พุทธธรรมสงฆ์


ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 212 (เล่ม 87)

อรรถกถาทัสสเนนปหาตัพพเหตุกติกะ
ใน ทัสสเนนปหาตัพพเหตุกติกะ ผู้ศึกษาพึงทราบการจำแนก
ธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะ โดยนัยที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถากัณฑ์ (ใน
ธัมมสังคณีบาลี) โมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ จัดเข้าในหมวดที่ ๓
เพราะไม่มีเหตุ. ในอธิการนี้ธรรมเหล่าใดมีเหตุที่พึงละด้วยทัสสนะและภาวนา
ดังกล่าวมาแล้วนั้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่ามีเหตุที่พึงละ. ธรรมเหล่าใดไม่มีเหตุ
ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าไม่มีเหตุที่พึงละด้วยทัสสนะและภาวนา ผู้ศึกษาพึงทราบ
วิภาคแห่ง ปหาตัพพเหตุกธรรม และ นปหาตัพพเหตุกธรรม ดังนี้แล้ว
พึงทราบคำที่เหลือ ตามแนวแห่งลักษณะที่แสดงไว้ในทัสสเนนปหาตัพพติกะ
และกุสลติกะ.
อรรถกถาทัสสเนนปหาตัพพเหตุติกะ จบ

212
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 213 (เล่ม 87)

๑๐. อาจยคามิติกะ
ปฏิจจวาระ
อนุโลมนัย
๑. เหตุปัจจัย
[๑๐๑๖] ๑. อาจยคามิธรรม อาศัยอาจคามิธรรม เกิดขึ้น
เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอาจยคามิธรรม ฯลฯ ขันธ์ ๒ อาศัย
ขันธ์ ๒.
๒. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิ-
ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอาจยคามิธรรม
๓. อาจยคามิธรรม และเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม
อาศัยอาจยคามิธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอาจยคามิ-
ธรรม ฯลฯ ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๒.
[๑๐๑๗] ๔. อปจยคามิธรรม อาศัยอปจยคามิธรรม เกิดขึ้น
เพราะเหตุปัจจัย

213
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 214 (เล่ม 87)

คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอปจยคามิธรรม ฯลฯ ขันธ์ ๒ อาศัย
ขันธ์ ๒.
๕. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยอปจยคามิ-
ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอปจยคามิธรรม
๖. อปจยคามิธรรม และเนวาจยคามินาปจยคามิ-
ธรรม อาศัยอปจยคามิธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอปจยคามิธรรม
ฯลฯ ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๒.
[๑๐๑๘] ๗. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยเนวาจยคามิ-
นาปจยคามิธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นเนวาจยคามินา-
ปจยคามิธรรม ฯลฯ ขันธ์ ๒ ฯลฯ.
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ และกฏัตตารูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นเนวาจย-
คามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ.
หทยวัตถุ อาศัยขันธ์ทั้งหลาย, ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุ.
มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ ฯลฯมหาภูตรูป ๒ อาศัยมหาภูตรูป ๒.
จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูป ที่เป็นอุปาทารูป อาศัยมหาภูตรูป
ทั้งหลาย.

214
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 215 (เล่ม 87)

[๑๐๑๙] ๘. เนวาจยคมินาปจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิ-
ธรรม และเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นอาจยคามิธรรม และมหาภูต-
รูปทั้งหลาย.
๙. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยอปจยคามิ-
ธรรม และเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นอปจยคามิธรรม และมหาภูต-
รูปทั้งหลาย.
๒. อารัมมณปัจจัย
[๑๐๒๐] ๑. อาจยคามิธรรม อาศัจอาจยคมิธรรม เกิดขึ้น
เพราะอารัมมณปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอาจยคามิธรรม ฯลฯ ขันธ์ ๒ ฯลฯ.
[๑๐๒๑] ๒. อปจยคามิธรรม อาศัยอปจยคามิธรรม เกิดขึ้น
เพราะอารัมมณปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอปจยคามิธรรม ฯลฯ ขันธ์ ๒ ฯลฯ.
[๑๐๒๒] ๓. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยเนวาจยคามิ-
นาปจยคามิธรรม เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย

215
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 216 (เล่ม 87)

คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ
อาศัยขันธ์ ๒.
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุ.
๓. อธิปติปัจจัย
[๑๐๒๓] ๔. อาจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิธรรม เกิดขึ้น
เพราะอธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ (วาระ ๑ - ๓)
๔. อปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะอธิปติปัจจัย มี ๓
วาระ (วาระ๔- ๖)
๗. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัย เนวาจยคามิ-
นาปจยคามิธรรม ฯลฯ มี ๑ วาระ ปฏิสนธิ ไม่มี.
คือ มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ ฯลฯ จิตตสมุฏฐานรูปที่เป็น
อุปาทารูป อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย.
๘. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิธรรม
และเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม เกิดขึ้น เพราะอธิปติปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นอปจยคามิธรรม และมหาภูต-
รูปทั้งหลาย.
๙. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยอปจยคามิ-
ธรรม และเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะอธิปติปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์เป็นอปจยคามิธรรม และมหา-
ภูตรูปทั้งหลาย.

216
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 217 (เล่ม 87)

๔. อนันตรปัจจัย ฯลฯ ๒๓. อวิคตปัจจัย
[๑๐๒๔] อาจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะ
อนันตรปัจจัย เพราะ สมนันตรปัจจัย เพราะ สหชาตปัจจัย พึง
กระทำมหาภูตรูปทั้งหมด.
เพราะ อัญญมัญญปัจจัย จิตตสมุฏฐานรูปก็ดี กฏัตตารูปก็ดี
อุปาทารูปก็ดี ไม่มี.
เพราะ นิสสยปัจจัย เพราะ อุปนิสสยปัจจัย เพราะ ปุเรชาต-
ปัจจัย เพราะ อาเสวนปัจจัย เพราะ กัมมปัจจัย เพราะ วิปากปัจจัย
เพราะ อาหารปัจจัย เพราะ อินทริยปัจจัย เพราะ ฌานปัจจัย เพราะ
มัคคปัจจัย เพราะ สัมปยุตตปัจจัย เพราะ วิปปยุตตปัจจัย เพราะ
อัตถิปัจจัย เพราะ นัตถิปัจจัย เพราะ วิคตปัจจัย เพราะ อิวิคตปัจจัย.
การนับจำนวนวาระในอนุโลม
[๑๐๒๕] ในเหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ในอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ
ในอธิปติปัจจัย มี ๙ วาระ ในอนันตรปัจจัย มี ๓ วาระ ในสมนันตรปัจจัย
มี ๓ วาระ ในสหชาตปัจจัย มี ๙วาระ ในอัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ
ในนิสสยปัจจัย มี ๙ วาระ ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ วาระ ในปุเรชาตปัจจัย
มี ๓ วาระ ในอาเสวนปัจจัย มี ๓ วาระ ในกัมมปัจจัย มี ๙ วาระ ในวิปาก
ปัจจัย มี ๑ วาระ ในอาหารปัจจัย มี ๙ วาระ ในอินทริยปัจจัย มี ๙ วาระ
ในฌานปัจจัย มี ๙ วาระ ในมัคคปัจจัย มี ๙ วาระ ในสัมปยุตตปัจจัย มี

217
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 218 (เล่ม 87)

๓ วาระ ในวิปยุตตปัจจัย มี ๙ วาระ ในอัตถิปัจจัย มี ๙ วาระ ในนัตถิ
ปัจจัย มี ๓ วาระ ในวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ ในอวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ.
พึงนับอย่างนี้.
อนุโลม จบ
ปัจจนียนัย
๑. นเหตุปัจจัย
[๑๐๒๖] ๑. อาจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิธรรม เกิดขึ้น
เพราะนเหตุปัจจัย
คือ โมหะ ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ อาศัยขันธ์
ทั้งหลายที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ.
[๑๐๒๗] ๒. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยเนวาจยคามิ-
นาปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะนเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นเนวาจยคามิ-
นาปจยคามิธรรม ซึ่งเป็นเหตุกะ ฯลฯ ขันธ์ ๒ ฯลฯ.
ในอเหตุกปฏิสนธิขณะ หทยวัตถุ อาศัยขันธ์ทั้งหลาย, ขันธ์ทั้งหลาย
อาศัยหทยวัตถุ.
มหาภูตรูป ๑ ฯลฯ
พาหิรรูป .. .อาหารสมุฏฐานรูป...อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ
ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย ฯลฯ อาศัยมหาภูตรูป ๑ ฯลฯ.

218
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 219 (เล่ม 87)

๑. นอารัมมณปัจจัย
[๑๐๒๘] ๑. เนวาจยคมินาปจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิ-
ธรรม ฯลฯ เพราะนอารัมมณปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอาจยคามิธรรม.
๒. เนวายคามินาปจยคามิธรรม อาศัยอปจยคามิ-
ธรรม ฯลฯ เพราะนอารัมมณปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอปจยคามิธรรม.
[๑๐๒๙] ๓. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยเนวาจยคามิ-
นาปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะนอารัมมณปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเนวาจยคามินาปจยคามิ-
ธรรม.
ในปฏิสนธิขณะ หทยวัตถุ อาศัยขันธ์ทั้งหลาย.
มหาภูตรูป ๑ ฯลฯ
พาหิรรูป . . . อาหารสมุฏฐานรูป . . . อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ.
ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย ฯลฯ.
[๑๐๓๐] ๔. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยอาจคามิ-
ธรรม และเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะนอารัมมณปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นอาจยคามิธรรม และ.มหาภูตรูป
ทั้งหลาย.

219
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 220 (เล่ม 87)

[๑๐๓๑] ๕. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยอปจยคามิ-
ธรรม และเนวาจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะนอารัมมณปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นอปจยคามิธรรม และมหาภูตรูป
ทั้งหลาย.
๓. นอธิปติปัจจัย
[๑๐๓๒] ๑. อาจยคามิธรรม อาศัยอาจคามิธรรม เกิดขึ้น
เพราะนอธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ
๔. อปจยคามิธรรม อาศัยอปจยคามิธรรม เกิดขึ้น
เพราะนอธิปติปัจจัย
คือ อธิปติธรรมที่เป็นอปจยคามิธรรม อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอปจย-
คามิธรรม.
๕. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยเนวาจยคามิ-
นาปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะนอธิปติปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นเนวาจยคามินา-
ปจยคามิธรรม ฯลฯ ขันธ์ ๒ ฯลฯ.
ในปฏิสนธิขณะ หทยวัตถุอาศัยขันธ์ทั้งหลาย, ขันธ์ทั้งหลายอาศัย
หทยวัตถุ.
มหาภูตรูป ๑ ฯลฯ
พาหิรรูป ... ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย มหาภูตรูป ๑ ฯลฯ.

220
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน เล่ม ๗ ภาค ๓ - หน้าที่ 221 (เล่ม 87)

[๑๐๓๓] ๔. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิ-
ธรรม และเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะนอธิปติปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นอาจยคามิธรรม และมหาภูตรูป
ทั้งหลาย.
๔. นอนันตรปัจจัย ฯลฯ ๙. นปัจฉาชาตปัจจัย
[๑๐๓๔] เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิธรรม
ฯลฯ เพราะนอนันตรปัจจัย เพราะนสมนันตรปัจจัย เพราะนอัญญ-
มัญญปัจจัย เพราะนอุปนิสสปัจจัย เพราะนปุเรชาตปัจจัย
มี ๗ วาระ เหมือนกับ กุสลติกะ.
เพราะนปัจฉาชาตปัจจัย (มี ๙ วาระ)
๑๐. นอาเสวนปัจจัย
[๑๐๓๕] ๑. อาจยคามิธรรม อาศัยอาจยคามิธรรม เกิดขึ้น
เพราะนอาเสวนปัจจัย มี ๓ วาระ (วาระที่ ๑ - ๓)
๔. เนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยอปจยคามิ-
ธรรม เกิดขึ้น เพราะนอาเสวนปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอปจยคามิธรรม.
๕. เนวจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยเนวจยคามิ-
นาปจยคามิธรรม ฯลฯ เพราะนอาเสวนปัจจัย
มี ๑ วาระ พึงกระทำมหาภูตรูปทั้งหมด.

221