ปัจจัย มี ๓ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ ในโนอัตถิปัจจัย
มี ๒ วาระ ในโนนัตถิปัจจัย มี ๓ วาระ ในในวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ
ในโนอวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ.
[๗๓๑] เพราะนอาหารปัจจัย นเหตุปัจจัย ฯลฯ นปัจฉาชาตปัจจัย
นอาเสวนปัจจัย นกัมมปัจจัย ในนวิปากปัจจัย มี ๑ วาระ... ใน
นฌานปัจจัย มี ๑ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ ในนสัมปยุตต-
ปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๑ วาระ ในโนนัตถิปัจจัย
มี ๑ วาระ ในโนวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ.
[๗๓๒] เพราะอาหารปัจจัย นเหตุปัจจัย ฯลฯ นกัมมปัจจัย
นวิปากปัจจัย นฌานปัจจัย นมัคคปัจจัย ในนสัมปยุตตปัจจัย มี ๑
วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๑ วาระ ในโนนัตถิปัจจัย มี ๑ วาระ
ในโนวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ.
นอินทริยมูลกนัย
[๗๓๓] เพราะนอินทริยปัจจัย ในนเหตุปัจจัย มี ๑๕ วาระ ... ใน
นอารัมมณปัจจัย มี ๑๕ วาระ ฯลฯ ในโนอวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ.
[๗๓๔] เพราะนอินทริยปัจจัย นเหตุปัจจัย นอารัมมณปัจจัย
ฯลฯ ในนอุปนิสสยปัจจัย มี ๑๓ วาระ... ในโนอวิคตปัจจัย มี ๙
วาระ.

[๗๓๕] เพราะนอินทริยปัจจัย นเหตุปัจจัย ฯลฯ นสหชาตปัจจัย
ในนอัญญมัญญปัจจัย มี ๑๑ วาระ... ในนนิสสยปัจจัย มี ๑๑ วาระ ใน
นอุปนิสสยปัจจัย มี ๗ วาระ ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๑๑ วาระ ใน
นปัจฉาชาตปัจจัย มี ๙ วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี ๑๑ วาระ ใน
นกัมมปัจจัย มี ๑๑ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๑๑ วาระ ในนอาหาร-
ปัจจัย มี ๙ วาระ ในนฌานปัจจัย มี ๑๑ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑๑
วาระ ในนสัมปยุตตปัจจัย มี ๑๑ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๙ วาระ
ในโนอัตถิปัจจัย มี ๙ วาระ ในโนนัตถิปัจจัย มี ๑๑ วาระ ในโนวิคต-
ปัจจัย มี ๑๑ วาระ ในโนอวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ.
[๗๓๖] เพราะนอินทริยปัจจัย นเหตุปัจจัย ฯลฯ นนิสสยปัจจัย
นอุปนิสสยปัจจัย ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๑๑ วาระ... ในนปัจฉาชาต-
ปัจจัย มี ๙ วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี ๑ วาระ ในนกัมมปัจจัย
มี ๑๑ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๑๑ วาระ ในนอาหารปัจจัย มี ๙
วาระ ในนฌานปัจจัย มี ๑๑ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑๑ วาระ ใน
นสัมปยุตตปัจจัย มี ๑๑ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๙ วาระ ใน
โนอัตถิปัจจัย มี ๙ วาระ ในโนนัตถิปัจจัย มี ๑๑ วาระ ในโนวิคต-
ปัจจัย มี ๑๑ วาระ ในโนอวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ.
[๗๓๗] เพราะนอินทริยปัจจัย นเหตุปัจจัย ฯลฯ นอุปนิสสปัจจัย
ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๕ วาระ... ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ใน
นอาเสวนปัจจัย มี ๕ วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๕ วาระ ในนวิปากปัจจัย
มี ๕ วาระ ในนอาหารปัจจัย มี ๓ วาระ.

เพราะนอินทริยปัจจัย ฯลฯ เพราะนปุเรชาตปัจจัย นปัจฉา-
ชาตปัจจัย ในอาเสวนปัจจัย มี ๓ วาระ... ในนกัมมปัจจัย มี ๑ วาระ
ในนวิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ในนอาหารปัจจัย มี ๒ วาระ ในนฌาน-
ปัจจัย มี ๓ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๓ วาระ ในนสัมปยุตตปัจจัย มี
๓ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ ในโนอัตถิปัจจัย มี ๒ วาระ
ในโนนัตถิปัจจัย มี ๓ วาระ ในโนวิคตปัจจัย มี๓ วาระ ในโนอวิคต-
ปัจจัย มี ๒ วาระ.
[๗๓๘] เพราะนอินทริยปัจจัย นเหตุปัจจัย ฯลฯ นกัมมปัจจัย
ในนวิปากปัจจัย มี ๑ วาระ... ในนฌานปัจจัย มี ๑ วาระ ใน
นมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ ในนสัมปยุตตปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปป-
ยุตตปัจจัย มี ๑ วาระ ในโนนัตถิปัจจัย มี ๑ วาระ ในโนวิคตปัจจัย
มี ๑ วาระ.
[๗๓๙] เพราะนอินทริยปัจจัย นเหตุปัจจัย ฯลฯ นกัมมปัจจัย
นวิปากปัจจัย นฌานปัจจัย นมัคคปัจจัย นสัมปยุตตปัจจัย นวิปป-
ยุตตปัจจัย โนนัตถิปัจจัย ในโนวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ.
เพราะนฌานปัจจัย เพราะนมัคคปัจจัย พึงแสดงให้พิสดาร
เหมือนอย่าง นเหตุมูลกนัย.
เพราะนสัมปยุตตปัจจัย พึงแสดงให้พิสดารเหมือนอย่าง นอัญญ-
มัญญมูลกนัย.

นวิปปยุตตมูลกนัย
[๗๔๐] เพราะนวิปปยุตตปัจจัย ในนเหตุปัจจัย มี ๙ วาระ... ใน
นอารัมมณปัจจัย มี๙ วาระ ในนอธิปติปัจจัย มี ๙ วาระ ในนอนันตร-
ปัจจัย มี ๙ วาระ ในนสมนันตรปัจจัย มี ๙ วาระ ในนสหชาตปัจจัย
มี ๙ วาระ ในนอัญญมัญญปัจจัย มี ๙ วาระ ในนนิสสยปัจจัย มี ๙
วาระ ในนอุปนิสสยปัจจัย มี ๙ วาระ ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๙ วาระ
ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๙ วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี ๙ วาระ ใน
นกัมมปัจจัย มี ๙ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๙ วาระ ในนอาหาร-
ปัจจัย มี ๙ วาระ ในนอินทริยปัจจัย มี ๙ วาระ ในนฌานปัจจัย
มี ๙ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๙ วาระ ในนสัมปยุตตปัจจัย มี ๙ วาระ
ในโนอัตถิปัจจัย มี ๙ วาระ ในโนนัตถิปัจจัย มี ๙ วาระ ในโนวิคต-
ปัจจัย มี ๙ วาระ ในโนอวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ.
[๗๔๑] เพราะนวิปปยุตตปัจจัย นเหตุปัจจัย นอารัมมณปัจจัย
ในนอธิปติปัจจัย มี ๙ วาระ... ในนอนันตรปัจจัย มี ๙ วาระ ใน
นสมนันตรปัจจัย มี ๙ วาระ ในนสหชาตปัจจัย มี ๙ วาระ ใน
นอัญญมัญญปัจจัย มี ๙ วาระ ในนนิสสยปัจจัย มี ๙ วาระ ในนอุป-
นิสสยปัจจัย มี ๕ วาระ ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๙ วาระ ในนปัจฉา-
ชาตปัจจัย มี ๙ วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี ๙ วาระ ในนกัมมปัจจัย
มี ๙ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๙ วาระ ในนอาหารปัจจัย มี ๙ วาระ
ในนอินทริยปัจจัย มี ๙ วาระ ในนฌานปัจจัย มี ๙ วาระ ในนมัคค-
ปัจจัย มี ๙ วาระ ในนสัมปยุตตปัจจัย มี ๙ วาระ ในโนอัตถิปัจจัย

มี ๙ วาระ. ในโนนัตถิปัจจัย มี ๙ วาระ ในโนวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ
ในโนอวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ.
[๗๔๒] เพราะนวิปปยุตตปัจจัย นเหตุปัจจัย นอารัมมณปัจจัย
นอธิปติปัจจัย นอนันตรปัจจัย นสมนันตรปัจจัย นสหชาตปัจจัย
นอัญญมัญญปัจจัย นนิสสยปัจจัย ในนอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ วาระ...
ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ ในโนอวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ.
[๗๔๓] เพราะนวิปปปยุตตปัจจัย นเหตุปัจจัย นอารัมมณปัจจัยฯลฯ
นนิสสยปัจจัย นอุปนิสสยปัจจัย ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๓ วาระ... ใน
นปัจฉาชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี๓วาระ ในนกัมม-
ปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ในนอาหารปัจจัย
มี ๓ วาระ ในนอินทริยปัจจัย มี ๓ วาระ ในนฌานปัจจัย มี ๓ วาระ
ในนมัคคปัจจัย มี ๓ วาระ ในนสัมปยุตตปัจจัย มี๓วาระ ในโนอัตถิ-
ปัจจัย มี ๒ วาระ ในโนนัตถิปัจจัย มี ๓ วาระ ในโนวิคตปัจจัย มี ๓
วาระ ในโนอวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ.
[๗๔๔] เพราะนวิปปยุตตปัจจัย นเหตุปัจจัย นอารัมมณปัจจัย
ฯลฯ นกัมมปัจจัย นวิปากปัจจัย นอินทริปัจจัย ในนฌานปัจจัย
มี ๑ วาระ ฯลฯ ในโนวิคตปัจจัยมี ๑ วาระ.

โนอัตถิมูลกนัย
[๗๔๕] เพราะโนอัตถิปัจจัย ในนเหตุปัจจัย มี ๙ วาระ... ใน
นอารัมมณปัจจัย มี๙วาระ ในนอธิปติปัจจัย มี ๙วาระ ในนอนันตร-
ปัจจัย มึ๙ วาระ ในนสมนันตรปัจจัย มี ๙ วาระ ในนสหชาตปัจจัย
มี ๙ วาระ ในนอัญญมัญญปัจจัย มี ๙ วาระ ในนนิสสยปัจจัย มี ๙วาระ
ในนอุปนิสสยปัจจัย มี ๙ วาระ ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๙ วาระ ใน
นปัจฉาชาตปัจจัย มี๙ วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี ๙วาระ ในนกัมม-
ปัจจัย มี ๙ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๙ วาระ ในนอาหารปัจจัย มี ๙
วาระ ในนอินทริยปัจจัย มี ๙วาระ ในนฌานปัจจัย มี ๙ วาระ ใน
นมัคคปัจจัย มี ๙ วาระ ในนสมัปยตตคปัจจัย มี ๙ วาระ ในนวิปปยตต-
ปัจจัย มี ๙ วาระ ในโนนัตถิปัจจัย มี ๙ วาระ ในโนวิคตปัจจัย มี ๙
วาระ ในโนอวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ.
[๗๔๖] เพราะโนอัตถิปัจจัย นเหตุปัจจัย นอารัมมณปัจจัย ใน
นนิสสยปัจจัย มี ๙ วาระ... ในนอุปนิสสยปัจจัย มี ๒ วาระ.
[๗๔๗] เพราะโนอัตถิปัจจัย นเหตุปัจจัย นอารัมมณปัจจัย
นอธิปติปัจจัย นอนันตรปัจจัย นสมนันตรปัจจัย นสหชาตปัจจัย
นอัญญมัญญปัจจัย นนิสสยปัจจัย ในนอุปนิสสยปัจจัย มี ๒ วาระ...
ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๙ วาระ ในโนอวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ.
[๗๔๘] เพราะโนอัตถิปัจจัย นเหตุปัจจัย นอารัมมณปัจจัย ฯลฯ
นอุปนิสสยปัจจัย ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๒ วาระ... ในนปัจฉาชาตปัจจัย

มี ๒ วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี ๒ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๒ วาระ
ในนอาหารปัจจัย มี๒วาระ ในนอินทริยปัจจัย มี ๒ วาระ ในนฌาน-
ปัจจัย มี ๒ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๒ วาระ ในนสัมปยุตตปัจจัย
มี๒ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ วาระ ในโนนัตถิปัจจัย มี ๒ วาระ
ในโนวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ ในโนอวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ.
[๗๔๙] เพราะโนอัตถิปัจจัย นเหตุปัจจัย นอารัมมณปัจจัย ฯลฯ
นอาเสวนปัจจัย นวิปากปัจจัย นอาหารปัจจัย นอินทริยปัจจัย ใน
โนอวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ.
[๗๕๐] เพราะโนอัตถิปัจจัย นเหตุปัจจัย ฯลฯ อุปนิสสยปัจจัย
นปุเรชาตปัจจัย นปัจฉาชาตปัจจัย นอาเสวนปัจจัย นวิปากปัจจัย
นอาหารปัจจัย นอินทริยปัจจัย นวิปปยุตตปัจจัย ในโนนัตถิปัจจัย
มี ๒ วาระ... ในโนวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ ในโนอวิคตปัจจัย มี ๒
วาระ.
[๗๕๑] เพราะโนอัตถิปัจจัย นเหตุปัจจัย โนวิคตปัจจัย ในโน-
อวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ.
เพราะโนนัตถิปัจจัย ในนเหตุปัจจัย มี ๑๕ วาระ ฯลฯ ใน
โนนัตถิปัจจัย ในโนวิคตปัจจัย เช่นเดียวกันกับ นเหตุปัจจัย.
เพราะนวิคตปัจจัย ในนเหตุปัจจัย มี ๑๕ วาระ ฯลฯ.

เพราะโนอวิคตปัจจัย ในนเหตุปัจจัย มี๙ วาระ... ในนอารัมมณ-
ปัจจัย มี ๙ วาระ ในนอธิปติปัจจัย มี ๙ วาระ ในโนวิคตปัจจัย มี ๙
วาระ.
เพราะโนอวิคตปัจจัย เช่นเดียวกับ เพราะโนอัตถิปัจจัย.
ปัญหาวารปัจจัยนียคณนา จบ
ปัจจนียนัย
วรรณนาเนื้อความแห่งปัจจยุทธาระ
บัดนี้ เป็นปัจจนียนัย. พึงทราบวินิจฉัย ในปัจจนียนัย นั้น ดัง
ต่อไปนี้:-
ปัญหาทั้งหลายอัน ได้อยู่โดยนัยเป็นต้นว่า " อกุศลธรรมอาศัย
อกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย" ในปฏิจจวาระเป็นต้น ขยาย
ออกไปโดยย่อ ด้วยอำนาจปัจจัย ทั้งหลายที่ได้อยู่ ฉันใด เพื่อแสดงปัจจนียะ
โดยสังเขป โดยลักษณะเดียวกันอย่างไม่พิสดาร พระธรรมสังคาหกาจารย์
ทั้งหลายจึงขยายปัจจัยแห่งกุศลเป็นต้น โดยอนุโลม โดยนัยเป็นต้นว่า
กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย.
ฉันนั้น. ก็ปัจจัยเหล่านั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วด้วยอำนาจ
แห่งปัจจัยเป็นหมวด ๆ ไม่ได้แสดงด้วยอำนาจปัจจัยแต่ละอย่าง ๆ
บัณฑิตพึงแยกปัจจัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยเป็นหมวด แล้ว
พึงทราบในที่นั้น.

จริงอยู่ ปัจจัย ๒๔ เหล่านี้แม้ทั้งหมด ย่อมรวมลงในปัจจัย ๘.
ในปัจจัย ๘ เหล่าไหน. คือ ในอารัมมณปัจจัย สหชาตปัจจัย อุป-
นิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย กัมมปัจจัย อาหาร-
ปัจจัย อินทริยปัจจัย.
อย่างไร ?
จริงอยู่ บรรดาปัจจัย ๑๖ ที่เหลือ เว้นปัจจัย ๘ เหล่านี้ ปัจจัย ๖
เหล่านี้ คือ เหตุปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย ฌานปัจจัย
มรรคปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย เกิดพร้อมกันโดยส่วนเดียวย่อมรวม
ลงในสหชาตปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดพร้อมกันนั่นเทียว.
ส่วนปัจจัย ๕ เหล่านี้ คือ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย
อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย เกิดขึ้นแล้วดับไป ย่อม
รวมลงในอุปนิสสยปัจจัย โดยลักษณะแห่งอนันตรูปนิสสยปัจจัย
เพราะเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งตน.
นิสสยปัจจัยมี ๒ อย่าง โดยแจกเป็นสหชาตนิสสยะ และปุเรชาต-
นิสสยะ ใน ๒ อย่างนั้น สหชาตนิสสยปัจจัย ย่อมรวมลงในสหชาต-
ปัจจัย เพราะเป็นที่อาศัยแห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดร่วมกัน ปุเรชาตนิสสย-
ปัจจัย ย่อมรวมลงในปุเรชาตปัจจัย.
แม้อธิปติปัจจัย ๒ อย่าง คือ สหชาคตาธิปติปัจจัย และอารัมมณา-
ธิปติปัจจัย. ใน ๒ อย่างนั้น สหชาตาธิปติปัจจัย ย่อมรวมลงในสหชาต-
ปัจจัย เพราะเป็นอธิปติปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่เกิดร่วมกันนั่นเอง.I
อารัมมณาธิปติปัจจัย เป็นอารัมมณูปนิสสยะนั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงรวม
ลงในอุปนิสสยปัจจัย โดยลักษณะแห่งอารัมมณูปนิสสยะ.

วิปปยุตตปัจจัยมี ๓ อย่าง โดยจำแนกเป็นสหชาตะ ปุเรชาตะ
และปัจฉาชาตะ ใน ๓ อย่างนั้น สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ย่อมรวมลงใน
สหชาตปัจจัย เพราะเป็นวิปปยุตตปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกัน
นั่นเอง. ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ย่อมรวมลงในปุเรชาตปัจจัย เพราะธรรม
ที่เกิดขึ้นก่อนเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดในภายหลัง. ปัจฉาชาตวิปปยุตต-
ปัจจัย ย่อมรวมลงในปัจฉาชาตปัจจัย เพราะธรรมที่เกิดขึ้นในภายหลัง
เป็นปัจจัย ด้วยอำนาจการค้ำจุนแก่ธรรมที่เกิดขึ้นก่อน.
อัตถิปัจจัย และ อวิคตปัจจัยมีอย่างละ ๖ ด้วยอำนาจแห่ง
สหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาระ และอินทรีย์ และด้วย
อำนาจแห่งอัตถิและอวิคตะ อีกอย่างละ ๑ ปัจจัย. บรรดาปัจจัยเหล่านั้น
สหชาตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย ย่อมรวมลงในสหชาตปัจจัย เพราะ
ธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกันเท่านั้นเป็นปัจจัย ด้วยอำนาจของอัตถิปัจจัย
และอวิคตปัจจัย. ปุเรชาตปัจจัย ย่อมรวมลงในปุเรชาตปัจจัย เพราะธรรม
ที่เกิดก่อนเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดภายหลัง. ปัจฉาชาตปัจจัยทั้งหลาย ย่อม
รวมลงในปัจฉาชาตปัจจัย เพราะธรรมที่เกิดภายหลังเป็นปัจจัย ด้วย
อำนาจการค้ำจุนแก่ธรรมที่เกิดก่อน. ธรรมทั้งหลายที่เป็นอาหาร ย่อมรวม
ลงในกวฬีการาหารปัจจัย. ธรรมทั้งหลายที่เป็นอินทรีย์ ย่อมรวมลงในรูป-
ชีวิตินทรีย์ปัจจัยแล. ปัจจัย ๑๖ เหล่านี้ พึงทราบว่าย่อมรวมลงในปัจจัย
๘ เหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้.
อนึ่ง ปัจจัย ๘ แม้เหล่านี้ สงเคราะห์เข้าในอัญญมัญญปัจจัยมีอยู่.
จริงอยู่ อารัมมณปัจจัยที่แสดงไว้ข้างต้น ๒ อย่าง โดยแยกเป็นอธิบดี
และไม่ใช่อธิบดี. ใน ๒ อย่างนั้น ปัจจัยที่เป็นอธิบดี ย่อมรวมลงใน