คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศลเกิดขึ้น ฯ ลฯ ขันธ์ ๒ อาศัย
ขันธ์ ๒ เกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะปุเรชาต-
ปัจจัย.
๒. อกุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะปุเรชาต-
ปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอกุศลเกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒
อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะปุเรชาต-
ปัจจัย
๓. อัพยาตธรรม อาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะ
ปุเรชาตปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอัพยากตวิบาก และอัพยากตกิริยา
เกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลาย อาศัย
หทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะปุเรชาตปัจจัย, จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะ
เกิดขึ้น ฯลฯ กายวิญญาณ อาศัยกายายตนะเกิดขึ้น.
ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอัพยากตวิบาก และอัพยากตกิริยา อาศัยหทย-
วัตถุเกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลาย อาศัยวัตถุเกิดขึ้นเพราะปุเรชาตปัจจัย.
๔. กุศลธรรม อาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะปุเรชาต-
ปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศล อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลาย
อาศัยวัตถุเกิดขึ้น เพราะปุเรชาตปัจจัย.
๕. อกุศลธรรม อาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะปุเร-
ชาตปัจจัย

คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอกุศล อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น ขันธ์ทั้งหลาย
อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะปุเรชาตปัจจัย.
๖. กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรมและอัพยากตธรรมเกิดขึ้น
เพราะปุเรชาตปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศล และหทยวัตถุเกิดขึ้น ฯลฯ
ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ และหทยวัตถุเกิดขึ้น ขันธ์ทั้งหลาย อาศัยหทย-
วัตถุเกิดขึ้น เพราะปุเรชาตปัจจัย.
๗. อกุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรมและอัพยากตธรรมเกิด
ขึ้น เพราะปุเรชาตปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอกุศล และหทยวัตถุเกิดขึ้น ฯลฯ
ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ และหทยวัตถุเกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุ
เกิดขึ้น เพราะปุเรชาตปัจจัย.
[๒๖๓] ๑. กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะอาเสวน-
ปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศลเกิดขึ้น ฯ ลฯ.
๒. อกุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะอาเสวน-
ปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอกุศลเกิดขึ้น ฯลฯ.
๓. อัพยาตธรรม อาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะ
อเสวนปัจจัย

คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอัพยากตกิริยาเกิดขึ้น, ขันธ์ ๑
อาศัยขันธ์ ๓ เกิดขึ้น, ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลาย
เป็นอัพยากตกิริยา อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น.
๔. กุศลธรรม อาศัยอัพยาตธรรมเกิดขึ้น เพราะอาเสวน-
ปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศล อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น.
๕. กุศลธรรม อาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะ
อาเสวนปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอกุศล อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น.
๖. กุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรมและอัพยากตธรรมเกิดขึ้น
ฯลฯ
๗. อกุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรมและอัพยากตธรรมเกิด
ขึ้น เพราะอาเสวนปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอกุศล และหทยวัตถุเกิดขึ้น ฯลฯ
[๒๖๔] ๑. กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะกัมมปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศลเกิดขึ้น มี ๓ วาระ.
๔. อกุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะกัมมปัจจัย
มี ๓ วาระ.
๗. อัพยากตธรรม อาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะ
กัมมปัจจัย.

คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอัพยากตวิบาก และอัพยากตกิริยา
เกิดขึ้น ฯลฯ มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ เกิดขึ้น ฯลฯ.
ในปฏิสนธิขณะ มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๓ เกิดขึ้น ฯลฯ.
สำหรับพวกอสัญญสัตว์ มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ เกิดขึ้น
ฯลฯ กฏัตตารูปที่เป็นอุปาทารูป อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น.
จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะเกิดขึ้น ฯลฯ กายวิญญาณ อาศัย
กายายตนะเกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอัพยากตวิบาก และอัพยากตกิริยา
อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น.
๘. กุศลธรรม อาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะกัมม-
ปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายี่เป็นกุศล อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น.
๙. อกุศลธรรม อาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะกัมม-
ปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอกุศล อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น ฯลฯ๑
๑๖. กุศลธรรมและอัพยากตธรรม อาศัยกุศลธรรมและ
อัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะกัมมปัจจัย
๑๗. อกุศลธรรมและอัพยากตธรรม อาศัยกุสลธรรมและ
อัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะกัมมปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอกุศล และหทยวัตถุเกิดขึ้น ฯ ลฯ
จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอกุศล แลมหาภูตรูปทั้งหลาย
เกิดขึ้น.
๑. กัมมปัจจัย มี ๑๗ วาระ ดูเหตุปัจจัย ๑๗ วาระ ข้อ ๒๔๖-๒๕๐.

[๒๖๕] ๑. อัพยากตธรรม อาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะ
วิปากปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอัพยากตวิบากเกิดขึ้น ฯลฯ ใน
ปฏิสนธิขณะ มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ เกิดขึ้น ฯลฯ.
จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะเกิดขึ้น ฯลฯ กายวิญญาณ อาศัย
กายายตนะเกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอัพยากตวิบาก อาศัยหทยวัตถุ
เกินขึ้น.
[๒๖๖] ๑. กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะอาหารปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศลเกิดขึ้น มี ๓ วาระ.
๔. อกุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรมเกิดขึ้น มี ๓ วาระ
๗. อัพยากตธรรม อาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะ
อาหารปัจจัย
ฯลฯ ในขณะปฏิสนธิ มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ เกิดขึ้น
ฯลฯ จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะเกิดขึ้น ฯลฯ กายวิญญาณ อาศัย
กายายตนะเกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอัพยากตวิบาก และอัพยากตกิริยา
อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น.
พึงใส่ให้ครบ ๑๗ วาระ (เหมือนเหตุปัจจัย)
[๒๖๗] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะอินทริยปัจจัย ฯลฯ
อกุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะอินทริยปัจจัย ฯลฯ

อัพยากตธรรม อาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะอินทริยปัจจัย
ฯลฯ.
สำหรับพวกอสัญญสัตว์ มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ เกิดขึ้น
จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะเกิดขึ้น ฯ ลฯ กายวิญญาณ อาศัยกายา-
ยตนะเกิดขึ้น. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอัพยากตวิบาก และอัพยากตกิริยา
อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะอินทริยปัจจัย.
พึงให้พิสดารเหมือนอย่างกัมมปัจจัย (มี ๑๗ วาระ)
[๒๖๘] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะฌานปัจจัย ฯลฯ
เพราะมัคคปัจจัย
ฌานปัจจัยก็ดี มัคคปัจจัยก็ดี พึงให้พิสดารเหมือนเหตุปัจจัย (มี
๑๗ วาระ).
[๒๖๙] กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะสัมปยุตตปัจจัย
ปัจจัยนี้ แสดงเหมือนอย่างอารัมมณปัจจัย (มี ๗ วาระ).
[๒๗๐] ๑. กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตต-
ปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศลเกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ อาศัย
ขันธ์ ๒ เกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตต-
ปัจจัย.
๒. อัพยากตธรรม อาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะวิปป-
ยุตตปัจจัย

คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศลเกิดขึ้น, หทย-
วัตถุ อาศัยขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย.
๓. กุศลธรรมและอัพยากตธรรม อาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้น
เพราะวิปปยุตตปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศลเกิดขึ้น
ฯลฯ ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น, ขันธ์
ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย, จิตตสมุฏฐานรูป
อาศัยขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย.
๔. อกุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตต-
ปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอกุศลเกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒
อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะวิปป-
ยุตตปัจจัย.
๕. อัพยากตธรรม อาศัยอกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะวิปป-
ยุตตปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอกุศลเกิดขึ้น, หทย-
วัตถุ อาศัยขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย.
๖. อกุศลธรรมและอัพยากตธรรม อาศัยอกุศลธรรม
เกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอกุศลเกิด
ขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น, ขันธ์

ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย จิตตสมุฏฐานรูป
อาศัยขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย.
๗. อัพยากตธรรม อาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะ
วิปปยุตตปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอัพยากต-
วิบาก และอัพยากตกิริยาเกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูป
อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะวิปป-
ยุตตปัจจัย, จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตต-
ปัจจัย, ในขณะปฏิสนธิ ขันธ์ ๓ และกฏัตตารูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็น
อัพยากตวิบากเกิดขึ้น ฯ ลฯ ขันธ์ ๒ และกฏัตตารูป อาศัยขันธ์ ๒ เกิด
ขึ้น, ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย, กฏัตตา-
รูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย, หทยวัตถุอาศัย
ขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น. ขันธ์ทั้งหลาย
อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย หทยวัตถุอาศัยขันธ์ทั้งหลาย
เกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ เกิดขึ้น
ฯลฯ อุปาทารูปที่เป็นจิตตสมุฏฐานรูปและกฏัตตารูป อาศัยมหาภูตรูป
ทั้งหลายเกิดขึ้น, จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น เพราะ
วิปปยุตตปัจจัย.
จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะเกิดขึ้น ฯลฯ กายวิญญาณ อาศัย
กายายตนะเกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นพยากตวิบาก และอัพยากตกิริยา
อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะวิปป-
ยุตตปัจจัย.

๘. กุศลธรรม อาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะวิปป-
ยุตตปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศล อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลาย
อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย.
๙. อกุศลธรรม อาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะ
วิปปยุตตปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอกุศล อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลาย
อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย.
๑๐. กุศลธรรมและอัพยากตธรรม อาศัยอัพยากตธรรมเกิด
ขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศล อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น, จิตตสมุฏฐาน-
รูป อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลาย อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น
เพราะวิปปยุตตปัจจัย, จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น เพราะ
วิปปยุตตปัจจัย.
๑๑. อกุศลธรรมและอัพยากตธรรม อาศัยอัพยากตธรรม
เกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอกุศล อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น จิตตสมุฏ-
ฐานรูป อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุ
เกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย, จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น
เพราะวิปปยุตตปัจจัย.
๑๒. กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรมและอัพยากตธรรมเกิดขึ้น
เพราะวิปปยุตตปัจจัย

คือ ขันธ์ ๓ อาศัย ขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศลและหทยวัตถุเกิดขึ้น, ขันธ์ ๑
อาศัยขันธ์ ๓ และหทยวัตถุเกิดขึ้น, ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ และหทยวัตถุ
เกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย.
๑๓. อัพยากตธรรม อาศัยกุศลธรรมและอัพยากตธรรมเกิด
ขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศล และมหาภูตรูป
ทั้งหลายเกิดขึ้น, จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น เพราะ
วิปปยุตตปัจจัย.
๑๔. กุศลธรรม และอัพยากตธรรม อาศัยกุศลธรรมและ
อัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศลและหทยวัตถุเกิดขึ้น, ขันธ์ ๑
อาศัยขันธ์ ๓ และหทยวัตถุเกิดขันธ์ ๒ ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ และหทยวัตถุ
เกิดขึ้น จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศลและมหาภูตรูป
ทั้งหลายเกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตต-
ปัจจัย, จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น เพราะวิปปยุตต-
ปัจจัย.
๑๕. อกุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรมและอัพยากตธรรมเกิด
ขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอกุศลและหทยวัตถุเกิดขึ้น ฯ ลฯ
ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ และหทยวัตถุเกิดขึ้น, ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุ
เกิดขึ้น เพราะวิปปยุตตปัจจัย.