สมนฺตปาสาทิกา นาม วินยฏฺฐกถา
มหาวิภงฺควณฺณนา
อารมฺภกถา
โย กปโกฏีหิปิ อปเมยฺยํ
กาลํ กโรนฺโต อติทุกฺกรานิ
เขทํ คโต โลกหิตาย นาโถ
นโม มหาการุณิกสฺส ตสฺสฯ
อสมฺพุธํ พุทฺธนิเสวิตํ ยํ
ภวาภวํ คจฺฉติ ชีวโลโก
นโม อวิชฺชาทิกิเลสชาล-
วิทฺธํสิโน ธมฺมวรสฺส ตสฺสฯ
คุเณหิ โย สีลสมาธิปญฺญา-
วิมุตฺติญาณปภุตีหิ ยุตฺโต
เขตฺตํ ชนานํ กุสลตฺถิกานํ
ตมริยสงฺฆํ สิรสา นมามิฯ
อิจฺเจวมจฺจนฺตนมสฺสเนยฺยํ
นมสฺสมาโน รตนตฺตยํ ยํ
ปุญฺญาภิสนฺทํ วิปุลํ อลตฺถํ
ตสฺสานุภาเวน หตนฺตราโยฯ
ยสฺมึ ฐิเต สาสนมฏฺฐิตสฺส
ปติฏฺฐิตํ โหติ สุสณฺฐิตสฺส
ตํ วณฺณยิสฺสํ วินยํ อมิสฺสํ
นิสฺสาย ปุพฺพาจริยานุภาวํฯ
กามญฺจ ปุพฺพาจริยาสเภหิ
ญาณมฺพุนิทฺโธตมลาสเวหิ
วิสุทฺธวิชฺชาปฏิสมฺภิเทหิ
สทฺธมฺมสํวณฺณนโกวิเทหิ
สลฺลกฺขิเย(๑) โน สุลภูปเมหิ
มหาวิหารสฺส ธชูปเมหิ
สํวณฺณิโตยํ วินโย นเยหิ
จิตฺเตหิ สมฺพุทฺธวรนฺวเยหิฯ
สํวณฺณนา สีหลทีปเกน (๒)
วากฺเยน เอสา ปน สงฺขตตฺตา (๓)
น กิญฺจิ อตฺถํ อภิสมฺภุณาติ
ทีปนฺตเร ภิกฺขุชนสฺส ยสฺมา
ตสฺมา อิมํ ปาฬินยานุรูปํ
สํวณฺณนํ ทานิ สมารภิสฺสํ
อชฺเฌสนํ พุทฺธสิริวฺหยสฺส
เถรสฺส สมฺมา สมนุสฺสรนฺโตฯ
# ๑. ม. สลฺเลขเย ฯ ๒. ม.สีหฬทีปเกนฯ ๓. สี. สงฺขฏตฺตา ฯ
สํวณฺณนํ ตญฺจ สมารภนฺโต
ตสฺสา มหาอฏฺฐกถํ สรีรํ
กตฺวา มหาปจฺจริยํ ตเถว
กุรุนฺทินามาทิสุ วิสฺสุตาสุ
วินิจฺฉโย อฏฺฐกถาสุ วุตฺโต
โย ยุตฺตมตฺถํ อปริจฺจชนฺโต
ตโตปิ อนฺโตคธเถรวาทํ
สํวณฺณนํ สมฺม สมารภิสฺสํฯ
ตํมฺเม นิสาเมนฺตุ ปสนฺนจิตฺตา
เถรา จ ภิกฺขู นวมชฺฌิมา จ
ธมฺมปทีปสฺส ตถาคตสฺส
สกฺกจฺจ ธมฺมํ ปฏิมานยนฺตาฯ
พุทฺเธน ธมฺโม วินโย จ วุตฺโต
โย ตสฺส ปุตฺเตหิ ตเถว ญาโต
โส เยหิ เตสํ มติมจฺจชนฺตา
ยสฺมา ปุเร อฏฺฐกถา อกํสุ
ตสฺมา หิ ยํ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ
ตํ วชฺชยิตฺวาน ปมาทเลขํ
สพฺพมฺปิ สิกฺขาสุ สคารวานํ
ยสฺมา ปมาณํ อิธ ปณฺฑิตานํ
ตโต จ ภาสนฺตรเมว หิตฺวา
วิตฺถารมคฺคญฺจ สมาสยิตฺวา
วินิจฺฉยํ สพฺพมเสสยิตฺวา
ตนฺติกฺกมํ กิญฺจิ (๑) อโวกฺกมิตฺวาฯ
สุตฺตนฺติกานํ วจนานมตฺถํ
สุตฺตานุรูปํ ปริทีปยนฺตี
ยสฺมา อยํ เหสฺสติ วณฺณนาปิ
สกฺกจฺจ ตสฺมา อนุสิกฺขิตพฺพาติฯ

ตตฺถ ตํ วณฺณยิสฺสํ วินยนฺติ วุตฺตตฺตา วินโย ตาว
ววตฺถเปตพฺโพ โก โส วินโยติ (๒) ฯ เตเนตํ วุจฺจติ วินโย นาม
อิธ สกลํ วินยปิฏกํ อธิปฺเปตนฺติฯ สํวณฺณนตฺถํ ปนสฺส อยํ
มาติกา
วุตฺตํ เยน ยทา ยสฺมา ธาริตํ เยน จาภฏํ
ยตฺถปติฏฺฐิตเจต- เมตํ วตฺวา วิธินฺตโตฯ
เตนาติอาทิปฺปาฐสฺส อตฺถํ นานปการโต
ทสฺสยนฺโต กริสฺสามิ วินยสฺสตฺถวณฺณนนฺติฯ

ตตฺถ วุตฺตํ เยน ยทา ยสฺมาติ อิทนฺตาว วจนํ เตน
สมเยน พุทฺโธ ภควา เวรญฺชายํ วิหรตีติ เอวมาทิวจนํ
สนฺธาย วุตฺตํฯ อิทํ หิ พุทฺธสฺส ภควโต อตฺตปจฺจกฺขวจนํ
น โหติฯ ตสฺมา วตฺตพฺพเมตํ อิทํ วจนํ เกน วุตฺตํ กทา
# ๑. สี. กญฺจิ ฯ ๒. ม. โก โส วินโยตีติ นตฺถิ ฯ
กสฺมา จ วุตฺตนฺติฯ อายสฺมตาอุปาลิตฺเถเรน วุตฺตํฯ ตญฺจ
ปน ปฐมมหาสงฺคีติกาเลฯ ปฐมมหาสงฺคีติ นาม เจสา กิญฺจาปิ
ปญฺจสติกสงฺคีติกฺขนฺธเก (๑) วุตฺตา นิทานโกสลฺลตฺถํ ปน อิธาปิ
อิมินา นเยน เวทิตพฺพาฯ

พาหิรนิทานวณฺณนา
ปฐมสงฺคีติกถา
ธมฺมจกฺกปวตฺตนํ หิ อาทึ กตฺวา ยาว สุภทฺท-
ปริพฺพาชกวินยนา กตพุทฺธกิจฺเจ กุสินารายํ อุปวตฺตเน มลฺลานํ
สาลวเน ยมกสาลานมนฺตเร วิสาขปุณฺณมีทิวเส (๒) ปจฺจูสสมเย
อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุเต ภควติ โลกนาเถ
ภควโต ปรินิพฺพาเน สนฺนิปติตานํ สตฺตนฺนํ ภิกฺขุสตสหสฺสานํ
สงฺฆตฺเถโร อายสฺมา มหากสฺสโป สตฺตาหปรินิพฺพุเต ภควติ
สุภทฺเทน วุฑฺฒปพฺพชิเตน อลํ อาวุโส มา โสจิตฺถ มา
ปริเทวิตฺถ สุมุตฺตา มยํ เตน มหาสมเณน อุปทฺทุตา จ
โหม อิทํ โว กปติ อิทํ โว น กปตีติ อิทานิ ปน
มยํ ยํ อิจฺฉิสฺสาม ตํ กริสฺสาม ยํ น อิจฺฉิสฺสาม ตํ
น กริสฺสามาติ วุตฺตวจนมนุสฺสรนฺโต ฐานํ โข ปเนตํ
วิชฺชติ ยํ ปาปภิกฺขู อตีตสตฺถุกํ ปาวจนนฺติ มญฺญมานา ปกฺขํ
# ๑. วิ.จุล. ๗/๖๑๔-๖๒๘/๓๗๙-๓๙๔ ฯ ๒. ม. วิสาขปุณฺณมทิวเส ฯ
ลภิตฺวา นจิรสฺเสว สทฺธมฺมํ อนฺตรธาเปยฺยุํ ยาว จ ธมฺมวินโย
ติฏฺฐติ ตาว อนตีตสตฺถุกเมว ปาวจนํ โหติ วุตฺตํ เหตํ ภควตา
โย โว อานนฺท มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต
โส โว มมจฺจเยน สตฺถาติ ยํนูนาหํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ
สงฺคาเยยฺยํ ยถยิทํ สาสนํ อทฺธนิยํ อสฺส จิรฏฺฐิติกํ ํยญฺจาหํ
ภควตา ธาเรสฺสสิ ปน เม ตฺวํ กสฺสป สาณานิ ปํสุกูลานิ
นิพฺพสนานีติ วตฺวา จีวเร สาธารณปริโภเคน เจว อหํ
ภิกฺขเว ยาวเทว (๓) อากงฺขามิ วิวิจฺเจว กาเมหิ ฯเปฯ ปฐมํ
ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ กสฺสโปปิ ภิกฺขเว ยาวเทว (๓) อากงฺขติ
วิวิจฺเจว กาเมหิ ฯเปฯ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ (๔)
เอวมาทินา นเยน นวานุปุพฺพวิหารฉฬภิญฺญาปเภเท อุตฺตริ-
มนุสฺสธมฺเม อตฺตนา สมสมฏฺฐปเนน จ อนุคฺคหิโต ตสฺส
เม (๕) กิมญฺญํ อานณฺยํ (๖) ภวิสฺสติ นนุ มํ ภควา ราชา วิย
สกกวจอิสฺสริยานุปทาเนน อตฺตโน กุลวํสปติฏฺฐาปกํ ปุตฺตํ
สทฺธมฺมวํสปติฏฺฐาปโก เม อยํ ภวิสฺสตีติ มนฺตฺวา อิมินา
อสาธารเณน อนุคฺคเหน อนุคฺคเหสีติ จินฺตยนฺโต ธมฺมวินย-
สงฺคายนตฺถํ ภิกฺขูนํ อุสฺสาหํ ชเนสิฯ ยถาหฯ
อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป ภิกฺขู อามนฺเตสิ เอกมิทาหํ
# ๑. ที.มหา. ๑๐/๑๔๑/๑๗๘ ฯ ๒. สํ.นิ ๑๖/๕๒๔/๒๖๐ ฯ
#๓. ม. ยาวเท ฯ ๔. สํ.นิ. ๑๖/๔๙๗/๒๔๘ ๕. ม.เมต นตฺถิ ฯ
#๖. สี.อาณนฺยํ ฯ ม. อาณณฺยํ ฯ
อาวุโส สมยํ ปาวาย กุสินารํ อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน มหตา
ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหีติ (๑) สพฺพํ สุภทฺทกณฺฑํ
วิตฺถารโต เวทิตพฺพํฯ

ตโต ปรํ อาห หนฺท มยํ อาวุโส ธมฺมญฺจ วินยญฺจ
สงฺคายาม ปุเร อธมฺโม ทิปฺปติ ธมฺโม ปฏิพาหิยติ (๒) อวินโย
ทิปฺปติ วินโย ปฏิพาหิยติฯ ปุเร อธมฺมวาทิโน พลวนฺโต โหนฺติ
ธมฺมวาทิโน ทุพฺพลา โหนฺติ อวินยวาทิโน พลวนฺโต โหนฺติ
วินยวาทิโน ทุพฺพลา โหนฺตีติ (๑) ฯ ภิกฺขู อาหํสุ เตน หิ ภนฺเต
เถโร ภิกฺขู อุจฺจินตูติฯ

เถโร สกลนวงฺคสตฺถุสาสนปริยตฺติธเร ปุถุชฺชนโสตาปนฺน-
สกทาคามิอนาคามิสุกฺขวิปสฺสกขีณาสวภิกฺขู อเนกสเต อเนก-
สหสฺเส จ วชฺเชตฺวา ติปิฏกสพฺพปริยตฺติปเภทธเร ปฏิ-
สมฺภิทาปตฺเต มหานุภาเว เยภุยฺเยน ภควตา เอตทคฺคํ
อาโรปิเต เตวิชฺชาทิเภเท ขีณาสวภิกฺขูเยว เอกูนปญฺจสเต
ปริคฺคเหสิฯ เย สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ อถโข อายสฺมา
มหากสฺสโป เอเกนูนาปญฺจอรหนฺตสตานิ อุจฺจินีติ ฯ

กิสฺส ปน เถโร เอเกนูนมกาสีติ ฯ อายสฺมโต
อานนฺทตฺเถรสฺส โอกาสกรณตฺถํ ฯ เตน หายสฺมตา สหาปิ
วินาปิ น สกฺกา ธมฺมสงฺคีติ กาตุํ ฯ โส หายสฺมา เสกฺโข
# วิ. จุล. ๗/๖๑๔/๓๗๙-๓๘๐ ฯ ๒. สี.ปฏิพาหิยติ ม.ปฏิพาหิยฺยติ
สกรณีโย ตสฺมา สห น สกฺกา ฯ ยสฺมา ปนสฺส กิญฺจิ
ทสพลเทสิตํ สุตฺตเคยฺยาทิกํ ภควโต อสมฺมุขาปฏิคฺคหิตํ นาม
นตฺถิ ตสฺมา วินา น สกฺกาฯ ยทิ เอวํ เสกฺโขปิ สมาโน
ธมฺมสงฺคีติยา พหุการตฺตา เถเรน อุจฺจินิตพฺโพ อสฺสฯ อถ
กสฺมา น อุจฺจินิโตติ ฯ ปรูปวาทํ วิวชฺชนโตฯ เถโร หิ
อายสฺมนฺเต อานนฺเท อติวิย วิสฺสตฺโถ อโหสิฯ ตถาหิ นํ
สิรสฺมึ ปลิเตสุ ชาเตสุปิ น วายํ กุมารโก มตฺตมญฺญาสีติ (๑)
กุมารกวาเทน วทติ (๒) ฯ สกฺยกุลปสุโต จายมายสฺมา อานนฺโท
ตถาคตสฺส ภาตา จูฬปิตุปุตฺโต ตตฺร หิ ภิกฺขู ฉนฺทาคมนํ
วิย มญฺญมานา พหู อเสกฺขปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเต ภิกฺขู ฐเปตฺวา
อานนฺทํ เสกฺขปฏิสมฺภิทาปตฺตํ เถโร อุจฺจินีติ อุปวเทยฺยุํ ตํ
ปรูปวาทํ ปริวชฺเชนฺโต อานนฺทํ วินา สงฺคีติ น สกฺกา
กาตุํ ภิกฺขูนํเยว อนุมติยา คเหสฺสามีติ น อุจฺจินิ ฯ
อถ สยเมว ภิกฺขู อานนฺทสฺสตฺถาย เถรํ ยาจึสุฯ
ยถาห ฯ

ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ เอตทโวจุํ อยํ ภนฺเต
อายสฺมา อานนฺโท กิญฺจาปิ เสกฺโข อภพฺโพ ฉนฺทา โทสา
โมหา ภยา อคตึ คนฺตุํ พหุ จาเนน ภควโต สนฺติเก
ธมฺโม จ วินโย จ ปริยตฺโต เตนหิ ภนฺเต เถโร
อายสฺมนฺตํปิ อานนฺทํ อุจฺจินตูติ ฯ อถโข อายสฺมา มหากสฺสโป
อายสฺมนฺตํปิ อานนฺทํ อุจฺจินิ (๑) ฯ
เอวํ ภิกฺขูนํ อนุมติยา อุจฺจินิเตน เตนายสฺมตา สทฺธึ
ปญฺจ เถรสตานิ อเหสุํฯ

อถโข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ กตฺถ นุ โข มยํ
ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยามาติ ฯ อถโข เถรานํ ภิกฺขูนํ
เอตทโหสิ ราชคหํ โข มหาโคจรํ ปหูตเสนาสนํ ยนฺนูน
มยํ ราชคเห วสฺสํ วสนฺตา ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยาม
น อญฺเญ ภิกฺขู ราชคเห วสฺสํ อุปคจฺเฉยฺยุนฺติฯ กสฺมา
ปน เนสํ เอตทโหสิ ฯ อิทํ อมฺหากํ ถาวรกมฺมํ โกจิ
วิสภาคปุคฺคโล สงฺฆมชฺฌํ ปวิสิตฺวา อุกฺโกเฏยฺยาติฯ อถายสฺมา
มหากสฺสโป ญตฺติทุติเยน กมฺเมน สาเวสิ ฯ ตํ สงฺคีติกฺขนฺธเก (๒)
วุตฺตนเยเนว ญาตพฺพํฯ

อถ ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานโต สตฺตสุ สาธุกีฬน-
ทิวเสสุ สตฺตสุ จ ธาตุปูชาทิวเสสุ วีติวตฺเตสุ อฑฺฒมาโส
อติกฺกนฺโต อิทานิ คิมฺหานํ ทิยฑฺโฒ มาโส เสโส อุปกฏฺฐา
วสฺสูปนายิกาติ มนฺตฺวา มหากสฺสปตฺเถโร ราชคหํ อาวุโส
คจฺฉามาติ อุปฑฺฒํ ภิกฺขุสงฺฆํ คเหตฺวา เอกํ มคฺคํ คโตฯ
อนุรุทฺธตฺเถโร อุปฑฺฒํ คเหตฺวา เอกํ มคฺคํ คโตฯ
# ๑. ม. อุจฺจินีติฯ ๒. วิจุล. ๗/๖๑๔/๓๗๙ ฯ