พุทธธรรมสงฆ์


ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 232 (เล่ม 87)

วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ในอาหารปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในอินทริยปัจจัย ใน
ฌานปัจจัย ในมัคคปัจจัย (แต่ละปัจจัย) มี ๑๗ วาระ ในสัมปยุตตปัจจัย มี ๗
วาระ ในวิปปยุตตปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในอัตถิปัจจัย มี ๑๗ วาระ ในนัตถิ
ปัจจัย มี ๗ วาระ ในวิคตปัจจัย มี ๗ วาระ ในอวิคตปัจจัย มี ๑๗ วาระ.
พึงนับอย่างนี้.
อนุโลมนัย จบ
ปัจจนียนัย
๑. นเหตุปัจจัย
[๑๐๕๓] ๑. อาจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิธรรม เกิดขึ้น
เพราะนเหตุปัจจัย
คือ โมหะ ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ อาศัยขันธ์
ทั้งหลายที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ.
๒. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยเนวาจยคามิ-
นาปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะนเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ เป็นเนวาจยคามินา
ปจยคามิธรรม ซึ่งเป็นอเหตุกะ ฯลฯ อาศัยขันธ์ ๒ ฯลฯ.
ในอเหตุกปฏิสนธิขณะ ฯลฯ ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย ฯลฯ อาศัยมหา-
ภูตรูป ๑. ฯลฯ
จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะ ฯลฯ กายวิญญาณ อาศัยกายาตนะ
ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ซึ่งเป็นอเหตุกะ อาศัยหทยวัตถุ.

232
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 233 (เล่ม 87)

๓. อาจยคามิธรรม อาศัยเนวาจยคามินาปจยคามิ-
ธรรม ฯลฯ เพราะนเหตุปัจจัย
คือ โมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ อาศัยหทย-
วัตถุ
[๑๐๕๔] ๔. อาจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิธรรม และ
เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะนเหตุปัจจัย
คือ โมหะ ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ อาศัยขันธ์
ที่หลายที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะและหทยวัตถุ.
๒. นอารัมมณปัจจัย
[๑๐๕๕] ๑. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิ-
ธรรม ฯลฯ เพราะนอารัมมณปัจจัย ฯลฯ เหมือนกับ ปฏิจจวาระ.
๓. นอธิปติปัจจัย
[๑๐๕๖] ๑. อาจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิธรรม เกิดขึ้น
เพราะนอธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ.
๔. อปจยคามิธรรม อาศัยอปจยคามิธรรม ฯลฯ
เพราะนอธิปติปัจจัย
คือ อธิปติธรรมที่เป็นอปจยคามิธรรม อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็น
อปจยคามิธรรม.

233
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 234 (เล่ม 87)

๕. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ
คือ ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย ฯลฯ จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะ
กายายตนะ ฯลฯ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยหทย-
วัตถุ.
๖. อาจยคามิธรรม อาศัยเนวาจยคามินาปจยคามิ-
ธรรม ฯลฯ เพราะนอธิปติปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอาจคามิธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
๗. อปจยคามิธรรม อาศัยเนวจยคามินาปจยคามิ-
ธรรม ฯลฯ เพราะนอธิปติปัจจัย
คือ อธิปติธรรมที่เป็นอปจยคามิธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
๘. อาจยคามิธรรม และเนวาจยคามินาปจยคามิ-
ธรรม อาศัยเนวจายคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะอธิปติปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอาจยคามิธรรม อาศัยหทยวัตถุ, จิตตสมุฏฐาน-
รูปอาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย.
[๑๐๕๗] ๙. อาจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิธรรม และ
เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะนอธิปติปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอาจยคามิธรรม และหทยวัตถุ ฯลฯ
ขันธ์ ๒ ฯลฯ
๑๐. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิ-
ธรรม และเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ

234
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 235 (เล่ม 87)

คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นอาจยคามิธรรม และมหาภูตรูป
ทั้งหลาย.
๑๑. อาจยคามิธรรม และเนวาจยคามินาปจยคามิ-
ธรรม อาศัยอาจยคามิธรรม และเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอาจยคามิธรรม และหทยวัตถุ ฯลฯ
ขันธ์ ๒ ฯลฯ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นอาจยคามิธรรม และมหาภูตรูป
ทั้งหลาย.
[๑๐๕๘] ๑๒. อปจยคามิธรรม อาศัยอปจยคามิธรรม และ
เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะนอธิปติปัจจัย
คือ อธิปติธรรมที่เป็นอปจยคามิธรรม อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็น
อปจยคามิธรรม และหทยวัตถุ.
๔. นอนันตรปัจจัย ฯลฯ ๙. นปัจฉาชาตปัจจัย
เพราะนอนันตรปัจจัย เพราะนสมนันตรปัจจัย เพราะนอัญญ-
มัญญปัจจัย เพราะนอุปนิสสยปัจจัย เพราะนปุเรชาตปัจจัย เหมือน
กับปฏิจจวาระ มี ๗ วาระ.
เพราะนปัจฉาชาตปัจจัย พึงใส่ให้เต็ม.
๑๐. นอาเสวนปัจจัย
[๑๐๕๙] ๑. อายคามิธรรม อาศัยอาจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะ
นอาเสวนปัจจัย มี ๓ วาระ.

235
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 236 (เล่ม 87)

๔. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยอปจยคามิ-
ธรรม ฯลฯ เพราะนอาเสวนปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอปจยคามิธรรม.
๕. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยเนวาจยคามิ-
นาปจยคามิธรรม ฯลฯ
คือ ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย ฯลฯ อาศัยจักขายตนะ อาศัยหทย-
วัตถุ.
๖. อาจยคามิธรรม อาศัยเนวาจยคามินาปจยคามิ-
ธรรม เพราะนอาเสวนปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอาจยคามิธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
๗. อาจยคามิธรรม และเนวาจยคามินาปจยคามิ-
ธรรม อาศัยเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอาจยคามิธรรม อาศัยหทยวัตถุ จิตตสมุฏฐาน-
รูป อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย.
[๑๐๖๐] ๘. อาจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิธรรม และเนวา-
จยคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอาจยคามิธรรม และหทยวัตถุ ฯลฯ
ขันธ์ ๒ ฯลฯ
๙. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิ-
ธรรม และเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ

236
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 237 (เล่ม 87)

คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นอาจยคามิธรรม และมหาภูตรูป
ทั้งหลาย.
๑๐. อาจยคามิธรรม และเนวาจยคามินาปจยคามิ-
ธรรม อาศัยอาจยคามิธรรม และเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอาจยคามิธรรม และหทยวัตถุ ฯลฯ
อาศัยขันธ์ ๒ และหทยวัตถุ.
จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นอาจยคามิธรรม และมหาภูตรูป
ทั้งหลาย.
๑๑. เนวาจยคามินาปจยาคามิธรรม อาศัยอปจยคามิ-
ธรรม และเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะนอาเสวนปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นอปจยคามิธรรม และมหา-
ภูตรูปทั้งหลาย.
๑๑. นกัมมปัจจัย
[๑๐๖๑] ๑. อาจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิธรรม เกิดขึ้น
เพราะนกัมมปัจจัย
คือ เจตนาที่เป็นอาจยคามิธรรม อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอาจยคามิ-
ธรรม.
๒. อปจยคามิธรรม อาศัยอปจยคามิธรรม ฯลฯ
เพราะนกัมมปัจจัย

237
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 238 (เล่ม 87)

คือ เจตนาที่เป็นอปจยคามิธรรม อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอปจยคามิ-
ธรรม.
๓. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยเนวาจยคามิ-
นาปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะนกัมมปัจจัย
คือ เจตนาที่เป็นเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่
เป็นเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม.
พาหิรรูป. .. อาหารสมุฏฐานรูป... อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ
เจตนาที่เป็นเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
๔. อาจยคามิธรรม อาศัยเนวาจยคามินาปจยคามิ-
ธรรม ฯลฯ เพราะนกัมมปัจจัย
คือ เจตนาที่เป็นอาจยคามิธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
๕. อปจยคามิธรรม อาศัยเนวาจยคามินาปจยคามิ-
ธรรม ฯลฯ เพราะนกัมมปัจจัย
คือ เจตนาที่เป็นอปจยคามิธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
[๑๐๖๒] ๖. อาจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิธรรม และเนวา-
จยคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะนกัมมปัจจัย
คือ เจตนาที่เป็นอาจยคามิธรรม อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอาจยคามิ-
ธรรม และหทยวัตถุ.

238
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 239 (เล่ม 87)

[๑๐๖๓] ๗. อปจยคามิธรรม อาศัยอปจยคามิธรรม และ
เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะนกัมมปัจจัย
คือ เจตนาที่เป็นอปจยคามิธรรม อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอปจยคามิ-
ธรรม และหทยวัตถุ.
๑๒. นวิปากปัจจัย
[๑๐๖๔] ๑. อาจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะ
นวิปากปัจจัย
พึงกระทำให้เต็ม (๑๗ วาระ) ในปฏิสนธิขณะ ไม่มี.
๑๓. นอาหารปัจจัย ฯลฯ ๑๖. นมัคคปัจจัย
[๑๐๖๕] ๑. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยเนวาจยคามิ-
นาปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะนอาหารปัจจัย
คือ พาหิรรูป... อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ
ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย ฯลฯ
[๑๐๖๖] ฯลฯ เพราะนอินทริยปัจจัย
คือ พาหิรรูป ... อาหารสมุฏฐานรูป... อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ
ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย รูปชีวิตินทรีย์ อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย.
[๑๐๖๗] ฯลฯ เพราะนฌานปัจจัย
คือ ปัญจวิญญาณ... พาหิรรูป... อาหารสมุฏฐานรูป ... อุตุ-
สมุฏฐานรูป ฯลฯ

239
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 240 (เล่ม 87)

ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย ฯลฯ
จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะ ฯลฯ กายายตนะ ฯลฯ
[๑๐๖๘] ฯลฯ เพราะนมัคคปัจจัย
คือ เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ซึ่งเป็นอเหตุกะ ฯลฯ
ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย มหาภูตรูป ๑ ฯลฯ
จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะ ฯลฯ อาศัยกายายตนะ.
เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ซึ่งเป็นอเหตุกะ อาศัยหทยวัตถุ.
๑๗. นสัมปยุตตปัจจัย ฯลฯ ๒๐. โนวิคตปัจจัย
ฯลฯ เพราะนสัมปยุตตปัจจัย เพราะนวิปปยุตตปัจจัย เหมือน
กับปฏิจจวาระ มี ๓ วาระ.
เพราะโนนัตถิปัจจัย เพราะโนวิคตปัจจัย.
การนับจำนวนวาระในปัจจนียะ
[๑๐๖๙] ในนเหตุปัจจัย มี ๔ วาระ ในนอารัมมณปัจจัย มี ๕ วาระ
ในนอธิปติปัจจัย มี ๑๒ วาระ ในนอนันตรปัจจัย มี ๕ วาระ ในนสมนันตร-
ปัจจัย มี ๕ วาระ ในนอัญญมัญญปัจจัย มี ๕ วาระ ในนอุปนิสสยปัจจัย
มี ๕ วาระ ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๗ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๑๗ วาระ
ในนอาเสวนปัจจัย มี ๑๑ วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๗ วาร ในนวิปากปัจจัย
มี ๑๗ วาระ ในนอาหารปัจจัย มี ๑ วาระ ในนอินทริยปัจจัย มี ๑ วาระ

240
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 241 (เล่ม 87)

ในนฌานปัจจัย มี ๑ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ ในนสัมปยุตตปัจจัย
มี ๕ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ ในโนนัตถิปัจจัย มี ๓ วาระ
ในโนวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ.
พึงนับอย่างนี้.
ปัจจนียะ จบ
อนุโลมปัจจนียนัย
[๑๐๗๐] เพราะนเหตุปัจจัย ในอารัมมณปัจจัย มี ๔ วาระ...ในน
อธิปติปัจจัย มี ๑๒ วาระ ในนอนันตรปัจจัย มี ๕ วาระ ในนสมนันตร-
ปัจจัย มี ๕ วาระ ในนอัญญมัญญปัจจัย มี ๕ วาระ ในนอุปนิสสยปัจจัย
มี ๕ วาระ ในนปุเรชาตปัจจัยมี ๗ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๑๗ วาระ
โนนอาเสวนปัจจัย มี ๑ วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๗ วาระ ในนวิปากปัจจัย
มี ๑๗ วาระ ในนสัมปยุตตปัจจัย มี ๕ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ
ในโนนัตถิปัจจัย มี ๕ วาระ ในโนวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ.
พึงนับอย่างนี้.
อนุโลมปัจจนียะ จบ
ปัจจนียานุโลมนัย
การนับจำนวนวาระในปัจจนียานุโลม
[๑๐๗๑] เพราะนเหตุปัจจัย ในอารัมมณปัจจัย มี ๔ วาระ...ใน
อนันตรปัจจัย มี ๔ วาระ ในสมนันตรปัจจัย มี ๔ วาระ ในสหชาตปัจจัย

241