ปาราชิกทรงบัญญัติที่ไหน ณ ดังนี้, ๗ วาร มีกตาปัตติวารเป็นอาทิ คล้ายวาร
ก่อน ๆ เนื่องด้วยปัจจัยนั้นเหมือนกัน. แม้วารทั้ง ๘ นั้น ก็มีเนื้อความตื้น
ทั้งนั้น.
วาร ๑๖ ในมหาวิภังค์ คือ ที่มีก่อน ๘ เหล่านี้อีก ๘ ข้าพเจ้าแสดง
แล้ว ด้วยประการฉะนี้.
ถัดจากวารนั้นไป ๑๖ วาร มาแล้วแม้ในภิกขุนีวิภังค์ โดยนัยนั้น
เหมือนกัน เพราะฉะนั้น พึงทราบวาร ๓๒ ในอุภโตวิภังค์เหล่านี้โดยนัยบาลี
นั่นแล ด้วยประการฉะนี้.
จริงอยู่ ใน ๓๒ วารนี้ คำไร ๆ ที่นับว่ามิได้วินิจฉัยแล้วในหนหลัง
ย่อมไม่มี.
โสฬสมหาวาร วัณณนา
ในมหาวิภังค์และภิกขุนีวิภังค์ จบ

ย่อหัวข้อสมุฏฐาน
[๘๒๖] สังขารทั้งปวงที่ปัจจัยปรุง
แต่ง ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา และ
บัญญัติ คือ พระนิพพาน ท่านวินิจฉัยว่า
เป็นอนัตตา เมื่อดวงจันทร์ คือ พระพุทธเจ้า
ยังไม่เกิดขึ้น เมื่อดวงอาทิตย์ คือ พระ-
พุทธเจ้า ยังไม่อุทัยขึ้นมา เพียงแต่ชื่อของ
สกาคธรรมเหล่านั้น ก็ยังไม่มีใครรู้จัก พระ
มหาวีรเจ้าทั้งหลาย เป็นผู้มีพระจักษุ ทรงทำ
ทุกรกิริยามีอย่างต่าง ๆ ทรงบำเพ็ญบารมี
แล้วเสด็จอุบัติในโลกเป็นไปกับพรหมโลก
พระองค์ทรงแสดงพระสัทธรรม อันดับเสีย
ซึ่งทุกข์ นำมาซึ่งความสุข พระอังคีรส
ศากยมุนี ผู้อนุเคราะห์แก่ประชาทุกถ้วน
หน้า อุดมกว่าสรรพสัตว์ ดุจราชสีห์ ทรง
แสดงพระไตรปิฎก คือ พระวินัย ๑ พระ-
สุตตันตะ ๑ พระอภิธรรม ๑ ซึ่งมีคุณมาก
อย่างนี้ พระสัทธรรมจะเป็นไปได้ ผิว่า
พระวินัย คือ อุภโตวิภังค์ ขันธกะ และ
มาติกา ที่ร้อยกรองด้วยคัมภีร์บริวาร เหมือน

ดอกไม้ร้อยด้วยเส้นด้าย ยังดำรงอยู่ ใน
คัมภีร์บริวารนั้นแล สมุฏฐานท่านจัดไว้แน่
นอน ความเจือปนกัน และนิทานอื่นย่อม
เห็นได้ในพระสูตรข้างหน้า เพราะฉะนั้น
ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักด้วยดีใคร่ต่อธรรม พึง
ศึกษาคัมภีร์บริวารเถิด ในวันอุโบสถ ภิกษุ
และภิกษุณีย่อมสวดสิกขาบท อันพระผู้มี-
พระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้ในวิภังค์ทั้ง ๒
ข้าพเจ้าจักกล่าวสมุฏฐานตามที่รู้ ขอท่าน
ทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า ปฐมปาราชิกสิกขา-
บท ๑ ทุติยปาราชิกสิกขาบท ๑ ต่อแต่นั้น
สัญจริตสิกขาบท ๑ สมนุภาสนิสิกขาบท ๑
อติเรกจีวรสิกขาบท ๑ เอฬกโลมสิกขาบท
ทั้งหลาย ๑ ปทโสธัมมสิกขาบท ๑ ภูตาโรจน
สิกขาบท ๑ สังวิธานสิกขาบท ๑ เถยยสัตถ-
สิกขาบท ๑ เทศนาสิกขาบท ๑ โจรีวุฏฐาปน
สิกขาบท ๑ รวมกับการบวชสตรีที่มารดา
บิดา หรือสามีไม่อนุญาต จึงเป็นสมุฏฐาน
๑๓ ในอุภโตวิภังค์นี้ นัยแห่งสมุฏฐาน ๑๓
นี้ วิญญูชนทั้งหลาย คิดกันแล้ว ที่คล้าย
คลึงกัน ย่อมปรากฏในสมุฏฐานอันหนึ่ง ๆ.

ปฐมปาราชิกสมุฏฐาน
[๘๒๗] สิกขาบทว่าด้วยเสพเมถุน ๑
สิกขาบทว่าด้วยปล่อยน้ำสุกกะ ๑ สิกขาบท
ว่าด้วยเคล้าคลึงกาย ๑ อนิยตสิกขาบทที่หนึ่ง
๑ สิกขาบทว่าด้วยนอนแทรกภิกษุผู้เข้าไปอยู่
ก่อน ๑ สิกขาบทว่าด้วยฉันบิณฑบาตที่
ภิกษุณีแนะให้เขาถวาย ๑ สิกขาบทว่าด้วย
นั่งในที่ลับกับภิกษุณี ๑ สิกขาบทว่าด้วย
แทรกแซงในสโภชนสกุล ๑ สิกขาบทว่า
ด้วยนั่งในที่ลับ ๒ สิกขาบท สิกขาบทว่าด้วย
จี้ด้วยนิ้วมือ ๑ สิกขาบทว่าด้วยหัวเราะใน
น้ำ ๑ สิกขาบทว่าด้วยให้ประหาร ๑
สิกขาบทว่าด้วยเงือดเงื้อหอกคือฝ่ามือ ๑
เสขิยวัตร ๕๓ สิกขาบท อธักขกสิกขาบท
ของภิกษุณี ๑ คามันตรคมสิกขาบท ๑
สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีพอใจรับของฉันจาก
มือบุรุษ ๑ สิกขาบทว่าด้วยยินดีท่อนยางกลม ๑
กัน ๑ สิกขาบทว่าด้วยยินดีท่อนยางกลม ๑
สิกขาบทว่าด้วยยินดีชำระด้วยน้ำ ๑ สิกขาบท
ว่าด้วยภิกษุอยู่จำพรรษาแล้วไม่หลีกไปสู่
จาริก ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีไม่ไปรับ
โอวาท ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีไม่ติดตาม

ปวัตตินี ๑ สิกขาบทเหล่านี้รวม ๗๖ สิกขาบท
ท่านจัดไว้เป็นสิกขาบทมีกายกับจิตเป็น
สมุฏฐาน ทุก ๆ สิกขาบทมีสมุฏฐานอันหนึ่ง
เหมือนปฐมปาราชิกสิกขาบท ฉะนั้น.
ปฐมปาราชิกสมุฏฐาน จบ
ทุติยปาราชิกสมุฏฐาน
[๘๒๘] สิกขาบทว่าด้วยถือเอาสิ่ง
ของท่านเจ้าของมิได้ให้ ๑ สิกขาบทว่าด้วย
พรากกายมนุษย์ ๑ สิกขาบทว่าด้วยกล่าว
อวดธรรมอันยิ่งของมนุษย์ ๑ สิกขาบทว่า
ด้วยพูดเคาะด้วยวาจาชั่วหยาบ ๑ สิกขาบท
ว่าด้วยกล่าวบำเรอตนด้วยกาม ๑ สิกขาบท
ว่าด้วยตามกำจัดด้วยปาราชิกธรรมไม่มีมูล ๑
สิกขาบทว่าด้วยถือเอาเลศแต่งอธิกรณ์เรื่อง
อื่น ๑ อนิยตสิกขาบทที่สอง ๑ สิกขาบทว่า
ด้วยให้จีวรแล้วชิงเอาคืนมา ๑ สิกขาบทว่า
ด้วยน้อมลาภของสงฆ์มาเพื่อตน ๑ สิกขาบท
ว่าด้วยพูดเท็จ ๑ สิกขาบทว่าด้วยด่า ๑
สิกขาบทว่าด้วยพูดส่อเสียดภิกษุ ๑ สิกขาบท
ว่าด้วยบอกอาบัติชั่วหยาบ ๑ สิกขาบทว่า
ด้วยขุดแผ่นดิน ๑ สิกขาบทว่าด้วยพราก

ภูตคาม ๑ สิกขาบทว่าด้วยพูดกลบเกลื่อน ๑
สิกขาบทว่าด้วยโพนทะนา ๑ สิกขาบทว่า
ด้วยฉุดคร่าออกจากวิหาร ๑ สิกขาบทว่าด้วย
เอาน้ำรด ๑ สิกขาบทว่าด้วยสอนภิกษุณี
เพราะเห็นแก่อามิส ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุ
ฉันเสร็จแล้ว ๑ สิกขาบทว่าด้วยการชวน
ภิกษุเข้าไปบิณฑบาตในบ้าน ๑ สิกขาบทว่า
ด้วยการไม่เอื้อเฟื้อ ๑ สิกขาบทว่าด้วยการ
หลอกภิกษุให้กลัวผี ๑ สิกขาบทว่าด้วยการ
ซ่อนบริวาร ๑ สิกขาบทว่าด้วยการแกล้ง
พรากสัตว์จากชีวิต ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุ
รู้อยู่ใช้น้ำมันตัวสัตว์ ๑ สิกขาบทว่าด้วยฟื้น
อธิกรณ์เพื่อทำใหม่ ๑ สิกขาบทว่าด้วยบวช
คนมีอายุหย่อน ๒๐ ปี ๑ สิกขาบทว่าด้วยการ
อยู่ร่วมกับภิกษุที่สงฆ์ยกวัตร ๑ สิกขาบทว่า
ด้วยการสมโภคกับสามเณรที่ถูกนาสนะ ๑
สิกขาบทว่าด้วยภิกษุผู้อันภิกษุทั้งหลายว่า
กล่าวโดยชอบธรรม ๑ สิกขาบทว่าด้วยธรรม
อันเป็นไปเพื่อความยุ่งยิ่ง ๑ สิกขาบทว่าด้วย
การแกล้งทำหลง ๑ สิกขาบทว่าด้วยการโจท
ด้วยอาบัติสังฆาทิเสสไม่มีมูล ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยการแกล้งก่อความรำคาญ ๑ สิกขาบท
ว่าด้วยการให้ฉันทะเพื่อกรรมที่เป็นธรรม
แล้วกลับบ่นว่า ๑ สิกขาบทว่าด้วยการให้
จีวรแล่วกลับบ่นว่า ๑ สิกขาบทว่าด้วยการ
น้อมลาภสงฆ์ไปเพื่อบุคคล ๑ สิกขาบทว่า
ด้วยคำว่าบุรุษบุคคลนั่นจักทำอะไรแก่ท่าน
ได้ สิกขาบทว่าด้วยอธิษฐานอกาลจีวรเป็น
กาลจีวรแล้วให้แจก ๑ สิกขาบทว่าด้วยแลก
จีวรกับภิกษุณีแล้วชิงคืนมา ๑ สิกขาบทว่า
ด้วยการยกโทษผู้อื่นด้วยความถือผิดเข้าใจ-
ผิด ๑ สิกขาบทว่าด้วยแช่งด้วยนรก ๑
สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีใดพึงทำอันตรายแก่จีวร
ลาภของคณะ ๑ สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีใดพึง
ห้ามการแจกจีวรอันเป็นธรรม ๑ สิกขาบท
ที่ว่าภิกษุณีใดพึงยังสมัยจีวรกาลให้ล่วงไป
ด้วยหวังจะได้จีวรอันไม่แน่นอน ๑ สิกขาบท
ที่ว่าภิกษุณีใดพึงห้ามการเดาะกฐินที่เป็น
ธรรม ๑ สิกขาบททว่าภิกษุณีใดพึงแกล้งก่อ
ความไม่ผาสุกแก่ภิกษุณี ๑ สิกขาบทที่ว่า
ภิกษุณีใดให้ที่อยู่แล้ว ไม่พอใจฉุดคร่าภิกษุณี
ออก ๑ สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีใดด่าหรือกล่าว

ขู่ภิกษุ ๑ สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีใดดุร้ายกล่าว
ขู่คณะ ๑ สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีใดหวงสกุล ๑
สิกขาบทที่ว่าด้วยการบวชสตรีมีครรภ์ ๑
สิกขาบทที่ว่าด้วยการบวชสตรีแม่ลูกอ่อน ๑
สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีใดบวชสิกขมานาผู้ยังไม่
ได้ศึกษาในธรรม ๖ ครบ ๒ ปี ๑ สิกขาบท
ที่ว่าภิกษุณีใดบวชสิกขมานาผู้ศึกษาเสร็จใน
ธรรม ๖ ครบ ๒ ปี แต่สงฆ์ยังไม่ได้สมมติ ๑
สิกขาบทที่ว่าด้วยการบวชสตรีคฤหัสถ์ ๓
สิกขาบท สิกขาบทที่ว่าด้วยการบวชเด็กหญิง
รวม ๓ สิกขาบท สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีมี
พรรษาหย่อน ๑๒ ให้อุปสมบท ๑ สิกขาบท
ว่าด้วยภิกษุณีมีพรรษาครบ ๑๒ แล้ว แต่
สงฆ์ยังไม่ได้สมมติให้อุปสมบท ๑ สิกขาบท
ว่าด้วยภิกษุณีอันภิกษุณีทั้งหลายอย่าเพ่อก่อน
ท่านอย่ายังสิกขมานาให้อุปสมบท ๑ สิกขา-
บทว่าด้วยภิกษุณียังสิกขมานาผู้มีใจร้ายยัง
ชายให้ระทมโศกให้อุปสมบท ๑ สิกขาบทว่า
ด้วยให้อุปสมบทด้วยมอบฉันทะที่ค้างคราว ๑
สิกขาบทว่าด้วยให้อุปสมบททุก ๆ ปี ๑
สิกขาบทว่าด้วยให้สิกขมานาบวชปีละ ๒ รูป

๑ สิกขาบทเหล่านี้รวม ๗๐ สิกขาบท จัด
เป็นสมุฏฐาน ๓ คือ เกิดแต่กายกับจิต มิใช่
วาจา แต่วาจากับจิต มิใช่กาย และแต่ทวาร ๓
เหมือนทุติยปาราชิกสิกขาบท ฉะนั้น.
ทุติยปาราชิกสมุฏฐาน จบ
สัญจริตตสมุฏฐาน
[๘๒๙] สิกขาบทว่าด้วยชักสื่อ ๑
สิกขาบทว่าด้วยสร้างกุฏิ ๑ สิกขาบทว่าด้วย
สร้างวิหาร ๑ สิกขาบทว่าด้วยใช้ภิกษุณี
ซักจีวรเก่า ๑ สิกขาบทว่าด้วยรับจีวร ๑
สิกขาบทว่าด้วยใช้ภิกษุณีขอจีวร ๑ สิกขาบท
ว่าด้วยยินดีเฉพาะผ้าอุตราสงค์และอันตร-
วาสก ๑ สิกขาบทว่าด้วยถึงความกำหนดใน
จีวร ๒ สิกขาบท สิกขาบทว่าด้วยส่งทรัพย์
สำหรับจ่ายจีวรด้วยทูต ๑ สิกขาบทว่าด้วย
ให้ทำสันถัตเจือไหม ๑ สิกขาบทว่าด้วยให้
ทำสันถัตขนเจียมดำล้วน ๑ สิกขาบทว่าด้วย
ให้ทำสันถัตถือเอาขนเจียมดำ ๒ ส่วน ๑
สิกขาบทว่าด้วยใช้สันถัตใหม่ให้ได้ ๖ ปี ๑
สิกขาบทว่าด้วยให้ทำสันถัตสำหรับนั่ง ๑
สิกขาบทว่าด้วยการทอดทิ้งอุเทศ ๑ สิกขาบท

ว่าด้วยรับรูปิยะ ๑ สิกขาบทว่าด้วยแลก-
เปลี่ยนและซื้อขายมีประการต่าง ๆ รวม ๒
สิกขาบท สิกขาบทว่าด้วยบาตรมีรอยร้าว
หย่อน ๕ แห่ง ๑ สิกขาบทว่าด้วยแสวงหา
ผ้าอาบน้ำฝน ๑ สิกขาบทว่าด้วยขอด้าย ๑
สิกขาบทว่าด้วยเข่าไปหาช่างหูกถึงความ
กำหนดในจีวร ๑ สิกขาบทว่าด้วยวางเช็ด
หน้าจนถึงกรอบประตู ๑ สิกขาบทว่าด้วยให้
จีวรแก่ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ๑ สิกขาบทว่าด้วย
เย็บจีวรของภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ๑ สิกขาบท
ว่าด้วยปวารณาด้วยขนม ๑ สิกขาบทว่าด้วย
ปวารณาด้วยปัจจัยสี่ ๑ สิกขาบทว่าด้วยการ
ตัดไฟผิง ๑ สิกขาบทว่าด้วยการเก็บรตนะ ๑
สิกขาบทว่าด้วยกล่องเข็ม ๑ สิกขาบทว่า
ด้วยทำเตียง ๑ สิกขาบทว่าด้วยทำเตียงตั่ง
หุ้มนุ่น ๑ สิกขาบทว่าด้วยทำผ้าปูนั่ง ๑
สิกขาบทว่าด้วยทำผ้าปิดฝี ๑ สิกขาบทว่า
ด้วยทำผ้าอาบน้ำฝน ๑ สิกขาบทว่าด้วยทำ
จีวรขนาดสุคตจีวร ๑ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณี
ขอของอื่นแล้วขอของอื่นอัก ๑ สิกขาบทที่
ว่าภิกษุณีให้จ่ายของอื่นแล้วให้จ่ายของอื่น
อีก ๑ สิกขาบทที่ว่าภิกษุณีให้จ่ายของอื่น