม ด้วย
อำนาจของอารัมมณปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของอุปนิสสย-
ปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย.
๗. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่เนววิปากนวิปาก
ธัมมธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจ
ของสหชาตปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัย
ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของปัจฉาชาตปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วย
อำนาจของกัมมปัจจัย.

๘. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรมและ
เนววิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย.
๙. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธัมมธรรม
และเนววิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของสหชาตปัจจัย.
[๑๔๐๙] ๑๐. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่เนว-
วิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย
ด้วยอำนาจของสหชาตปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัยด้วยอำนาจของอุปนิสสย-
ปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของปุเรชาตปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย
ด้วยอำนาจของปัจฉาชาตะปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของอาหาร
ปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของอินทริยปัจจัย.
๑๑. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปาก.
ธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของ
สหชาตปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัย ฯลฯ
เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของปุเรชาตปัจจัย.
๑๒. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปาก-
ธัมมธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจ
ของอุปนิสสยปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของปุเรชาตปัจจัย.
[๑๔๑๐] ๑๓. วิปากธรรม และเนววิปากนวิปากธัมมธรรม
เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรม

มี ๑ อย่าง คือที่เป็น สหชาตะ รวมกับ ปุเรชาตะ (สหชาตะ+
ปุเรชาตะ)
๑๔. วิปากธรรม และเนววิปากนวิปากธัมมธรรม
เป็นปัจจัยแก่เนววิปากนวิปากธัมมธรรม
มี ๓ อย่าง คือที่เป็น สหชาตะ ปัจฉชาตะ รวมกับ อาหาระ และ
รวมกับ อินทริยะ (คือปัจฉาชาตาหารและปัจฉาชาตินทริยะ)
[๑๔๑๑] ๑๕. วิปากธัมมธรรม และเนววิปากนวิปากธัมม-
ธรรมเป็นปัจจัยแก่วิปากธัมมธรรม
มี ๑ อย่าง คือที่เป็น สหชาตะ รวมกับ ปุเรชาตะ
๑๖. วิปากธัมมธรรม และเนววิปากนวิปากธัมมธรรม
เป็นปัจจัยแก่เนววิปากนวิปากธัมมธรรม
มี ๓ อย่าง คือที่เป็น สหชาตะ ปัจฉาชาตะ รวมกับ อาหาระ
และรวมกับอินทริยะ (คือปัจฉาชาตาหารและปัจฉาชาตินทริยะ)
การนับจำนวนวาระในปัจจนียะ
สุทธมูลกนัย
[๑๔๑๒] ในนเหตุปัจจัย มี ๑๖ วาระ ในนอารัมมณปัจจัย มี ๑๖
วาระ ในนอธิปติปัจจัยมี ๑๖ วาระ ในนอนันตรปัจจัยมี ๑๖ วาระ ในน-
สมนันตรปัจจัยมี ๑๖ วาระ ในนสหชาตปัจจัย มี ๑๒ วาระ ในนอัญญมัญญ-
ปัจจัยมี ๑๒ วาระ ในนนิสสยปัจจัยมี ๑๒ วาระ ในนอุปนิสสยปัจจัยมี ๑๖

วาระ ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๑๔ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๑๖ วาระ
ในนอาเสวนปัจจัย มี ๑๖ วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๕ วาระ ในนวิปาก-
ปัจจัย มี ๑๘ วาระ ในนอาหารปัจจัย มี ๑๖ วาระ ในนอินทริยปัจจัย มี ๑๖
วาระ ในนฌานปัจจัย มี ๑๖ วาระ ในนมัคคปัจจัยมี ๑๖ วาระ ในนสัมปยุตต-
ปัจจัย มี ๑๒ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๑๐ วาระ ในโนอัตถิปัจจัย มี ๑๐
วาระ ในโนนัตถิปัจจัย มี ๑๖ วาระ ในโนวิคตปัจจัย มี ๑๖ วาระ ในโน-
อวิคตปัจจัย มี ๑๐ วาระ.
[๑๔๑๓] เพราะนเหตุปัจจัย ในนอารัมมณปัจจัย มี ๑๖ วาระ. . .
ในโนอวิคตปัจจัย มี ๑๐ วาระ.
พึงนับให้พิสดารเหมือนที่นับปัจจนียะ ในกุสลติกะ.
ปัจจนียนัย จบ
อนุโลมปัจจนัยนัย
การนับจำนวนวาระในปัจจนียะ
[๑๔๑๔] เพราะนเหตุปัจจัย ในนอารัมมณปัจจัย มี ๗ วาระ ใน
นอธิปติปัจจัย มี ๗ วาระ ในนอนันตรปัจจัย มี ๗ วาระ ในนสมนันตร-
ปัจจัย มี ๗ วาระ โนนอัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ ในนอุปนิสสย-
ปัจจัย มี ๗ วาระ ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๗ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี
๗ วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี ๗ วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๗ วาระ ในน-
วิปากปัจจัย มี ๔ วาระ ในนอาหารปัจจัย มี ๗ วาระ ในนอินทริยปัจจัย
มี ๗ วาระ ในนฌานปัจจัย มี ๗ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๗ วาระ ในน-
สัมปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ ในโนนัตถิปัจจัย
มี ๗ วาระ ในโนวิคตปัจจัย มี ๗ วาระ.