ครั้งนั้น พระโลกนาถผู้แสวงหาคุณอัน
ยิ่งใหญ่ ทรงเบิกบานพระทัยได้ตรัสกะเราว่า
ท่านจงมีความสุข อายุยืนเถิด ท่านจักได้ฐานัน-
ดรนี้ สมมโนรถปรารถนา
ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระศาสดามีพระ-
นามว่าโคดม ผู้ทรงสมภพในวงศ์พระเจ้าโอก-
กากราช จักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก ท่านจักเป็น
ธรรมทายาทของพระศาสดาพระองค์นั้น จักเป็น
โอรสอันธรรมเนรมิต จักได้เป็นสาวกของพระ
ศาสดา มีนามว่านันทกะ
เพราะกรรมที่ได้ทำไว้ดีนั้น และเพราะ
การตั้งเจตน์จำนงไว้ เราละร่างมนุษย์แล้ว ได้ไป
สวรรค์ชั้นดาวดึงส์
ก็ในภพสุดท้ายในบัดนี้ เราเกิดในสกุล
เศรษฐี อันมั่งคั่งสมบูรณ์ มีทรัพย์มากมาย ใน
พระนครสาวัตถี
เราได้พบพระสุคตเจ้า ในวันที่พระองค์
เสด็จเข้าพระนคร เป็นผู้มีใจอัศจรรย์ได้ออกบวช
เป็นบรรพชิต ในวันที่พระพุทธองค์ทรงรับพระ-
เชตวนาราม.
ได้บรรลุอรหัตผลโดยกาลไม่นานเลย
ครั้งนั้นเราอันพระศาสดาผู้ทรงเห็นธรรมทั้งปวง
ทรงพร่ำสอน จึงข้ามพ้นสังสารวัฏไปได้

เราสอนธรรมแก่พระภิกษุทั้งหลาย
พระภิกษุณีที่เราสอนนั้นรวม ๕๐๐ รูปด้วยกัน
ล้วนเป็นผู้ไม่มีอาสวะ
ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีประโยชน์
เกื้อกูลใหญ่ ทรงพอพระทัย จึงทรงตั้งเราไว้ใน
ตำแหน่งแห่งภิกษุผู้เลิศกว่าภิกษุทั้งหลายให้
โอวาทพระภิกษุณี
กรรมที่เราทำไว้ในกัปที่แสน แสดงผล
แก่เราในอัตภาพนี้แล้ว เราเป็นผู้พ้นจากกิเลส
ด้วยดี เหมือนลูกศรที่พ้นไปจากแล่ง ฉะนั้น เรา
เผากิเลสเสียแลแล้ว
เราเผากิเลสทั้งหลาย. . .คำสอน
ของพระพุทธเจ้าเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.
ทราบว่า ท่านพระนันทกเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการ
ฉะนี้แล.
จบนันทกเถราปทาน
๕๔๕. อรรถกถานันทกเถราปทาน
พึงทราบเรื่องราวในอปทานที่ ๕ ดังต่อไปนี้ :-
อปทานของท่านพระนันทกเถระ มีคำเริ่มต้นว่า ปทุมุตฺตโร นาม
ชิโน ดังนี้.

คำตั้งแต่เริ่มต้นเรื่องว่า แม้พระเถระรูปนี้ ก็ได้เคยบำเพ็ญกุศลมา
แล้วในพระพุทธเจ้าพระองค์ก่อน ๆ ดังนี้ทั้งหมดมีเนื้อความพอจะรู้ได้โดยง่าย
ตามแนวพระบาลีนั้นนั่นแล.
จบอรรถกถานันทกเถราปทาน
กาฬุทายีเถราปทานที่ ๖ (๕๔๖)
ว่าด้วยบุพจริยาของพระกาฬุทายีเถระ
[๑๓๖] ในกัปที่แสนแต่ภัทรกัปนี้ไป
พระพิชิตมารพระนามว่าปทุมุตตระ ผู้มีจักษุใน
ธรรมทั้งปวง เป็นผู้นำ ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว
พระองค์เป็นครูผู้ประเสริฐกว่าพวกผู้นำ เป็น
พระพิชิตมารผู้เข้าใจสิ่งดีและสิ่งที่ชั่วแจ้งชัด และ
เป็นคนกตัญญูกตเวทีย่อมประกอบสัตว์ทั้งหลาย
เข้าในอุบาย อันเป็นเหตุให้ถึงนิพพาน
พระองค์ทรงรู้ธรรมทั้งปวง เป็นที่อาศัย
อยู่แห่งความเอ็นดู เป็นที่สั่งสมแห่งอนันตคุณ
ทรงพิจารณาด้วยพระญาณนั้นแล้ว ทรงแสดง
ธรรมอันประเสริฐ
พระองค์เป็นผู้มีความเพียรใหญ่ ผู้มีพระ
ปัญญาไม่มีที่สุด บางครั้ง ทรงแสดงธรรมไพเราะ
ปฏิสังยุตด้วยสัจจะ ๔ แก่หมู่ชนไม่มีที่สุด

สัตว์จำนวนแสนได้บรรลุธรรม เพราะ
ได้ฟังธรรมอันประเสริฐ อันงามในเบื้องต้น งาม
ในท่ามกลางและงามในที่สุดนั้น
ครั้งนั้น แผ่นดินสั่นสะเทือน เมฆ
กระหึ่ม ทวยเทพ พรหม มนุษย์และอสูร ต่างก็
แซ่ซ้องสาธุการว่า
โอ พระศาสดา ประกอบด้วยพระกรุณา
โอ พระสัทธรรมเทศนา โอ พระพิชิตมารทรง
ฉุดหมู่สัตว์ที่จมลงในสมุทรคือภพขึ้นมาแล้ว
เมื่อสัตว์พร้อมทั้งมนุษย์ เทวดาและ
พรหม เกิดความสังเวชเช่นนี้แล้ว พระพิชิตมาร
ได้ทรงสรรเสริญสาวก ผู้เลิศกว่าภิกษุทั้งหลาย
ฝ่ายทำสกุลให้เลื่อมใส
ครั้งนั้น เราเกิดในสกุลอำมาตย์ในพระ-
นครหังสวดี เป็นผู้นำมาซึ่งความเลื่อมใส น่าดู
มีทรัพย์และธัญญาหารเหลือล้น
เราเข้าไปยังพระวิหารหังสาราม ถวาย
บังคมพระตถาคตพระองค์นั้น ได้สดับธรรมอัน
ไพเราะ และทำสักการะแด่พระผู้คงที่ หมอบลง
แทบบาทมูลแล้ว ได้กราบทูลว่า ข้าแต่พระมุนี
ผู้มีความเพียรใหญ่ ภิกษุใดในศาสนาของพระ-
องค์ เป็นผู้เลิศกว่าภิกษุทั้งหลายฝ่ายผู้ทำสกุลให้

เลื่อมใส ขอให้ข้าพระองค์ได้เป็นเหมือนภิกษุนั้น
ในศาสนาของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดเถิด
ครั้งนั้น พระศาสดาผู้ประกอบด้วยพระ-
มหากรุณา เมื่อจะเอาน้ำอมฤตรดเรา ได้ตรัสกะ
เราว่า ลุกขึ้นเถิดลูก ท่านจะได้ฐานันดรนี้
สมมโนรถปรารถนา บุคคลทำสักการะในพระ-
พิชิตมารแล้ว จะพึงเป็นผู้ปราศจากผล อย่างไร
ได้เล่า
ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระศาสดามี
พระนามว่าโคดม ผู้สมภพในวงศ์พระเจ้า-
โอกกากราช เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ท่านจัก
ได้ธรรมทายาทของพระศาสดาพระองค์นั้น
เป็นโอรสอันธรรมเนรมิต จักเป็นสาวกของพระ-
ศาสดา มีนามว่ากาฬุทายี
ครั้งนั้น เราได้สดับพระพุทธพยากรณ์
แล้ว เป็นผู้เบิกบาน มีจิตประกอบด้วยเมตตา
บำรุงพระพิชิตมารซึ่งเป็นผู้นำชั้นพิเศษด้วยปัจจัย
ทั้งหลาย ตราบเท่าสิ้นชีวิต
เพราะวิบากของกรรมนั้น และเพราะ
ตั้งเจตน์จำนงไว้ เราละร่างมนุษย์แล้ว ได้ไป
สวรรค์ชั้นดาวดึงส์

ก็ในภพสุดท้ายในบัดนี้ เราเกิดในสกุล
มหาอำมาตย์ ของพระเจ้าแผ่นดิน พระนามว่า
สุทโธทนะ ในพระนครกบิลพัสดุ์อันรื่นรมย์
ครั้งนั้น พระสิทธัตถราชกุมาร ผู้ประ-
เสริฐกว่านรชน ได้ประสูติแล้วที่สวนลุมพินีอัน
รื่นรมย์ เพื่อประโยชน์และความสุขแก่โลกทั้ง
มวล เราก็เกิดในวันเดียวกัน เติบโตมาพร้อม
กันกับพระสิทธัตถราชกุมารนั้นแหละ เป็นสหาย
รักใคร่ชอบใจของกัน คุ้นเคยกัน ฉลาดในทาง
นิติบัญญัติ
พระสิทธัตถราชกุมารนั้น มีพระชนมายุ
๒๙ พรรษา ได้เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ยับยั้ง
อยู่ ๖ พรรษา ก็ได้เป็นพระพุทธเจ้าผู้นำชั้นเลิศ
พระพุทธองค์ทรงชำนะมารพร้อมทั้งเสนามาร ยัง
อาสวะให้สิ้นไป ข้ามห้วงอรรณพคือภพแล้ว
เป็นพระพุทธเจ้าในโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก
เสด็จไปยังป่าอิสิปตนะ ทรงแนะนำภิกษุ
ปัญจวัคคีย์ ต่อจากนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสด็จ
ไป ในที่นั้น ๆ แล้วทรงแนะนำเวไนยสัตว์
พระพิชิตมารพระองค์นั้น ทรงแนะนำเวไนยสัตว์
ทรงสงเคราะห์มนุษย์พร้อมทั้งทวยเทพ ได้เสด็จ
ไปถึงภูเขาในแคว้นมคธ แล้วประทับอยู่

ในคราวครั้งนั้น เราอันพระเจ้าแผ่นดิน
พระนามว่า สุทโธทนะ ทรงส่งไป ได้ไปเฝ้าพระ-
ทศพล บวชแล้ว ได้เป็นพระอรหันต์
ครั้งนั้น เราทูลอ้อนวอนพระศาสดา
ผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ให้เสด็จไปนคร
กบิลพัสดุ์ ต่อจากนั้น เราได้ล่วงหน้าไปก่อน
กุลใหญ่ ๆ ให้เลื่อมใส
พิชิตมารผู้ประเสริฐกว่าบุรุษ ทรง
พอพระทัยในคุณข้อนั้นของเรา จึงได้ทรงแต่งตั้ง
เราไว้ว่า เป็นผู้เลิศกว่าภิกษุทั้งหลายฝ่ายที่ทำสกุล
ให้เลื่อมใส
เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว. . .คำสอนของ
พระพุทธเจ้า เราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.
ทราบว่า ท่านพระกาฬุทายีเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการ
ฉะนี้แล.
จบกาฬุทายีเถราปทาน

๕๔๖. อรรถกถากาฬุทายีเถราปทาน
พึงทราบเรื่องราวในอปทานที่ ๖ ดังต่อไปนี้ :-
อปทานของท่านพระกาฬุทายีเถระ มีคำเริ่มต้นว่า ปทุมุตฺตโร นาม
ชิโน ดังนี้.
แม้พระเถระรูปนี้ ก็ได้เคยบำเพ็ญกุศลมาแล้วในพระพุทธเจ้าพระ-
องค์ก่อน ๆ ได้สั่งสมบุญอันเป็นอุปนิสัยแห่งพระนิพพานไว้เป็นอันมากในภพ
นั้น ๆ ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่า ปทุมุตตระ ท่านได้บังเกิด
ในเรือนอันมีสกุลในหังสวดีนคร ได้บรรลุนิติภาวะแล้ว ขณะฟังพระธรรม
เทศนาของพระศาสดา มองเห็นภิกษุรูปหนึ่ง ซึ่งพระศาสดาทรงสถาปนาเธอ
ไว้ในตำแหน่งที่เลิศกว่าพวกภิกษุผู้ทำสกุลให้เลื่อมใสแล้ว เร่งกระทำบุญกรรม
สู่สมไว้เพื่อได้ตำแหน่งนั้น ได้ปรารถนาตำแหน่งนั้นแล้ว. ถึงแม้พระศาสดา
ก็ได้ทรงพยากรณ์แล้ว. เขาได้บำเพ็ญกุศลกรรมไว้จนตลอดชีวิตแล้ว ท่อง
เที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลก ในวันที่พระโพธิสัตว์ของพวกเราถือปฏิสนธิ
ในพระครรภ์มารดา (เขาก็) จุติจากเทวโลกแล้ว ได้ถือปฏิสนธิในตระกูลอำมาตย์
ในกรุงกบิลพัสดุ์นั่นเอง. เขาได้เกิดในวันเดียวกันกับพระโพธิสัตว์ทีเดียว ใน
วันนั้นนั่นเอง มารดาบิดาให้เขานอนบนที่นอนที่ทำด้วยผ้าเนื้อดีชนิดหนึ่งแล้ว
พาไปสู่ที่บำรุงของพระโพธิสัตว์ จริงอยู่ ต้นโพธิ์พฤกษ์ มารดาของพระ-
ราหุล ขุมทรัพย์ ๔ แห่ง ช้างทรง ม้ากัณฐกะ นายฉันนะ และกาฬุทายี
อำมาตย์ รวม ๗ อย่างเหล่านี้ ได้เป็นสหชาติกับพระโพธิสัตว์ เพราะเกิด
ในวันเดียวกัน. ครั้นถึงวันตั้งชื่อ มารดาบิดาได้ตั้งชื่อเขาว่า อุทายี เพราะ
เหตุที่เขาเกิดในวันที่ชาวพระนครทั้งสิ้นมีจิตเบิกบาน. แต่กลับปรากฏชื่อว่า
กาฬุทายี เพราะเขามีธาตุดำไปหน่อย. เขาเมื่อจะเล่นตามประสาเด็ก ๆ
ก็เล่นกับพระโพธิสัตว์ได้ถึงความเจริญวัยแล้ว.

ในกาลต่อมา เมื่อพระโลกนาถเจ้า เสด็จออกสู่พระมหาภิเนษกรมณ์
ได้บรรลุพระสัพพัญญุตญาณตามลำดับแล้ว ทรงอาศัยพระนครราชคฤห์
ประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐให้เป็นไปแล้ว ประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน
วิหาร พระเจ้าสุทโธทนมหาราช ได้ทรงทราบความเป็นไปนั้นแล้ว ทรง
ส่งอำมาตย์คนหนึ่งซึ่งมีบริวาร ๑,๐๐๐ คนไปด้วยพระดำรัสว่า เธอจงไปนำลูก
ของเรามาในพระราชวังนี้เถิด. ในเวลาที่พระศาสดาทรงแสดงพระธรรม
เทศนา เขาก็ได้เข้าไปเฝ้าพระศาสดา ยืนอยู่ที่ท้ายบริษัท ฟังพระธรรมเทศนา
แล้ว พร้อมด้วยบริวาร ก็ได้บรรลุพระอรหัตแล้ว. ลำดับนั้นพระศาสดาทรง
เหยียดพระหัตถ์ตรัสกะคนเหล่านั้นว่า พวกเธอจงเป็นภิกษุมาเถิด. ในบัดดล
นั้นเอง ชนทั้งหมดได้ทรงบาตรและจีวรอันสำเร็จด้วยฤทธิ์ ได้เป็นเช่นกับ
พระเถระมีพรรษาตั้ง ๖๐ พรรษา. ตั้งแต่ได้บรรลุพระอรหัตแล้ว ธรรมดาว่า
พระอริยะทั้งหลายย่อมเป็นผู้วางตนเป็นกลาง เพราะฉะนั้น ข่าวสารที่
พระราชาทรงส่งไปจึงมิได้กราบทูลให้พระทศพลได้ทรงทราบ. พระราชาตรัส
ว่า เขาไปแล้ว ไม่ยอมกลับมา ไม่ได้รับข่าวสารกันเลย จึงทรงส่งอำมาตย์
อีกคนหนึ่งพร้อมด้วยบริวาร ๑,๐๐๐ คนไปอีก. ถึงจะทรงส่งไปอีกคนหนึ่ง
ก็คงปฏิบัติดำเนินตามอำมาตย์นั้นดังนั้น ทรงส่งไปโดยนัยนี้ จึงรวมอำมาตย์ได้
ถึง ๙ คน บริวารของอำมาตย์รวมได้ ๙,๐๐๐ คน. ชนทั้งหมดไปแล้วพอบรรลุ
พระอรหัตแล้ว ก็ได้เป็นผู้นิ่งเฉยเสีย.
ลำดับนั้น พระราชาทรงพระดำริว่า ชนทั้งหลายมีประมาณเท่านี้
มิได้กราบทูลคำอะไร ๆ เพื่อการเสด็จมาในพระราชวังนี้แด่พระทศพล เพราะ
ไม่ได้มีความเยื่อใยในเราเลย แต่อุทายีคนนี้แล มีวัยเสมอกันกับพระทศพล
เคยเล่นฝุ่นด้วยกัน และมีความเยื่อใยในเราแท้ เราจักส่งอุทายีนี้ไป. ลำดับ
นั้น พระราชาทรงมีรับสั่งให้เรียกอุทายีนั้นมาแล้ว ตรัสว่า พ่อคุณเอ๋ย พ่อ

จงพาบริวาร ๑,๐๐๐ คนไป นิมนต์พระทศพลมาในพระราชวังนี้เถิด ดังนี้
แล้ว จึงทรงส่งไปแล้ว. ก็อุทายีนั้น เมื่อจะไปจึงกราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่
สมมุติเทพ ถ้าหากว่าข้าพระองค์จักได้บวชไซร้ ข้าพระองค์ก็จักนิมนต์
พระผู้มีพระภาคเจ้ามาในพระราชวังนี้ให้จงได้ ดังนี้แล้ว พระราชาตรัสว่า
แม้เจ้าบวชแล้ว จงชี้แจงกะบุตรของเราด้วย ดังนี้แล้ว เขาจึงไปยังพระนคร
ราชคฤห์ ในเวลาที่พระศาสดาทรงแสดงพระธรรมเทศนา จึงยืนอยู่ที่ท้ายบริษัท
ฟังธรรมแล้ว พร้อมกับบริวารได้บรรลุพระอรหัต ดำรงอยู่ในความเป็น
เอหิภิกษุแล้ว. ท่านบรรลุพระอรหัตแล้ว คิดว่า รอก่อน เวลานี้ยังมิใช่เวลาที่
พระทศพลจะเสด็จไปยังพระนครตระกูลเดิม แต่เมื่อใกล้จะเข้าพรรษาจักเป็น
กาลที่ควรเสด็จไปได้ ตามภูมิภาคที่ดารดาษไปด้วยติณชาติอันเขียวชอุ่มตามที่
ภูเขาลำเนาไพร ดังนี้ เมื่อรอกาลเวลาอันควรเสด็จไป ถึงใกล้เข้าพรรษา
เข้ามา จึงพรรณนาถึงหนทางที่พระศาสดาจะเสด็จไปยังพระนครแห่งราชตระ-
กูล. สมจริงดังคำที่ท่านกล่าวไว้ในเถรคาถาว่า.
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ หมู่ไม้
ทั้งหลายมีดอกและใบมีสีแดงดังถ่านเพลิง ผลิต
ผลผลัดใบเก่าร่วงหล่นไป หมู่ไม้เหล่านั้น งดงาม
รุ่งเรืองดั่งเปลวเพลิง ข้าแต่พระองค์ผู้มีความ
เพียรใหญ่ กาลนี้เป็นเวลาสมควรอนุเคราะห์หมู่
พระญาติ
ข้าแต่พระองค์ผู้แกล้วกล้า หมู่ไม้ทั้งหลาย
มีดอกบานงามดี น่ารื่นรมย์ใจ ส่งกลิ่นหอม
ฟุ้งตระหลบไปทั่วทิศโดยรอบด้าน ผลัดใบเก่า
ผลดอกออกผล เวลานี้เป็นเวลาสมควรจะหลีก