มี ๒ อย่าง คือ ที่เป็น อารัมมณปุเรชาตะ และ วัตถุปุเรชาตะ.
ที่เป็น อารัมมณปุเรชาตะ ได้แก่ พระเสกขะ หรือปุถุชน พิจารณา
เห็นจักษุ ฯ ล ฯ เพราะปรารภจักษุนั้น ราคะ ฯลฯ โทมนัสย่อมเกิดขึ้น
พิจารณาเห็นโสตะ ฯ ล ฯ หทยวัตถุ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ฯลฯ
โทมนัส ฯ ล ฯ เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฯ ล ฯ ฟังเสียงด้วยทิพโสตธาตุ.
ที่เป็นวัตถุปุเรชาตะ ได้แก่ หทยวัตถุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็น
วิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของปุเรชาตปัจจัย.
๑๑. ปัจฉาชาตปัจจัย
[๑๓๘๑] ๑. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่เนววิปากนวิปากธัมม-
ธรรม ด้วยอำนาจของปัจฉาชาตปัจจัย
คือ วิบากขันธ์ที่เกิดภายหลัง เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน ด้วย
อำนาจของปัจฉาชาตปัจจัย.
[๑๓๘๒] ๒. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่เนววิปากนวิปาก-
ธัมมธรรม ด้วยอำนาจของปัจฉาชาตปัจจัย.
๓. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่เนว-
วิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของปัจฉาชาตปัจจัย.
๑๒. อาเสวนปัจจัย
[๑๓๘๓] ๑. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธัมมธรรม
ด้วยอำนาจของอาเสวนปัจจัย

คือ ขันธ์ที่เป็นวิปากธรรมที่เกิดขึ้นก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็น
วิปากธัมมธรรมที่เกิดขึ้นหลัง ๆ ด้วยอำนาจของอาเสวนปัจจัย.
อนุโลม เป็นปัจจัยแก่โคตรภู, อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โวทาน, โคตรภู
เป็นปัจจัยแก่มรรค, โวทาน เป็นปัจจัยแก่มรรค ด้วยอำนาจของอาเสวนปัจจัย.
[๑๓๘๔] ๒. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่เนว-
วิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของอาเสวนปัจจัย
คือ ที่เกิดก่อน ๆ ฯ ล ฯ เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของอาเสวนปัจจัย.
๑๓. กัมมปัจจัย
[๑๓๘๕] ๑. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรมด้วยอำนาจ
ของกัมมปัจจัย
คือ วิปากเจตนาเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตขันธ์ ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย
ในปฏิสนธิขณะ วิปากเจตนา ฯลฯ.
๒. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่เนววิปากนวิปากธัมม-
ธรรม ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย
คือ วิปากเจตนา เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป ด้วยอำนาจของ
กัมมปัจจัย. ในปฏิสนธิขณะ วิปากเจตนา เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป ด้วยอำนาจ
ของกัมมปัจจัย, เจตนา เป็นปัจจัยแก่หทยวัตถุ ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย.
๓. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรม และเนว-
วิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย

คือ วิปากเจตนา เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตขันธ์ และจิตตสมุฏฐานรูป
ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย.
ในปฏิสนธิขณะ วิปากเจตนา เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ และ
กฏัตตารูป ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย.
[๑๓๘๖] ๔. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธัมมธรรม
ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย
คือ เจตนาที่เป็นวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตขันธ์ ด้วย
อำนาจของกัมมปัจจัย.
๕. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรม ด้วย
อำนาจของกัมมปัจจัย
มีอย่างเดียว คือ นานาขณิกะ ได้แก่ เจตนาที่เป็นวิปากธัมมธรรม
เป็นปัจจัยแก่วิบากขันธ์ ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย.
๖. วิปากกัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่เนววิปากนวิปาก
ธัมมธรรม ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย
มี ๒ อย่าง คือ ที่เป็น สหชาตะ และ นานาขณิกะ
ที่เป็น สหชาตะ ได้แก่ เจตนาที่เป็นวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่
จิตตสมุฏฐานรูป ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย.
ที่เป็น นานาขณิกะ ได้แก่ เจตนาที่เป็นวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัย
แก่กฏัตตารูป ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย.
๗. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรมและ
เนววิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย

มีอย่างเดียว คือ นานาขณิกะ ได้แก่ เจตนาที่เป็นวิปากธัมมธรรม
เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นวิบากและกฏัตตารูป ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย.
๘. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธัมมธรรม
และเนววิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย
คือ เจตนาที่เป็นวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ และ
จิตตสมุฏฐานรูป ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย.
[๑๓๘๗] ๙. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่เนว-
วิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย
คือ เจตนาที่เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตต-
ขันธ์และจิตตสมุฏฐานรูป ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย.
๑๔. วิปากปัจจัย
[๑๓๘๘] ๑. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรม ด้วย
อำนาจของวิปากปัจจัย
คือ ขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบาก เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ ด้วยอำนาจของวิปาก
ปัจจัย. ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ
๒. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่เนววิปากนวิปากธัมม-
ธรรม ด้วยอำนาจของวิปากปัจจัย
คือ วิบากขันธ์ เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป ด้วยอำนาจของวิปาก-
ปัจจัย.

ในปฏิสนธิขณะ วิบากขันธ์ เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป ด้วยอำนาจ
ของวิปากปัจจัย, ขันธ์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่หทยวัตถุ ฯลฯ
๓. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรม และเนว-
วิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของวิปากปัจจัย
คือ ขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบาก เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป ฯลฯ
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบาก เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และ
กฏัตตารูป ด้วยอำนาจของวิปากปัจจัย ฯลฯ
๑๕. อาหารปัจจัย
๑. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรม ด้วยอำ-
นาจของอาหารปัจจัย
คือ อาหารที่เป็นวิตก เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ มี ๓ วาระ.
แม้ในปฏิสนธิขณะ พึงแจกให้ได้ ๓ วาระ
๔. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธัมมธรรม
ด้วยอำนาจของอาหารปัจจัย มี ๓ วาระ.
[๑๓๘๙๑] ๗. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่เนว-
วิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของอาหารปัจจัย
คือ อาหารที่เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตต-
ขันธ์ และจิตตสมุฏฐานรูป ด้วยอำนาจของอาหารปัจจัย.
กพฬีการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้ ด้วยอำนาจของอาหารปัจจัย.
๑. เลขข้อควรวางไว้หน้า ข้อ ๑. ของอาหารปัจจัย

๑๖. อินทริยปัจจัย
[๑๓๙๐] ๑. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรม ด้วยอำ-
นาจของอินทริยปัจจัย มี ๓ วาระ.
ในปฏิสนธิขณะ ก็พึงแจก.
๔. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธัมมธรรม
ด้วยอำนาจของอินทริยปัจจัย มี ๓ วาระ.
[๑๓๙๑] ๗. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่เนว-
วิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของอินทริยปัจจัย
คือ อินทรีย์ที่เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตต-
ขันธ์และจิตตสมุฏฐาน ด้วยอำนาจของอินทริยปัจจัย.
รูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป ด้วยอำนาจของอินทริยปัจจัย.
๘. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปาก-
ธรรม ด้วยอำนาจของอินทริยปัจจัย
คือ จักขุนทรีย์ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ด้วยอำนาจของอินทริย-
ปัจจัย ฯลฯ กายินทรีย์ ฯลฯ
[๑๓๙๒] ๙. วิปากธรรม และเนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็น
ปัจจัยแก่วิปากธรรม ด้วยอำนาจของอินทริยปัจจัย
คือ จักขุนทรีย์และจักขุวิญญาณ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วย
จักขุวิญญาณ ด้วยอำนาจของอินทริยปัจจัย ฯลฯ

กายินทรีย์และกายวิญญาณ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วย
กายวิญญาณ ด้วยอำนาจของอินทริยปัจจัย.
๑๗. ฌานปัจจัย
[๑๓๙๓] ๑. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่ปากธรรม ด้วยอำ-
นาจของฌานปัจจัย มี ๓ วาระ.
๔. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธัมมธรรม
ด้วยอำนาจของฌานปัจจัย มี ๓ วาระ.
๗. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่เนว-
วิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของฌานปัจจัย
คือ องค์ฌานที่เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่สัม-
ปยุตตขันธ์และจิตตสมุฏฐานรูป ด้วยอำนาจของฌานปัจจัย.
๑๘. มัคคปัจจัย
[๑๓๙๔] ๑. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรม ด้วย
อำนาจของมัคคปัจจัย มี ๓ วาระ.
๔. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธัมมธรรม
ด้วยอำนาจของมัคคปัจจัย มี ๓ วาระ.
๗. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่เนว-
วิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของมัคคปัจจัย

คือ องค์มรรคที่เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่สัม-
ปยุตตขันธ์ และจิตตสมุฏฐานรูป ด้วยอำนาจของมัคคปัจจัย.
๑๙. สัมปยุตตปัจจัย
[๑๓๙๕] ๑. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรม ด้วยอำ-
นาจของสัมปยุตตปัจจัย
คือ ขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบาก เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ ฯลฯ ขันธ์ ๒ เป็น
ปัจจัยแก่ขันธ์ ๒.
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ
[๑๓๙๖] ๒. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธัมมธรรม
ด้วยอำนาจของสัมปยุตตปัจจัย
๓. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่เนว-
วิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของสัมปยุตตปัจจัย
คือ ฯลฯ ขันธ์ ๒ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ ด้วยอำนาจของสัมปยุตตปัจจัย.
๒๐. วิปปยุตตปัจจัย
[๑๓๙๗] ๑. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่เนววิปากนวิปากธัมม-
ธรรม ด้วยอำนาจของวิปปยุตตปัจจัย
มี ๒ อย่าง คือ ที่เป็น สหชาตะ และ ปัจฉาชาตะ

ที่เป็น สหชาตะ ได้แก่ วิบากขันธ์ที่เกิดพร้อมกัน เป็นปัจจัยแก่
จิตตสมุฏฐานรูป. ในปฏิสนธิขณะ วิบากขันธ์ เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป.
ที่เป็น ปัจฉาชาตะ ได้แก่ วิบากขันธ์ที่เกิดภายหลังเป็นปัจจัยแก่
กายนี้ที่เกิดก่อน ด้วยอำนาจของวิปปยุตตปัจจัย.
[๑๓๙๘] ๒. วิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่เนววิปากนวิปาก-
ธัมมธรรม ด้วยอำนาจของวิปปยุตตปัจจัย
มี ๒ อย่าง คือ ที่เป็น สหชาตะ และ ปัจฉาชาตะ
ที่เป็น สหชาตะ ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นวิปากธัมมธรรมที่เกิดพร้อมกัน
เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป ด้วยอำนาจของวิปปยุตตปัจจัย.
ที่เป็น ปัจฉาชาตะ ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นวิปากธัมมธรรมที่เกิดภายหลัง
เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน ด้วยอำนาจของวิปปยุตตปัจจัย.
[๑๓๙๙] ๓. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่เนว-
วิปากนวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของวิปปยุตตปัจจัย
มี ๓ อย่าง คือ ที่เป็น สหชาตะ ปุเรชาตะ และ ปัจฉาชาตะ
ที่เป็น สหชาตะ ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรมที่
เกิดพร้อมกัน เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป ด้วยอำนาจของวิปปยุตตปัจจัย.
ที่เป็น ปุเรชาตะ ได้แก่ หทยวัตถุที่เกิดก่อนเป็นปัจจัยแก่เนววิปาก-
นวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของวิปปยุตตปัจจัย.
ที่เป็น ปัจฉาชาตะ ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรม
ที่เกิดภายหลัง เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน ด้วยอำนาจของวิปปยุตตปัจจัย.

๔. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปาก-
ธรรม ด้วยอำนาจของวิปปยุตตปัจจัย
มี ๒ อย่าง คือ ที่เป็น สหชาตะ และ ปุเรชาตะ.
ที่เป็น สหชาตะ ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ หทยวัตถุที่เกิดพร้อมกัน
เป็นปัจจัยแก่วิบากขันธ์ ด้วยอำนาจของวิปปยุตตปัจจัย.
ที่เป็น ปุเรชาตะ ได้แก่ จักขายตนะที่เกิดก่อน เป็นปัจจัยแก่
จักขุวิญญาณ ฯลฯ กายาตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ. หทยวัทถุ เป็นปัจจัย
แก่วิบากขันธ์ ด้วยอำนาจของวิปปยุตตปัจจัย.
๕. เนววิปากนวิปากธัมมธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปาก-
ธัมมธรรม ด้วยอำนาจของวิปปยุตตปัจจัย
มีอย่างเดียว คือ ปุเรชาตะ ได้แก่ หทยวัตถุที่เกิดก่อน เป็นปัจจัย
แก่ขันธ์ที่เป็นวิปากธัมมธรรม ด้วยอำนาจของวิปปยุตตปัจจัย.
๒๑. อัตถิปัจจัย
[๑๔๐๐] ๑. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่วิปากธรรม ด้วยอำนาจ
ของอัตถิปัจจัย
คือ ขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบาก เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ ฯลฯ
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบาก เป็นปัจจัยแก่ ขันธ์ ๓ ฯลฯ
๒. วิปากธรรม เป็นปัจจัยแก่เนววิปากนวิปากธัมม-
ธรรม ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย.