ไว้อย่างนี้ เพราะฉะนั้นแล เหล่านักปราชญ์ผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด
รอบคอบ คำนึงถึงความจริงข้อนี้ จึงเจริญมรรคอันอุดมเพื่อพ้นจาก
ชรามรณะ ครั้นเจริญมรรคอันบริสุทธิ์สะอาด ซึ่งมีปกติยังสัตว์ให้
หยั่งถึงพระนิพพานแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะปรินิพพาน เพราะ
กำหนดรู้อาสวะทั้งปวงฉะนี้แล.
อภิญเญยยาทิวาระ
[๑๑๐๘] บรรดาขันธ์ ๕ ขันธ์ไหน เป็นอภิญเญยยธรรม,
ขันธ์ไหน เป็นปริญเญยยธรรม, ขันธ์ไหนเป็นปหาตัพพธรรม,
ขันธ์ไหน เป็นภาเวตัพพธรรม, ขันธ์ไหน เป็นสัจฉิกาตัพพธรรม,
ขันธ์ไหน ไม่ใช่ปหาตัพพธรรม, ขันธ์ไหน ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม,
ขันธ์ไหน ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม ฯลฯ บรรดาจิต ๗ จิตไหน เป็น
อภิญเญยยธรรม, จิตไหน เป็นปริญเญยยธรรม, จิตไหน เป็น
ปหาตัพพธรรม, จิตไหน เป็นภาเวตัพพธรรม, จิตไหน เป็น
สัจฉิกาตัพพธรรม, จิตไหน ไม่ใช่ปหาตัพพธรรม, จิตไหน ไม่
ใช่ภาเวตัพพธรรม, จิตไหน ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม ?
รูปขันธ์ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม ไม่ใช่ปหา-
ตัพพธรรม ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม.
ขันธ์ ๔ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม เป็นปหาตัพพ-
ธรรมก็มี เป็นภาเวตัพพธรรมก็มี เป็นสัจฉิกาตัพพธรรมก็มี ไม่ใช่ปหา-
ตัพพธรรม ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม ก็มี.

อายตนะ ๑๐ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม ไม่ใช่
ปหาตัพพธรรม ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม.
อายตนะ ๒ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม เป็นปหา-
ตัพพธรรมก็มี เป็นภาเวตัพพธรรมก็มี เป็นสัจฉิกาตัพพธรรมก็มี ไม่ใช่ปหา-
ตัพพธรรม ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรมก็มี.
ธาตุ ๑๖ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม ไม่ใช่ปหา-
ตัพพธรรม ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม.
ธาตุ ๒ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม เป็นปหาตัพพ-
ธรรม เป็นภาเวตัพพธรรมก็มี เป็นสัจฉิกาตัพพธรรมก็มี ไม่ใช่ปหาตัพพ-
ธรรม ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม ก็มี.
สมุทยสัจ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม เป็นปหา-
ตัพพธรรม ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม.
มัคคสัจ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม ไม่ใช่ปหา-
ตัพพธรรม เป็นภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม.
นิโรจสัจ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม ไม่ใช่ปหา-
ตัพพธรรม เป็นภาเวตัพพธรรม เป็นสัจฉิกาตัพพธรรม.
ทุกขสัจ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม เป็นปหาตัพพ-
ธรรม ก็มี ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม ไม่ใช่ปหาตัพพ-
ธรรม ก็มี.
อินทรีย์ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม ไม่ใช่ปหา-
ตัพพธรรม ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม.

โทมนัสสินทรีย์ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม เป็น
ปหาตัพพธรรม ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม.
อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยย-
ธรรม ไม่ไช่ปหาตัพพธรรม เป็นภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม.
อัญญินทรีย์ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม ไม่ใช่
ปหาตัพพธรรม เป็นภาเวตัพพธรรมก็มี เป็นสัจฉิกาตัพพธรรมก็มี.
อัญญาตาวินทรีย์ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม ไม่
ใช่ปหาตัพพธรรม ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม เป็นสัจฉิกาตัพพธรรม.
อินทรีย์ ๓ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม ไม่ใช่ปหา-
ตัพพธรรม เป็นภาเวตัพพธรรมก็มี เป็นสัจฉิกาตัพพธรรมก็มี ไม่ใช่ภาเว-
ตัพพธรรม ไม่ไช่สัจฉิกาตัพพธรรมก็มี.
อินทรีย์ ๖ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม เป็นปหา-
ตัพพธรรมก็มี เป็นภาเวตัพพธรรมก็มี เป็นสัจฉิกาตัพพธรรมก็มี ไม่ใช่
ปหาตัพพธรรม ไม่ไช่ภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม ก็มี.
อกุศลเหตุ ๓ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม เป็น
ปหาตัพพธรรม ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม.
กุศลเหตุ ๓ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม ไม่ใช่
ปหาตัพพธรรม เป็นภาเวตัพพธรรม มิใช่สัจฉิกาตัพพธรรมก็มี ไม่ใช่ภาเว-
ตัพพธรรม ก็มี.
อัพยากตเหตุ ๓ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม ไม่ใช่
ปหาตัพพธรรม ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม เป็นสัจฉิกาตัพพธรรมก็มี ไม่ใช่
สัจฉิกาตัพพธรรมก็มี.

กพฬิงการาหาร เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม ไม่ใช่
ปหาตัพพธรรม ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม อาหาร ๓
เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม เป็นปหาตัพพธรรมก็มี เป็นภาเว-
ตัพพธรรมก็มี เป็นสัจฉิกาตัพพธรรมก็มี ไม่ใช่ปหาตัพพธรรม ไม่ใช่ภาเว-
ตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม ก็มี.
ผัสสะ ๖ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม ไม่ใช่ปหา-
ตัพพธรรม ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม.
มโนวิญญาณธาตุสัมผัส เป็นอภิญเญยยธรรม เป็นปริญเญยย-
ธรรม เป็นปหาตัพพธรรมก็มี เป็นภาเวตัพพธรรมก็มี เป็นสัจฉิกาตัพพธรรม
ไม่ใช่ปหาตัพพธรรม ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม ก็มี.
เวทนา ๖ สัญญา ๖ เจตนา ๖ จิต ๖ เป็นอภิญเญยยธรรม เป็น
ปริญเญยยธรรม ไม่ใช่ปหาตัพพธรรม ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกา-
ตัพพธรรม.
มโนวิญญาณธาตุ เป็นอภิญเญยธรรม เป็นปริญเญยยธรรม เป็น
ปหาตัพพธรรมก็มี เป็นภาเวตัพพธรรมก็มี เป็นสัจฉิกาตัพพธรรมก็มี ไม่ใช่
ปหาตัพพธรรม ไม่ใช่ภาเวตัพพธรรม ไม่ใช่สัจฉิกาตัพพธรรม ก็มี.
อารัมมณวาระ
[๑๑๐๙] บรรดาขันธ์ ๕ ขันธ์ไหน เป็นสารัมมณธรรม, ขันธ์
ไหน เป็นอนารัมมณธรรม ฯลฯ บรรดาจิต ๗ จิตไหน เป็นสารัมมณ-
ธรรม, จิตไหน เป็นอนารัมมณธรรม ?

รูปขันธ์ เป็นอนารัมนณธรรม ขันธ์ ๔ เป็นสารัมมณธรรม.
อายตนะ ๑๐ เป็นอนารัมมณธรรม มนายตนะ เป็นสารัมมณธรรม
ธัมมายตนะ เป็นสารัมมณธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณธรรมก็มี.
ธาตุ ๑๐ เป็นอนารัมมณธรรม. ธาตุ ๗ เป็นสารัมมณธรรม ธัมม-
ธาตุ เป็นสารัมมณธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณธรรม ก็มี.
สัจจะ ๒ เป็นสารัมมณธรรม. นิโรธสัจ เป็นอนารัมมณธรรม
ทุกขสัจ เป็นสารัมมณธรรมก็มี เป็นอนารัมมณธรรม ก็มี.
อินทรีย์ ๗ เป็นอนารัมมณธรรม.
อินทรีย์ ๑๔ เป็นสารัมมณธรรม. ชีวิตินทรีย์ เป็นสารัมมณธรรม
ก็มี เป็นอนารัมมณธรรม ก็มี.
เหตุ ๙ เป็นสารัมมณธรรม.
กพฬิงการาหาร เป็นอนารัมมณธรรม อาหาร ๓ เป็นสารัมม-
ธรรม.
ผัสสะ ๗ เวทนา ๗ สัญญา ๗ เจตนา ๗ จิต ๗ เป็นสารัมมณ-
ธรรม.
[๑๑๑๐] บรรดาขันธ์ ๕ ขันธ์ไหน เป็นสารัมมณารัมมณธรรม
ขันธ์ไหนเป็นอนารัมมณารัมมณธรรม ขันธ์ไหน เป็นอนารัมมณ-
ธรรม ฯลฯ บรรดาจิต ๗ จิตไหน เป็นสารัมมณารัมมธรรม จิตไหน
เป็นอนารัมมณารัมมณธรรม จิตไหน เป็นอนารัมมณธรรม ?
รูปขันธ์ เป็นอนารัมมณธรรม.
ขันธ์ ๔ เป็นสารัมมณารัมมณธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณารัมมณ-
ธรรม ก็มี.

อายตนะ ๑๐ เป็นอนารัมมณธรรม.
มนายตนะ เป็นสารัมมณารัมมณธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณารัมมณ-
ธรรม ก็มี.
ธัมมายตนะ เป็นสารัมมณารัมมณธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณารัมมณ-
ธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณธรรม ก็มี.
ธาตุ ๑๐ เป็นอนารัมมณธรรม.
ธาตุ ๖ เป็นอนารัมมณารัมมณธรรม.
มโนวิญญาณธาตุ เป็นสารัมมณารัมมณธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณา-
รัมมณธรรม ก็มี.
ธัมมธาตุ เป็นสารัมมณารัมมณธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณารัมมณ-
ธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณธรรม ก็มี.
นิโรธสัจ เป็นอนารัมมณธรรม.
มัคคสัจ เป็นอนารัมมณารัมมณธรรม.
สมุทยสัจ เป็นสารัมมณารัมมณธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณารัมมณ-
ธรรม ก็มี.
ทุกขสัจ เป็นสารัมมณารัมมณธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณารัมมณ-
ธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณธรรม ก็มี.
อินทรีย์ ๗ เป็นอนารัมมณธรรม.
อินทรีย์ ๕ เป็นอนารัมมณารัมมณธรรม.
อินทรีย์ ๙ เป็นสารัมมณารัมมณธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณารัมมณ-
ธรรม ก็มี.
ชีวิตินทรีย์ เป็นสารัมมณารัมมณธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณารัมมณ-
ธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณธรรม ก็มี.

เหตุ ๙ เป็นสารัมมณารัมมณธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณารัมมณธรรม
ก็มี.
กพฬิงการาหาร เป็นอนารัมมณธรรม.
อาหาร ๓ เป็นสารัมมณารัมมณธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณารัมมณ-
ธรรม ก็มี.
ผัสสะ ๖ เป็นอนารัมมณารัมมณธรรม.
มโนวิญญาณธาตุสัมผัส เป็นสารัมมณารัมมณธรรม ก็มี เป็น
อนารัมมณารัมมณธรรม ก็มี.
เวทนา ๖ สัญญา ๖ เจตนา ๖ จิต ๖ เป็นอนารัมมณารัมมณ-
ธรรม.
มโนวิญญาณธาตุ เป็นสารัมมณารัมมณธรรม ก็มี เป็นอนารัมมณา-
รัมมณธรรม ก็มี.
ทิฏฐาทิวาระ
[๑๑๑๑] บรรดาขันธ์ ๕ ขันธ์ไหน เป็นทิฏฐธรรม, ขันธ์ไหน
เป็นสุตธรรม เป็นมุตธรรม เป็นวิญญาตธรรม, ขันธ์ไหน ไม่ใช่
ทิฏฐธรรม ไม่ใช่สุตธรรม ไม่ใช่มุตธรรม ไม่ใช่วิญญาตธรรม ฯลฯ
บรรดาจิต ๗ จิตไหน เป็นทิฏฐธรรม เป็นสุตธรรม เป็นมุตธรรม
เป็นวิญญาตธรรม, จิตไหน ไม่ใช่ทิฏฐธรรม ไม่ใช่สุตธรรม ไม่
ใช่มุตธรรม ไม่ใช่วิญญาตธรรม ?
รูปขันธ์ เป็นทิฏฐธรรม ก็มี เป็นสุตธรรม ก็มี เป็นมุตธรรมก็มี
ไม่ใช่ทิฏฐธรรม ไม่ใช่สุตธรรม ไม่ใช่มุตธรรม เป็นวิญญาตธรรม ก็มี.

ขันธ์ ๔ ไม่ใช่ทิฏฐธรรม ไม่ใช่สุตธรรม ไม่ใช่มุตธรรม เป็น
วิญญาตธรรม.
รูปายตนะ เป็นทิฏฐธรรม ไม่ใช่สุตธรรม ไม่ใช่มุตธรรม เป็น
วิญญาตธรรม.
สัททายตนะ ไม่ใช่ทิฏฐธรรม เป็นสุตธรรม ไม่ใช่มุตธรรม เป็น
วิญญาตธรรม.
คันตายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ไม่ใช่ทิฏฐธรรม
ไม่ใช่สุตธรรม เป็นมุตธรรม เป็นวิญญาตธรรม.
อายตนะ ๗ ไม่ใช่ทิฏฐธรรม ไม่ใช่สุตธรรม ไม่ใช่มุตธรรม เป็น
วิญญาตธรรม.
รูปธาตุ เป็นทิฏฐธรรม ไม่ใช่สุตธรรม ไม่ใช่มุตธรรม เป็นวิญญาต-
ธรรม.
สัททธาตุ ไม่ใช่ทิฏฐธรรม เป็นสุตธรรม ไม่ใช่มุตธรรม เป็น
วิญญาตธรรม.
คันธธาตุ รสธาตุ โผฏฐัพพธาตุ ไม่ใช่ทิฏฐธรรม ไม่ใช่สุตธรรม
เป็นมุตธรรม เป็นวิญญาตธรรม.
ธาตุ ๑๓ ไม่ใช่ทิฏฐธรรม ไม่ใช่สุตธรรม ไม่ใช่มุตธรรม เป็น
วิญญาตธรรม.
สัจจะ ๓ ไม่ใช่ทิฏฐธรรม ไม่ใช่สุตธรรม ไม่ใช่มุตธรรม เป็น
วิญญาตธรรม.
ทุกขสัจ เป็นทิฏฐธรรมก็มี เป็นสุตธรรมก็มี เป็นมุตธรรมก็มี
ไม่ใช่ทิฏฐธรรม ไม่ใช่สุตธรรม ไม่ใช่มุตธรรมก็มี เป็นวิญญาตธรรม.

อินทรีย์ ๒๒ ไม่ใช่ทิฏฐธรรม ไม่ใช่สุตธรรม ไม่ใช่มุตธรรม
เป็นวิญญาตธรรม.
เหตุ ๙ ไม่ใช่ทิฏฐธรรม ไม่ใช่สุตธรรม ไม่ใช่มุตธรรม เป็นวิญญาต-
ธรรม.
อาหาร ๔ ไม่ใช่ทิฏฐธรรม ไม่ใช่สุตธรรม ไม่ใช่มุตธรรม เป็น
วิญญาตธรรม.
ผัสสะ ๗ ไม่ใช่ทิฏฐธรรม ไม่ใช่สุตธรรม ไม่ใช่มุตธรรม เป็น
วิญญาตธรรม.
เวทนา ๗ สัญญา ๗ เจตนา ๗ จิต ๗ ไม่ใช่ทิฏฐธรรม ไม่
ใช่สุตธรรม ไม่ใช่มุตธรรม เป็นวิญญาตธรรม.
กุสลติกาทิวาระ
[๑๑๑๒] บรรดาขันธ์ ๕ ขันธ์ไหน เป็นกุศล ขันธ์ไหน
เป็นอกุศล ขันธ์ไหน เป็นอัพยากตะ ฯลฯ บรรดาจิต จิตไหน
เป็นกุศล จิตไหน เป็นอกุศล จิตไหน เป็นอัพยากตะ ?
รูปขันธ์ เป็นอัพยากตะ ขันธ์ ๔ เป็นกุศลก็มี เป็นอกุศลก็มี
เป็นอัพยากตะก็มี.
อายตนะ ๑๐ เป็นอัพยากตะ.
อายตนะ ๒ เป็นกุศลก็มี เป็นอกุศลก็มี เป็นอัพยากตะก็มี.
ธาตุ ๑๖ เป็นอัพยากตะ.
ธาตุ ๒ เป็นกุศลก็มี เป็นอกุศลก็มี เป็นอัพยากตะก็มี.
สมุทยสัจ เป็นอกุศล.

มัคคสัจ เป็นกุศล.
นิโรธสัจ เป็นอัพยากตะ.
ทุกขสัจ เป็นกุศลก็มี เป็นอกุศลก็มี เป็นอัพยากตะก็มี.
อินทรีย์ ๑๐ เป็นอัพยากตะ.
โทมนัสสินทรีย์ เป็นอกุศล.
อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์ เป็นกุศล.
อินทรีย์ ๔ เป็นกุศลก็มี เป็นอัพยากตะก็มี.
อินทรีย์ ๖ เป็นกุศลก็มี เป็นอกุศลก็มี เป็นอัพยากตะก็มี.
อกุศลเหตุ ๓ เป็นอกุศล.
กุศลเหตุ ๓ เป็นกุศล.
อัพยากตเหตุ ๓ เป็นอัพยากตะ.
กพฬิงการาหาร เป็นอัพยากตะ
อาหาร ๓ เป็นกุศลก็มี เป็นอกุศลก็มี เป็นอัพยากตะก็มี.
สัมผัส ๖ เป็นอัพยากตะ.
มโนวิญญาณธาตุสัมผัส เป็นกุศลก็มีเป็นอกุศลก็มีเป็นอัพยากตะก็มี.
เวทนา ๖ สัญญา ๖ เจตนา ๖ จิต ๖ เป็นอัพยากตะ.
มโนวิญญาณธาตุ เป็นกุศลก็มี เป็นอกุศลก็มี เป็นอัพยากตะก็มี.
เวทนาติกวาระ
[๑๑๑๓] บรรดาขันธ์ ๕ ขันธ์ไหน สัมปยุตด้วยสุขเวทนา
ขันธ์ไหน สัมปยุตด้วยทุกขเวทนา ขันธ์ไหน สัมปยุตด้วยอทุกขม-
สุขเวทนา ฯลฯ บรรดาจิต ๗ จิตไหน สัมปยุตด้วยสุขเวทนา จิต