ปัจจัย ๘ คือ เหตุ สหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ วิปากะ สัมปยุตตะ
อัตถิ และอวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ.
ปัจจัย ๗ คือ เหตุ สหชาตะ นิสสยะ วิปากะ วิปปยุตตะ อัตถิ
อวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ.
ปัจจัย ๘ คือ เหตุ สหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ วิปากะ
วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ.
ในกุสลติกะให้พิสดารแล้ว อย่างไร พึงให้พิสดารอย่างนั้น.
อนุโลมนัย จบ
ปัจจนียนัย
กรยกปัจจัยในปัจจนียะแห่งปัญหาวาระ
[๑๗๕๑] สังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่สังกิลิฏฐ-
สังกิเลสิกธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัยด้วย
อำนาจของสหชาตปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัยด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัย.
[๑๗๕๒] สังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่อสังกิลิฏฐ-
สังกิเลสิกธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัยด้วย
อำนาจของสหชาตปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัยด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัย
ฯลฯ เป็นปัจจัยด้วยอำนาจของปัจฉาชาตปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัยด้วยอำนาจ
ของกัมมปัจจัย.
[๑๗๕๓] สังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่อสังกิลิฏฐ-
อสังกิเลสิกธรรม ด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัย.

[๑๗๕๔] สังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่สังกิลิฏฐ-
สังกิเลสิกธรรม และอสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม ด้วยอำนาจของ
สหชาตปัจจัย.
[๑๗๕๕] อสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่อสังกิลิฏฐ-
สังกิเลสิกธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัยด้วย
อำนาจของสหชาตปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัยด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัย
ฯลฯ เป็นปัจจัยด้วยอำนาจของปุเรชาตปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัยด้วยอำนาจ
ของปัจฉาชาตปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัยด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย ฯลฯ เป็น
ปัจจัยด้วยอำนาจของอาหารปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัยด้วยอำนาจของอินทริย-
ปัจจัย.
[๑๗๕๖] อสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่สังกิลิฏฐ-
สังกิเลสิกธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย ฯลฯ ด้วยเป็นปัจจัย
อำนาจของอุปนิสสยปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัยด้วยอำนาจของปุเรชาตปัจจัย.
[๑๗๕๗] อสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่อสังกิลิฏฐ-
อสังกิเลสิกธรรม ด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัยด้วย
อำนาจของปุเรชาตปัจจัย.
[๑๗๕๘] อสังกิลิฏฐอสังกิเลสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่อสัง-
กิลิฏฐอสังกิเลสิกธรรม ด้วยอำนาจของสหชาตปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย
ด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัย.

[๑๗๕๙] อสังกิลิฏฐอสังกิเลสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่อสัง-
กิลิฏฐอสังกิเลสิกธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัย
ด้วยอำนาจของสหชาตปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัยด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัย
ฯลฯ เป็นปัจจัยด้วยอำนาจของปัจฉาชาตปัจจัย.
[๑๗๖๐] อสังกิลิฏฐอสังกิเลสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่อสัง-
กิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม และอสังกิลิฏฐอสังกิเลสิกธรรม ด้วยอำนาจ
ของสหชาตปัจจัย.
[๑๗๖๑] อสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม และอสังกิลิฏฐอสัง-
กิเลสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่อสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม
มี ๓ อย่าง คือ ที่เป็น สหชาตะ, ปัจจาชาตะ รวมกับ อาหาระ
และรวมกับ อินทริยะ
[๑๗๖๒] อสังกิฏฐสังกิเลสิกธรรม และอสังกิลิฏฐอสัง-
กิเลสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่อสังกิลิฏฐอสังกิเลสิกธรรม
มีอย่างเดียว คือ ที่เป็น สหชาตะ รวมกับ ปุเรชาตะ
[๑๗๖๓] สังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม และอสังกิลิฏฐสังกิเลสิก-
ธรรม เป็นปัจจัยแก่สังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม
มีอย่างเดียว คือ ที่เป็น สหชาตะ รวมกับ ปุเรชาตะ
[๑๗๖๔] สังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม และอสังกิลิฏฐสังกิเลสิก-
ธรรม เป็นปัจจัยแก่อสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม

มี ๓ อย่าง คือ ที่เป็น สหชาตะ, ปัจฉาชาตะ รวมกับ อาหาระ
และรวมกับ อินทริยะ.
การนับจำนวนวาระในปัจจนียะ
สุทธมูลกนัย
[๑๗๖๕] ในนเหตุปัจจัย มี ๑๔ วาระ ในนอารัมมณปัจจัย มี ๑๔ วาระ
ในนอธิปติปัจจัย มี ๑๔ วาระ ในอนันตรปัจจัย มี ๑๔ วาระ ในนสมนันตร-
ปัจจัย มี ๑๔ วาระ ในนสหชาตปัจจัย มี ๑๐ วาระ ในนอัญญมัญญปัจจัย
มี ๑๐ วาระ ในนนิสสยปัจจัย มี ๑๐ วาระ ในนอุปนิสสยปัจจัย มี ๑๓ วาระ
ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๑๒ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๑๔ วาระ ในนอา-
เสวนปัจจัย มี ๑๔ วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๑๔ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี
๑๔ วาระ ในนอาหารปัจจัย มี ๑๔ วาระ ในนอินทริยปัจจัย มี ๑๔ วาระ
ในนฌานปัจจัย มี ๑๔ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑๔ วาระ ในนสัมปยุตต-
ปัจจัย มี ๑๐ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๘ วาระ ในโนอัตถิปัจจัย มี
๘ วาระ ในโนนัตถิปัจจัย มี ๑๔ วาระ ในโนวิคตปัจจัย มี ๑๔ วาระ ใน
โนอวิคตปัจจัย มี ๘ วาระ.
เพราะนเหตุปัจจัย ในนอารัมมณปัจจัย มี ๑๔ วาระ ฯลฯ การนับ
ปัจจยนียะ ในกุสลติกะอย่างไร ในสังกิลิฏฐติกะ ก็พึงนับอย่างนั้น.
ปัจจนียะ จบ
อนุโลมปัจจนียะ
[๑๗๖๖] เพราะเหตุปัจจัย ในนอารัมมณปัจจัย มี ๗ วาระ. . . ใน
นอธิปติปัจจัย มี ๗ วาระ ในนอนันตรปัจจัย มี ๗ วาระ ในนสมนันตรปัจจัย
มี ๗ วาระ ในนอัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ ในนอุปนิสสยปัจจัย ในนปุเร-

ชาตปัจจัย ฯลฯ ในนปัจฉาชาตปัจจัย ในนอาเสวนปัจจัย ในนกัมมปัจจัย
ในนวิปากปัจจัย ในนอาหารปัจจัย ในนอินทริยปัจจัย ในนฌานปัจจัย (แต่
ละปัจจัย) มี ๗ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๗ วาระ ในนสัมปยุตตปัจจัย มี
๓ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ ในโนนัตถิปัจจัย มี ๗ วาระ
ในโนวิคตปัจจัย มี ๗ วาระ.
เพราะปัจจัย ๕ คือ เหตุ สหชาตะ นิสสยะ อัตถิ อวิคตปัจจัย
ในนอารัมมณปัจจัย มี ๗ วาระ.
การนับวาระในอนุโลมปัจจนียะ ในกุสลติกะได้จำแนกไว้แล้วอย่างไร
ในติกะนี้ ก็พึงจำแนกอย่างนั้น
อนุโลมปัจจนียะ จบ
ปัจจนียานุโลม
[๑๗๖๗] เพราะนเหตุปัจจัย ในอารัมมณปัจจัย มี ๖ วาระ...ใน
อธิปติปัจจัย มี ๘ วาระ ในอนันตรปัจจัย มี ๗ วาระ ในสมนันตรปัจจัย
มี ๗ วาระ ในสหชาตปัจจัย มี ๙ วาระ ในอัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ
ในนิสสยปัจจัย มี ๑๓ วาระ ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๘ วาระ ในปุเรชาตปัจจัย
มี ๓ วาระในปุจฉาชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ในอาเสวนปัจจัย มี ๓ วาระ ใน
กัมมปัจจัย มี ๗ วาระ ในวิปากปัจจัย มี ๔ วาระ ในอาหารปัจจัย อินทริย
ปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย แต่ละปัจจัย มี ๗ วาระ ในสัมปยุตตปัจจัย
มี ๓วาระ ในวิปปยุตตปัจจัย มี ๕ วาระ ในอัตถิปัจจัย มี ๑๓ วาระ ในนัตถิ
ปัจจัย มี ๗ วาระ ในวิคตปัจจัย มี ๗ วาระ ในอวิคตปัจจัย มี ๑๓ วาระ.

เพราะนเหตุปัจจัย นอารัมมณปัจจัย ในอธิปติปัจจัย มี ๗ วาระ
ฯลฯ.
การนับวาระในปัจจนียานุโลม ในกุสลติกะ ได้จำแนกไว้แล้วอย่างไร
ในที่นี้ก็พึงจำแนกอย่างนั้น.
ปัจจนียานุโลม จบ
สังกิลิฏฐติกะที่ ๕ จบ
อนุโลมติกปัฏฐาน ตอนต้น จบ๑
อรรถกถาสังกิลิฏฐติกะ
คำทั้งหมดใน สังกิลิฏฐสังกิเลสติกะ ผู้ศึกษาพึงทราบตามแนว
แห่งนัยที่กล่าวแล้วในกุสลติกะ.
อรรถกถาสังกิลิฏฐติกะ จบ
๑. จบบาลีเล่ม ๔๐ เพียงติกะที่ ๕

๖. วิตักกติกะ๑
ปฏิจจวาระ
อนุโลมนัย
๑. เหตุปัจจัย
[๑] ๑. สวิตักกสวิจารธรรม อาศัยสวิตักกสวิจารธรรม เกิด
ขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม เกิดขึ้น, ขันธ์
๑ อาศัยขันธ์ ๓ เกิดขึ้น ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม เกิด
ขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.
๒. อวิตักกวจารมัตตธรรม อาศัยสวิตักกสวิจารธรรม
เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ วิตก อาศัยขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม เกิดขึ้น.
ในปฏิสนธิขณะ วิตก อาศัยขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม เกิดขึ้น.
๓. อวิตักกอวิจารธรรม อาศัยสวิตักกสวิจารธรรม เกิด
ขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม เกิดขึ้น.
ในปฏิสนธิขณะ กฏัตตารูป อาศัยขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม
เกิดขึ้น.
๑. บาลีเล่มที่ ๔๑

[๒] ๔. สวิตักกสวิจารธรรม และอวิตักกอวิจารธรรม อาศัย
สวิตักกสวิจารธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นสวิตักกสวิจาร
ธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ และกฏัตตารูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นสวิตักก-
สวิจารธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ และกฏัตตารูป อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.
๕. อวิตักกวิจารมัตตธรรม และอวิตักกอวิจารธรรม
อาศัยสวิตักกสวิจารธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ วิตก และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม
เกิดขึ้น.
ในปฏิสนธิขณะ วิตกและกฏัตตารูป อาศัยขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจาร-
ธรรมเกิดขึ้น.
๖. สวิตักกสวิจารธรรม และอวิตักกวิจารมัตตธรรม
อาศัยสวิตักกสวิจารธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และวิตก อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม เกิด
ขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ และวิตก อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ และวิตก อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นสวิตักก-
สวิจารธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ และวิตก อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.
[๓] ๗. สวิตักกสวิจารธรรม อวิตักกวิจารมัตตธรรม และ
อวิตักกอวิจารธรรม อาศัยสวิตักกสวิจารธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุ
ปัจจัย

คือ ขันธ์ ๓ วิตก และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นสวิตักก-
สวิจารธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ วิตก และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๒
เกิดขึ้น.
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ วิตก และกฏัตตารูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็น
สวิตักกสวิจารธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ วิตก และกฏัตตารูป อาศัยขันธ์
๒ เกิดขึ้น.
[๔] ๘. อวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยอวิตักกวิจารมัตต-
ธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ
ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม
เกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.
๙. สวิตักกสวิจารธรรม อาศัยอวิตักกวิจารมัตตธรรม
เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม อาศัยวิตก เกิดขึ้น.
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม อาศัยวิตก เกิดขึ้น.
๑๐. อวิตักกอวิจารธรรม อาศัยอวิตักกวิจารมัตตธรรม
เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ วิจารและจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันที่เป็นอวิตักกวิจารมัตต-
ธรรมเกิดขึ้น, จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยวิตก เกิดขึ้น.

ในปฏิสนธิขณะ วิจารและกฏัตตารูป อาศัยขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจาร-
มัตตธรรม เกิดขึ้น.
ในปฏิสนธิขณะ กฏัตตารูป อาศัยวิตก เกิดขึ้น.
[๕] ๑๑. สวิตักกสวิจารธรรม และอวิตักกอวิจารธรรม อาศัย
อวิตักกวิจารมัตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยวิตก
เกิดขึ้น.
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม และกฏัตตารูป อาศัย
วิตก เกิดขึ้น.
๑๒. อวิตักกวิจารมัตตธรรม และอวิตักกอวิจารธรรม
อาศัยอวิตักกวิจารมัตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือขันธ์ ๓ วิจารและจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอวิตักกวิจาร-
มัตตธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ วิจารและจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๒
เกิดขึ้น.
ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ วิจารและกฏัตตารูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็น
อวิตักกวิจารธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒ วิจาร และกฏัตตารูป อาศัยขันธ์ ๒
เกิดขึ้น.
[๖] ๑๓. อวิตักกอวิจารธรรม อาศัยอวิตักกอวิจารธรรม
เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย