พุทธธรรมสงฆ์


ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ธาตุกถา-บุคคลบัญญัติ เล่ม ๓ - หน้าที่ 153 (เล่ม 79)

คำนิคม
ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ พระตถาคตอรหันต-
สัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ฉลาดในการจำแนกธาตุ ตรัสคัมภีร์
ธาตุกถาอันใดไว้ บัดนี้ การประกาศส่วนนยมุข คือ
หัวข้อที่เป็นประธานของคัมภีร์นั้นจบลงแล้ว. ก็แล นัย
แม้ทั้งหมดนั้น ข้าพเจ้ากล่าวไว้เป็นเพียงสังเขปกถา
บุคคลผู้ฉลาดอาจเพื่อรู้ส่วนนยมุข คือหัวข้อที่พระองค์
ทรงแสดงนี้ได้. ก็ถ้าว่า ข้าพเจ้าจะพึงกล่าวเนื้อความ
พิสดารแห่งคัมภีร์นี้ทุก ๆ บทไซร้ ก็จะพึงกล่าวถ้อยคำ
นั้นมากเหลือเกิน ทั้งเนื้อความนั้น ก็มิได้แปลกกัน
เลย.
บุญกุศลใด อันข้าพเจ้า ผู้กระทำคัมภีร์นี้ เพื่อ
แบบแผน มีประมาณ ๒ ภาณวารหย่อนสำเร็จลงแล้ว
ด้วยประการฉะนี้ ขอกุศลผลบุญนั้น จงถึงแก่สัตวโลก
ทั้งหลาย เพื่อความสุขเกษมสำราญตลอดกาลนิรันดร์
เทอญ.
จบ อรรถกถาแห่งธาตุกถาปกรณ์

153
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ธาตุกถา-บุคคลบัญญัติ เล่ม ๓ - หน้าที่ 154 (เล่ม 79)

[หน้าเปล่า]

154
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ธาตุกถา-บุคคลบัญญัติ เล่ม ๓ - หน้าที่ 155 (เล่ม 79)

พระอภิธรรมปิฎก
เล่มที่ ๓
ปุคคลปัญญัติ๑
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
อุทเทสวาระ
[๑] บัญญัติ ๖ ประการ คือ
๑. ขันธบัญญัติ บัญญัติว่าเป็นขันธ์
๒. อายตนบัญญัติ บัญญัติว่าเป็นอายตนะ
๓. ธาตุบัญญัติ บัญญัติว่าเป็นธาตุ
๔. สัจจบัญญัติ บัญญัติวาเป็นสัจจะ
๕. อินทริยบัญญัติ บัญญัติว่าเป็นอินทรีย์
๖. ปุคคลบัญญัติ บัญญัติว่าเป็นบุคคล
๑. ขันธบัญญัติ
[๒] การบัญญัติธรรมที่เป็นหมวดหมู่กันว่า ขันธ์ มีเท่าไร ขันธ์
มี ๕ คือ
๑. รูปขันธ์
๒. เวทนาขันธ์
๑. บาลีเล่มที่ ๓๖. คัมภีร์ที่ ๔

155
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ธาตุกถา-บุคคลบัญญัติ เล่ม ๓ - หน้าที่ 156 (เล่ม 79)

๓. สัญญาขันธ์
๔. สังขารขันธ์
๕. วิญญาณขันธ์
การบัญญัติธรรมที่เป็นหมวดหมู่กันว่า ขันธ์ ก็มี ๕ ตามจำนวนหมวด
ธรรมเหล่านั้น.
๒. อายตนบัญญัติ
[๓] การบัญญัติธรรมอันเป็นบ่อเกิดว่า อายตนะ มีเท่าไร อายตนะ
มี ๑๒ คือ
๑. จักขวายตนะ
๒. รูปายตนะ
๓. โสตายตนะ
๔. สัททายตนะ
๕. ฆานายตนะ
๖. คันธายตนะ
๗. ชิวหายตนะ
๘. รสายตนะ
๙. กายายตนะ
๑๐. โผฏฐัพพายตนะ
๑๑. มนายตนะ
๑๒. ธัมมายตนะ
การบัญญัติธรรมที่เป็นบ่อเกิดว่า อายตนะ ก็มี ๑๒ ตามจำนวน
ธรรมเหล่านั้น.

156
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ธาตุกถา-บุคคลบัญญัติ เล่ม ๓ - หน้าที่ 157 (เล่ม 79)

๓. ธาตุบัญญัติ
[๔] การบัญญัติธรรมที่ทรงอยู่ว่า ธาตุ มีเท่าไร ธาตุมี ๑๘ คือ
๑. จักขุธาตุ
๒. รูปธาตุ
๓. จักขุวิญญาณธาตุ
๔. โสตธาตุ
๕. สัททธาตุ
๖. โสตวิญญาณธาตุ
๗. ฆานธาตุ
๘. คันธธาตุ
๙. ฆานวิญญาณธาตุ
๑๐. ชิวหาธาตุ
๑๑. รสธาตุ
๑๒. ชิวหาวิญญาณธาตุ
๑๓. กายธาตุ
๑๔. โผฏฐัพพธาตุ
๑๕. กายวิญญาณธาตุ
๑๖. มโนธาตุ
๑๗. ธัมมธาตุ
๑๘. มโนวิญญาณธาตุ
การบัญญัติธรรมที่ทรงอยู่ว่า ธาตุ ก็มี ๑๘ ตามจำนวนธรรมเหล่า
นี้.

157
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ธาตุกถา-บุคคลบัญญัติ เล่ม ๓ - หน้าที่ 158 (เล่ม 79)

๔. สัจจบัญญัติ
[๕] การบัญญัติธรรมที่เป็นของจริงว่า สัจจะ มีเท่าไร สัจจะ
มี ๔ คือ
๑. ทุกขสัจจะ
๒. สมุทยสัจจะ
๓. นิโรธสัจจะ
๔. มัคคสัจจะ
การบัญญัติธรรมที่เป็นของจริงว่า สัจจะ ก็มี ๔ ตามจำนวนธรรม
เหล่านี้.
๕. อินทริยบัญญัติ
[๖] การบัญญัติธรรมที่เป็นใหญ่ว่า อินทรีย์ มีเท่าไร อินทรีย์
มี ๒๒ คือ
๑. จักขุนทรีย์
๒. โสตินทรีย์
๓. ฆานินทรีย์
๔. ชิวหินทรีย์
๕. กายินทรีย์
๖. มนินทรีย์
๗. อิติถินทรีย์
๘. ปุริสินทรีย์
๙. ชีวิตินทรีย์

158
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ธาตุกถา-บุคคลบัญญัติ เล่ม ๓ - หน้าที่ 159 (เล่ม 79)

๑๐. สุขินทรีย์
๑๑. ทุกขินทรีย์
๑๒. โสมนัสสินทรีย์
๑๓. โทมนัสสินทรีย์
๑๔. อุเปกขินทรีย์
๑๕. สัทธนทรีย์
๑๖. วิริยินทรีย์
๑๗. สตินทรีย์
๑๘. สมาธินทรีย์
๑๙. ปัญญินทรีย
๒๐. อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์
๒๑. อัญญินทรีย์
๒๒. อัญญาตาวินทรีย์
การบัญญัติธรรมที่เป็นใหญ่ว่า อินทรีย์ ก็มี ๒๒ ตามจำนวนธรรม
เหล่านี้.
๖. บุคคลบัญญัติ
การบัญญัติจำพวกบุคคลของบุคคลทั้งหลาย มีเท่าไร
เอกกมาติกา
[๗] บุคคล ๑ จำพวก
๑. บุคคลผู้พ้นแล้วในสมัย

159
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ธาตุกถา-บุคคลบัญญัติ เล่ม ๓ - หน้าที่ 160 (เล่ม 79)

๒. บุคคลผู้ทีมิใช่พ้นแล้วในสมัย
๓. บุคคลผู้มีธรรมกำเริบ
๔. บุคคลผู้มีธรรมไม่กำเริบ
๕. บุคคลผู้มีธรรมอันเสื่อม
๖. บุคคลผู้มีธรรมอันไม่เสื่อม
๗. บุคคลผู้ควรโดยเจตนา
๘. บุคคลผู้ควรโดยตามรักษา
๙. บุคคลผู้ที่เป็นปุถุชน
๑๐. โคตรภูบุคคล
๑๑. บุคคลผู้งดเว้นเพราะกลัว
๑๒. บุคคลมิใช่ผู้งดเว้นเพราะกลัว
๑๓. บุคคลผู้ควรแก่การบรรลุมรรคผล
๑๔. บุคคลผู้ไม่ควรแก่การบรรลุมรรคผล
๑๕. บุคคลผู้เที่ยงแล้ว
๑๖. บุคคลผู้ไม่เที่ยง
๑๗. บุคคลผู้ปฏิบัติ
๑๘. บุคคลผู้ตั้งอยู่แล้วในผล
๑๙. บุคคลผู้ชื่อว่า สมสีสี
๒๐. บุคคลผู้ชื่อว่า ฐิตกัปปี
๒๑. บุคคลผู้เป็นอริยะ
๒๒. บุคคลผู้ไม่เป็นอริยะ
๒๓. บุคคลผู้เป็นเสกขะ

160
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ธาตุกถา-บุคคลบัญญัติ เล่ม ๓ - หน้าที่ 161 (เล่ม 79)

๒๔. บุคคลผู้เป็นอเสกขะ
๒๕. บุคคลผู้เป็นเสกขะก็มิใช่ ผู้เป็นอเสกขะก็มิใช่
๒๖. บุคคลผู้มีวิชชา ๓
๒๗. บุคคลผู้มีอภิญญา ๖
๒๘. พระสัมมาสัมพุทธเจ้า
๒๙. พระปัจเจกพุทธเจ้า
๓๐. บุคคลผู้ชื่อว่า อุภโตภาควิมุต
๓๑. บุคคลผู้ชื่อว่า ปัญญาวิมุต
๓๒. บุคคลผู้ชื่อว่า กายสักขี
๓๓. บุคคลผู้ชื่อว่า ทิฏฐิปัตตะ
๓๔. บุคคลผู้ชื่อว่า สัทธาวิมุต
๓๕. บุคคลผู้ชื่อว่า ธัมมานุสารี
๓๖. บุคคลผู้ชื่อว่า สัทธานุสารี
๓๗. บุคคลผู้ชื่อว่า สัตตักขัตตุปรมะ
๓๘. บุคคลผู้ชื่อว่า โกลังโกละ
๓๙. บุคคลผู้ชื่อว่า เอกพีชี
๔๐. บุคคลผู้ชื่อว่า สกทาคามี
๔๑. บุคคลผู้ชื่อว่า อนาคามี
๔๒. บุคคลผู้ชื่อว่า อันตราปรินิพพายี
๔๓. บุคคลผู้ชื่อว่า อุปหัจจปรินิพพายี
๔๔. บุคคลผู้ชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี
๔๕. บุคคลผู้ชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี

161
ฉบับมหามกุฏฯ
พระอภิธรรมปิฎก ธาตุกถา-บุคคลบัญญัติ เล่ม ๓ - หน้าที่ 162 (เล่ม 79)

๔๖. บุคคลผู้ชื่อว่า อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี
๔๗. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้วซึ่งโสดาปัตติผล
เป็นโสดาบัน
๔๘. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล
เป็นสกทาคามี
๔๙. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล
เป็นอนาคามี
๕๐. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตผล
เป็นอรหันต์
จบ เอกกมาติกา
ทุกมาติกา
[๘] บุคคล ๒ จำพวก
๑. บุคคลผู้มักโกรธ
บุคคลผู้ผูกโกรธ
๒. บุคคลผู้ลบหลู่บุญคุณของผู้อื่น
บุคคลผู้ตีเสมอผู้อื่น
๓. บุคคลผู้มีความริษยา
บุคคลผู้มีความตระหนี่
๔. บุคคลผู้โอ้อวด
บุคคลผู้มีมารยา

162